Frankrijk: 'legitieme eisen' en straatgeweld

De ‘legitieme eisen’ van de Franse jeugd 
     Ik krijg de hik als iemand op de televisie het cliché gebruikt als zouden de vreedzame manifestanten opkomen voor ‘legitieme eisen’. Dát men vreedzaam betoogt is inderdaad legitiem, maar de eisen waarvóór men betoogt zijn wat mij betreft pure waanzin. Er is niets legitiems aan eisen om grotere uitgaven van een staat die bijna failliet is in een land met een stagnerende economie. 
     Overigens begrijp ik waar het cliché van de legitieme eisen vandaan komt: een mens wil graag de nuance opzoeken, en hij meent die te vinden door een of andere onderscheid te maken, bijvoorbeeld tussen de vreedzame betogers en de geweldenaars. Dat is een terecht onderscheid; helaas om het in de verf te zetten gaat men ongemerkt een stap te ver. Ik weet niet of die drogreden een naam heeft, maar je komt hem vaak tegen. Men maakt een onderscheid, en men denkt dat het onderscheid zelf een argument is, in dit geval dat de vreedzame betogers, aangezien ze vreedzaam zijn, wel legitieme eisen móeten hebben. 
     Aangezien die respons zo vaak voorkomt, zouden de vreedzame betogers eigenlijk moeten hopen dat er zich zoveel mogelijk relschoppers aansluiten: des te luider hoor je dan de genuanceerde roep om enerzijds het geweld te veroordelen en anderzijds respect op te brengen voor de eisen. 
     Maar nu voel ik zelf de nood aan nuance in mij opkomen. In werkelijkheid is het zo dat geweldexcessen in de marge van een vreedzame betoging niet altijd respect voor de eisen afdwingen. De excessen hebben namelijk een dubbel effect hebben: voor sommige toeschouwers worden de eisen door het geweld gediscrediteerd, voor anderen worden ze indirect gelegitimeerd. Het is dat laatste dat ik hier wou toelichten.
     En nu ik toch aan het nuanceren ben: misschien zouden we wel degelijk kunnen spreken van legitieme wensen. Want dat iemand iets wenst, kun je hem niet kwalijk nemen. Zelf wens ik bijvoorbeeld dat er in de toekomst niet te veel aan mijn pensioen wordt geknaagd. Toch wil ik daar geen eis van maken. Zo’n eis stel je nooit aan de politici, maar aan het deel van de bevolking dat dat pensioen moet betalen.

Legitieme eisen over de pensioenleeftijd
    Als de jonge manifestanten per se een legitieme eis willen stellen, zouden ze kunnen vragen om de sociale zekerheid in hun voordeel te veranderen. Het huidige modaliteiten van het pensioenstelsel en de ziekteverzekeringen zijn indertijd uitgewerkt met het oog op een samenleving met veel minder oude en zieke mensen. Het resultaat is dat de gezonde, jonge werkende bevolking een groot deel van haar inkomen moet overdragen aan de grijsharigen en de kaalkoppen*. Toch zie je op de jongerenbetogingen geen bordjes met de eis: Hogere pensioenleeftijd, Nu! Zoals de vinnige schrijfster Lionel Shriver het stelt in The Spectator:

Waves of protest have ensured that the state [in France] remains bloated, burdening younger taxpayers with the extreme cost of pensions that still kick in at age 62 – youth’s reaction to which appears to be an eagerness to jump on the same gravy train at the earliest age possible.

     Voor de goede orde voeg ik eraan toe dat overdracht van welvaart tussen aan de ene kant werkende jongeren en aan de andere kant op hun lauweren rustende ouderen onvermijdelijk is in elke samenleving. Ook als de ouderen uitsluitend van hun spaarcenten zouden leven, zouden ze met die spaarcenten producten en diensten te kopen die niet naar jongeren gaan, maar wel door jongeren worden geproduceerd.

* In Frankrijk zijn de pensioenen, in tegenstelling tot de lonen, geïndexeerd. Met 14,5 procent van het bbp geeft Frankrijk heel wat meer uit aan pensioenen dan België (11,5 procent). Ook het minimumloon (Smic, salaire minimum interprofessionel de croissance) is geïndexeerd en bedraagt nu 1.867 euro bruto of 1.447 netto.

 

Economische stagnatie en sociale eisen
     Een heldere analyse van de economische toestand in Frankrijk vindt men in in een stuk van de nogal links-liberale econoom Noah Smith:  France and the Limits of Liberalism*. Elchardus vat de kwestie samen in zijn column in De Morgen*: wie beweert dat er ruimte is voor een ruimer sociaal beleid bedriegt het publiek. De economische stilstand in Europa kan maar doorbroken worden door productieve investeringen van de privé-sector of de overheid. En wie meer wil investeren, moet minder consumeren.

Elke stap in de juiste richting betekent op korte termijn minder welvaart, minder welzijn, minder cultuur, minder erfgoed, minder groei in de gezondheidszorg, minder pensioen, hogere lasten...

Links begrip voor het straatgeweld
     Geraard Goossens heeft op zijn Facebook-pagina een paar fraaie citaten verzameld van revolutionaire sympathisanten. Het zijn echo’s van wat ik in mijn PVDA-tijd te horen kreeg en zelf ook verkondigde. Alleen zeggen of schrijven de huidige PVDA-leiders zoiets niet meer. Maar of ze zoiets denken, weet ik niet. Het zou mij toch verwonderen dat ze minder revolutionair dan een Franse successchrijver, een Oostendse leraar die FB-stukjes post, en een activistische film- en theatermaker.
      De Franse schrijver Edouard Louis, lees ik op Wikipedia, is zelf afkomstig uit een arm gezin. Hij is een vertegenwoordiger van het Franse temperament dat voor zoveel revoluties heeft gezorgd dat ik telkens weer moet opzoeken welke van die revoluties het nu precies is die in Les misérables voorkomt. Louis schrijft: 

 

Wanneer je een arbeider bent, of wanneer je een jonge zwarte of een jonge arabier bent en op straat de hele dag gecontroleerd wordt, een hele de dag vernederd wordt, wanneer je gedood wordt door de politie – Adama Traoré, een zwarte jonge man, werd vermoord om de simpele reden dat hij zwart was – als je daarmee leeft, is het normaal dat je de boel in brand steekt op straat … Wat ik wil zeggen is dat ik er geen enkel probleem mee heb dat men de straten van Parijs in brand steekt en dat men dingen gaat vernietigen, want je moet dit systeem veranderen. En dus, aan politiek doen wil zeggen al dan niet bloed aan je handen hebben. Er is nu eenmaal geen grote revolutie zonder excessen.

      Vlamingen zijn daarin braver. Frank D’hanis beperkt zijn allusies op geweld tot de clichés van ‘de vonk die overslaat’ en van veranderingen die ‘niet zonder slag of stoot’ worden afgedwongen. Verder zet hij zijn hyperbolen vooral in voor de beschrijving van de huidige miserabele toestanden. 

We laten ons niet langer afbeulen, vernederen, in een onleefbare wereld zetten … Het is op straat dat de vonk voor de verandering zal overslaan. Dat zal niet zonder slag of stoot gaan.  

      En Dominique Willaert houdt het bij het neutrale woord ‘verzet’ al heeft hij voor zijn conclusie iets pikanter opgediend. 

Zolang het establishment er niet in slaagt om la violence sociale te beantwoorden met herverdelende en sociale maatregelen, zal het verzet alleen maar toenemen. De huidige liberale democratieën in Europa zijn immers een systeem dat door en door rot is.   

    ‘De liberale democratieën die door en door rot zijn’ … hoe groot is niet de verleiding om nu te verwijzen naar een bepaald discours dat in de jaren 30 in de mode was.

 

Categorieën van manifestanten
     Je kunt bij de straatrellen vooreerst een a priori onderscheid maken tussen

• Vreedzaam  gewelddadig
• Politiek  apolitiek (‘voor de kick of voor de plunderingen’)
• Gematigd  extremistisch
• Autochtonen  allochtonen. 

      Ik zou nog andere categorieën kunnen toevoegen zoals ‘georganiseerd’ versus ‘niet-georganiseerd’, en  ‘jongeren’ versus ‘ouderen’ maar het is zo al ingewikkeld genoeg.
     De grens tussen ‘gematigd’ en ‘extremistisch’ is een politieke kwestie: voor mij zijn al die manifestanten – ook de vreedzame – minstens in enkele opzichten extremistisch. De grens tussen autochtoon en allochtoon lijkt mij dan weer een kwestie van definitie. Cossaer vind het belangrijk om een goed onderscheid te maken tussen ‘wonende in een banlieu’, ‘van migratieachtergrond’, ‘immigrant’ en ‘buitenlander’. Ik til daar minder zwaar aan, en gebruik ‘allochtoon’ hier als afkorting voor ‘van migratieachtergrond’.
     Als je de bovenstaande vier onderscheidingen met elkaar combineert, bekom je 12 categorieën.  Sommige categorieën zullen heel groot zijn, zoals vreedzaam+autochtoon+politiek. Andere categorieeën zullen zo goed als leeg zijn, zoals vreedzaam+autochtoon+apolitiek. Als iemand apolitiek en vreedzaam is, met andere woorden noch geïnteresseerd in politieke eisen, noch op zoek naar kicks en plunderingen, waarom zou zo iemand dan een vrije dag opofferen om te gaan manifesteren?
     Interessant is de discussie over de categorie gewelddadig, omdat die bij de rellen in Frankrijk zo groot was. Volgens een speculatie in De Standaard bestond die vooral uit enerzijds autochtoon+extremistisch-politiek (de black blocks die vechten tegen de politie) tegenover allochtoon+apolitiek (plunderaars) anderzijds. ’t Is best mogelijk, maar ik heb op de televisiebeelden in elk geval ook blanke plunderaars gezien. 

De ‘kiemen van het geweld’
    In een column van Rik Torfs (Doorbraak 24/10) kwam ik een gedachte tegen die bij mij ook al opgekomen was en die ik geprobeerd heb onder woorden te brengen. Maar Torfs zegt het spitser: 

Tegelijk denk ik – ik ben geen expert – dat in eisen, naarmate ze radicaler worden, de kiemen van het geweld onvermijdelijk aanwezig zijn.

      Alleen biedt de stelling in zijn metaforische algemeenheid – de ‘kiemen van het geweld’ – geen verklaring voor wat in Frankrijk is gebeurd. Noch het geweld van de plunderaars, noch het geweld van de anarchistische black blocks hebben een rechtstreeks verband met een of andere eisenprogramma, en als je erover nadenkt is het zelfs moeilijk om een onrechtstreeks verband te vinden.
      Hoogstens zou je er de dubbelzinnigheid van PVDA en LFI mee kunnen verklaren. Voor die politieke formaties zijn de radicale eisen zó belangrijk –  op zichzelf genomen of omwille van hun mobilisatiewaarde – dat vernielingen en plunderingen een detail worden, een onvermijdelijk kwaad dat je desnoods gauw-gauw moet veroordelen, maar dat je toch vooral aangrijpt om de politierepressie aan te klagen. 

 

* Het artikel van Noah Smith staat hier: France and the limits of liberalisme. Het stuk van Elchardus vindt men (hier of hier).