Citaten van De Sutter en van de paus

Nog enkele bedenkingen* bij de citaten

Ontslag?
      Moet De Sutter ontslag nemen als rector van de Gentse universiteit. Het was een discussiepunt aan tafel. ‘Als ik erover zou nadenken,’ zei ik, ‘zou ik wellicht vinden van wel.’ ‘Zo ken ik je niet,’ zei mijn zoon. ‘Jij predikt altijd mildheid bij fouten, zeker als er geen boos opzet mee gemoeid is.’ ‘Ja,’ zei ik, ‘dat is omdat ik er niet over nadenk.’

Links-rechts lijn?
     Ik las ergens: ‘De commentaren lopen ook netjes langs de links-rechts-lijn.’** Dat zie je inderdaad vaak. Bij een rechtse stommiteit schreeuwt links moord en brand, maar als een van hen een stommiteit begaat, probeert men te minimaliseren en goed te praten. En omgekeerd natuurlijk.
     Zelf ben ik als rechtse jongen op mijn hoede voor zo’n reflex. Bij een linkse stommiteit probeer ik mij voor te stellen hoe ik zou reageren als dergelijk incident zich voordeed bij laat ons zeggen Jan Jambon. Ik zou er in dat geval nog meer de nadruk op leggen dat de flater geen plagiaat was in de strikte zin van het woord. Ik zou op zoek gaan naar overdrijvingen bij de verguizers om die te fileren. 

Postje?
     In elk geval, De Sutter néémt geen ontslag. ‘Dat komt omdat ze zich vastklampt aan haar postje,’ lees ik her en der. Dat is een kwaadwillige interpretatie. Misschien vreest ze dat haar ontslag nog meer negatieve publiciteit voor de universiteit zou meebrengen. In die welwillende interpretatie is De Sutter bereid haar persoonlijke eer ondergeschikt te maken aan het functioneren van de universiteit.

Zwak?
 Alhoewel ze de steun gekregen had van de voltallige Raad van Bestuur, weigerde De Sutter daarna de pers te woord te staan. Dat is misschien verstandig, maar het is zeker zwak.

Authentiek? (1)
     Hoe authentiek is je rede als je je citaten bij elkaar sprokkelt met AI? Dat hangt een beetje af van de prompts die je gebruikt hebt. Vraag je: ‘Zoek enkele citaten waarin de verhouding tussen wetenschap en ethiek wordt belicht’, dan scoor je laag op authenticiteit. Vraag je: ‘Paul Verhaeghe schreef onlangs iets over kennis en wijsheid, maar ik ben de exacte woorden vergeten. Wat waren die ook al weer?’, dan is er geen authenticiteitsprobleem. Maar je nodigt de chatbot wel uit tot hallucineren.

Authentiek? (2)
     Zou een rector eigenlijk niet zijn eigen redevoeringen moeten schrijven, zoals een student zijn eigen papers moet schrijven? Of mag hij dat geheel of gedeeltelijk overlaten aan een medewerker die daarbij dan handig of onhandig gebruik maakt van AI? Hier staan twee benaderingen tegenover elkaar. De traditionele benadering is dat een redevoering iets zegt over de persoon die ze houdt***. We zouden een andere kijk hebben op Lincoln mocht blijken dat hij niet zelf het Gettysburg Address en het Second Inaugural Address heeft geschreven. De moderne kijk is dat je beter een efficiënte taakverdeling doorvoert waarbij een tekstschrijver zich specialiseert in het schrijven van teksten en een bestuurder zich specialiseert in besturen. 
     Ik ben men in zulke zaken natuurlijk oldskool. Lincoln moet zijn eigen speech schrijven en de paus moet zelf zijn dagelijkse mis opdragen. 
     Misschien zeg je nu: Clerick, dat is gemakkelijk. Lincoln leefde in een minder hectische tijd dan wij. Een universiteit besturen vandaag, dat is een ander paar mouwen. Dan moet je de hele dag door vergaderen, telefoneren en dossiers bestuderen. Je hebt dan echt geen tijd om ook nog eens speech te schrijven. Is het dan niet veel beter dat hij dat over laat aan iemand die zoiets goed kan?
     Ik begrijp die redenering. Maar als ik verbonden was aan de universiteit van Gent zou ik naar de eerste redevoering van mijn nieuwe rector uitkijken. Ik zou vooreerst hopen dat de redevoering niet saai was en liefst af en toe geestig, en ten tweede dat ik mijn rector een beetje leer kennen. Ik heb het als leraar twee keer mogen meemaken dat we een nieuwe algemeen directeur kregen op onze school. Ze hielden allebei een toespraak voor het personeel, en je kreeg meteen een eerste indruk met welk soort mensen je te maken had, twee heel verschillende mensen trouwens. Wat je op dat moment nog niet wist, was of het goede directeurs zouden zijn. Dát kun je inderdaad niet afleiden uit een speech. Een van die twee directeurs liet trouwens later zijn speeches schrijven door een medewerker en die waren saai en nooit geestig.
     Ik ben natuurlijk, zoals altijd, bereid tot een compromis.  Een bestuurder mag een tekstschrijver inzetten voor een speech, maar er moet bij het schrijven regelmatig overleg zijn tussen de twee, waardoor de bestuurder mee zijn stempel zet op het resultaat. Ik weet niet hoe groot de betrokkenheid van De Sutter was bij het tot standkomen van haar speech, maar het resultaat was magertjes. 

Formaliteit?
      Is een rectorale rede een formaliteit? Zeer zeker. Er zitten obligate stukken bij zoals begroetingen, dankwoorden en onvermijdelijke plattitudes. Maar je hebt ook een morele plicht om het talrijke publiek niet al te erg te vervelen. Als je redevoering 15 minuten duurt en er zijn 400 aanwezigen, dan ben je verantwoordelijk voor 100 uren van andermans tijd. Dan mag je rede niet beginnen, zoals De Sutter deed, met een zin als: 

‘In een wereld die snel verandert, is dit ook het gepaste moment om ons opnieuw de fundamentele vraag te stellen: welke plaats neemt onze universiteit in binnen die wereld?’   

Vergelijk dat even met de redevoering die Bart De Wever hield voor de Verenigde Naties****: 

‘Meneer de voorzitter, geachte collega’s, dames en heren. Het is de eerste keer dat ik hier voor u sta. Ik ben 54 jaar oud, wat betekent dat ik in de jaren tachtig een tiener was, toen Ronald Reagan president was van dit grootse land, een man die ik toen bewonderde en die ik nog steeds bewonder. Vandaag ben ik weemoedig als ik terugdenk aan die tijd … 

Lange citaten?
     De gehallucineerde citaten waren niet meer dan platitudes, maar in het begin van de rede komt een heel ander citaat voor van de dichter John Masefield van 1946: 

“There are few earthly things more splendid than a university.In these days of broken frontiers and collapsing values, when every future looks somewhat grim and the dams are down and the floods are making misery, …, wherever a university stands, it stands and shines. …It is a place where those who hate ignorance may strive to know, where those who perceive truth may strive to make others see.” 

    Dat is misschien wat cultuurpessimistisch, maar ’t is toch mooi gezegd. Hier stelt zich echter een ander probleem. Voorgelezen citaten mogen niet te lang zijn.  Die zijn voor een luisterend publiek moeilijk te volgen. Je mag ze alleen gebruiken, zei ik tot mijn leerlingen, als je de tekst gelijktijdig kunt projecteren. Misschien wérd de tekst wel geprojecteerd in Gent. Ik was er niet bij.

Tikfout?
     Een FB-vriend vergeleek de gehallucineerde citaten met een tikfout. Dat is een minimalisering van de fout. Je kunt die verzonnen citaten beter vergelijken met mijn nonchalante dt-fouten. Nog beter zou je ze kunnen vergelijken met die andere hebbelijkheid van mij: het fout schrijven van eigennamen. Zoals ik elke eigennaam zou moeten controleren, zou een redenaar elk citaat op zijn authenticiteit moeten controleren. 

Drie keer?
     Wie graag de fout van De Sutter wil vergoelijken kan best eens stil staan bij de gedachte dat niet één, niet twee, maar drie citaten gehallucineerd waren. 

Betrouwbaar? (1)
     Op De Afspraak van 8/1 zei AI-expert Jeroen Baert: ‘Als iemand tegen mij zegt: ik heb het opgezocht op ChatGPT, dan is dat voor mij hetzelfde als ‘ik heb het aan een waarzegster gevraagd.’ Dat is een verkeerde houding, en niet alleen omdat ChatGPT statistisch beter voorspelt dan die waarzegster. Natuurlijk is ChatGPT waardeloos als gezagsargument. Maar daar gaat het niet om. Het gaat om de prijzenswaardige eerlijkheid waarmee iemand zij bron heeft aangegeven. Ik heb weinig respect voor mensen die daarop uit de hoogte antwoorden dat ChatGPT onbetrouwbaar is. Wat ze moeten doen is aantonen dat dat dit specifieke ChatGPT-antwoord fout is.

Betrouwbaar? (2)
     De heisa rond de rede van Petra De Sutter deed mij denken aan een rede van rector Piet De Somer waarin hij de academische vrijheid verdedigde als een ‘recht op dwaling’. Onlangs wou ik opzoeken wanneer De Somer dat juist gezegd had. De chatbots gaven mij verschillende antwoorden: Grok liet mij kiezen tussen 1968 en 1973 en vroeg wat ik het beste antwoord vond. ChatGPT gokte op 1985. Ik besloot de opgegeven bronnen van ChatGPT te raadplegen, en die bleken lang niet allemaal betrouwbaar of nauwkeurig. Een van die bronnen was iets uit de blogosfeer: Clericks Weblog, of zoiets.

* Mijn eerste bedenkingen bij het De Sutter-incident staan hier.

** De links/rechts scheidingslijn klopt zeker niet helemaal. Apache en De Morgen, allebei veeleer links, hadden heftige kritiek op De Sutter.

*** Er bestaan ook redevoeringen waarvan bekend is dat ze door de bestuurder alleen worden voorgelezen. De jaarlijkse troonrede van de Nederlandse koning is een tekst die vastgelegd wordt op de ministerraad. Maar bij de kersttoespraak of de 21 juli-toespraak van de koning der Belgen is dat anders. Daar draagt de koning zelf de verantwoordelijkheid voor de rede en ik stel mij voor dat hij vele uren besteed aan het overleg met medewerkers die de tekst in een definitieve vorm moeten gieten.

**** De rede van De Wever voor de Verenigde Naties staat hier. 

De Paus en het vrije woord    

     En nu we het toch over betrouwbare en onbetrouwbare citaten hebben … Gisteren zag ik een citaat van de Paus op de FB-pagina van een betrouwbare vriend:

It is painful to see how, especially in the West, the space for genuine freedom of expression is rapidly shrinking. At the same time, a new Orwellian-style language is developing which, in an attempt to be increasingly inclusive, ends up excluding those who do not conform to the ideologies that are fuelling it.

     Dat is een citaat dat ik prima zou kunnen gebruiken als ik ergens een rede moet houden of als ik weer eens een stukje wil schrijven ter verdediging van het vrije woord. Maar ik vertrouw het niet helemaal. Zegt de paus hier nu net hetzelfde als J.D. Vance in zijn München-speech van vorig jaar, toen hij tekeer ging tegen woke en cancelcultuur? Komt de paus nu ook al in het geweer tegen de gevaarlijke wetgeving rond haatspraak, racisme en islamofobie? En waarom zegt hij uitdrukkelijk dat het probleem zich stelt ‘in the West’? Is het beter gesteld met het vrije woord in Rusland, in China, in de Arabische wereld, in zwart Afrika? Of is het een citaat dat AI bij elkaar gehallucineerd heeft?
     Ik besluit te doen wat Petra De Sutter heeft nagelaten: AI inzetten om de authenticiteit van een citaat te controleren. Ik kom er al snel achter dat de woorden van de paus inderdaad letterlijk zo uitgesproken werden in zijn Nieuwjaarstoespraak voor de buitenlandse diplomaten. Maar de context van het citaat is belangrijk. Ik vind die in een stuk van Church Times:

 [The pope] said … that “subtle forms” of discrimination were spreading in Western countries, where Christians were “restricted in their ability to proclaim the truths of the gospel for political or ideological reasons, especially when they defend the dignity of the weakest, the unborn, refugees and migrants, or promote the family.

     De paus heeft het dus niet over wettelijke beperkingen die worden opgelegd aan het vrije woord maar over het marginaliseren van christelijke standpunten rond huwelijk, abortus, euthanasie en een christelijk-genereus immigratiebeleid. Maar de vrije mening garandeert niet dat alle meningen even vaak aan bod komen. Sommige meningen zijn nu eenmaal niet populair meer onder het volk of onder de elite.
     Ik geloof niet dat de paus veel voorbeelden kan geven van christenen die in Westerse landen worden vervolgd wegens het verkondigen van evangelische standpunten. Alleen rond abortus worden wel eens wetsvoorstellen ingediend om bepaalde meningen te verbieden. In ons land zijn er zulke voorstellen geweest van Open-VLD en van MR. Ik heb die wetsvoorstellen toen bekritiseerd als een aanval op het vrije woord. Misschien heeft de paus dát blogje* gelezen.

* Mijn blogje over abortus en vrije meningsuiting staat hier.

.