Een 'vredesinitiatief' rond Oekraïne

     ‘115 burgers,’ lees ik op De Wereld Morgen, ‘richten zich in een open brief tot politici en beleidsmakers met de oproep om ‘diplomatie een kans te geven’ zodat de oorlog in Oekraïne kan stoppen. Ik heb, zoals dat gaat, snel naar beneden gescrold waar de namen staan van de bekendste ondertekenaars: Johan Depoortere, Walter Zinzen, Ng Sauw Thjoi, Philippe Van Parijs, Ludo De Witte, Ludo Abicht, Mieke Vogels, Lucas Catherine, Paul Van Rompuy, Brigitte Raskin, Patrick Deboosere, Charles Ducal, Tom Sauer, Reginald Moreels, Lode Vanoost, Ludo De Brabander, Dominique Willaert, Marc Cabus, Robrecht Vanderbeeken. 
     Dat zijn inderdaad bekende namen, want zelfs iemand als ik moet er maar één van opzoeken op Wikipedia; de andere namen ken of herken ik. Van sommigen begrijp ik niet dat ze zo’n brief hebben kunnen ondertekenen. Van anderen begrijp ik het maar al te goed. Bij een eerste lectuur zijn er twee zinnen die het meest mijn ergernis wekken. 

‘Het antwoord van de Europese Unie en de NAVO is escalatie met drone- en raketaanvallen diep in Rusland’ ... Steeds grotere delen van de bevolking in Europa hebben genoeg van de offers die hun worden gevraagd om Oekraïne met miljarden te blijven steunen …’

     Mijn lezers weten dat ik meestal niet uit verontwaardiging schrijf. Het ligt niet in mijn aard, past niet bij mijn leeftijd, en zet de poort open naar selectiviteit en hypocrisie. Als ik dan toch door verontwaardiging overvallen wordt, haal ik spreekwoordelijk diep adem en tel tot tien. Bij het lezen van die brief deed ik dat ook: er een nachtje over slapen, en dan rustig eens lezen, zin per zin, bij een kop koffie en met het rustige gemoed dat mijn ochtenden kenmerkt. Eens kijken wat er in de brief staat.

 

‘Red Oekraïne, stop de oorlog’

 

Dat is een heel goede titel, waar ik volledig akkoord mee kan gaan.

 

‘Alles wijst erop dat de oorlog in Oekraïne op een keerpunt is beland … Oekraïne zit in de hoek waar de klappen.’

 

     Deze stelling wordt gestaafd met enkele onweerlegbare feiten: de moeilijke positie van de VS door de Iran-oorlog, de hoge brandstofprijzen waar Poetin van profiteert, de verlamming van de Oekraïense havens, de winter zonder verwarming waar de burgers tegen aankijken. Dat is allemaal waar. Maar ik betwijfel of dat een evenwichtige SWOT-analyse is van zowel de Russische als de Oekraïense positie.

     Ik kijk sinds het begin van de oorlog met ongeveer evenveel argwaan naar berichtgeving over hoe zwak Rusland, of hoe zwak Oekraïne, eigenlijk wel niet is.  Die rapporten over de strategische zwaktes van Rusland komen vaak van bronnen die Oekraïne welgezind zijn. Ik vrees dan met wensdenken te maken te hebben. Ik vraag mij soms af of, anderzijds, de berichten die de Oekraïense zwaktes in de verf zetten niet eveneens door wensdenken zijn beïnvloed. Misschien hopen sommigen dat Oekraïne zo zwak is dat het om vrede zal moeten smeken. Misschien.

     In elk geval is de dramatische situatie van Oekraïne wel een argument, maar geen voldoende argument, om voor capitulatie te pleiten. Er zijn in de geschiedenis wel meer voorbeelden van landen die er in een oorlog heel slecht voor stonden en toch niet gecapituleerd hebben. 

 

‘De ongemakkelijke waarheid is dat Europa sinds de invasie van Oekraïne minstens evenveel neertelde voor Russische energieleveranties als het aan steun voor Oekraïne leverde.’

 

     Dit is inderdaad een ongemakkelijke waarheid. So what? Het is van de briefschrijvers niet meer dan een goedkope sneer naar het ‘hypocriete’ Europa maar verder past die sneer heel slecht in de rest van de argumentatie. Er zijn twee manieren waarop Europa Oekraïne kan helpen: door rechtstreeks steun te verlenen en door de handel met Rusland verder te beperken. Die tweede manier werkt minder goed omdat andere landen wel handel blijven drijven met Rusland.  Als ik moest kiézen tussen de handel verder afbouwen en de steun verder opdrijven – twee maatregelen die offers vragen van de Europese bevolking – zou ik voor het laatste kiezen.

 

‘Het antwoord van de Europese Unie en de NAVO is escalatie met drone- en raketaanvallen diep in Rusland.’

 

     Dit is een onbeschaamde overname van de Russische versie van het conflict. Boven alle laaggebergte van feiten en interpretaties aangaande de oorlog in Oekraïne steekt er één feit als de Himalaya boven alles uit: Rusland is Oekraïne binnengevallen, niet omgekeerd, en het was niet omdat Rusland een inval van Oekraïne moest vrezen. Veel ondertekenaars van de brief zullen dat erkennen. De Russische propaganda doet er echter alles aan om dat feit te verbergen. Daarom wordt de conflict geframed als een oorlog die het Westen voert tegen Rusland, met Oekraïne als proxy. De zin van de open brief kan alleen binnen deze waanzinnige interpretatie worden begrepen.

     Maar het is niet Europa noch de Navo die de drone-en raketaanvallen diep in Rusland beslist of plant. Het zijn de Oekraïense regering en legerleiding die zulke zaken beslist en plant. Of denkt iemand dat Ursula von der Leyen of Mark Rutte er bij Zelensky op aandringt om meer drone- en raketaanvallen diep in Rusland uit te voeren?  Hoogstens geven ze hun fiat, en worden Westerse inlichtingen en materieel gebruikt om de aanvallen uit te voeren. 

 

‘Het ontbreekt [Europa] aan strategie zowel voor het doel als voor de middelen.’

 

     Over de strategie van de oorlog heb ik niets te melden. Alleen dit: de strategie die de Russen volgen om de bevolking te demoraliseren door bombardementen van woningen en infrastructuur heeft historisch gezien een heel slechte track record. 

 

‘Premier De Wever zei terecht dat we ooit weer normale betrekkingen moeten aanknopen met Rusland … Laat De Wever en zijn coalitiepartners de daad bij het woord voeren en bondgenoten zoeken om de EU van koers te doen veranderen … De Wever zei ook dat een nederlaag van Rusland niet waarschijnlijk en ook niet wenselijk is.’

 

     Bart De Wever wordt tot drie maal toe correct maar selectief geciteerd. Daar is een reden voor. Als conservatief politicus voelt De Wever zich ook in de Oekraïne-kwestie minder aangetrokken door het wensdenken van veel linksliberalen. Maar nooit heeft hij de vermindering van de Oekraïne-steun bepleit, of heeft hij onderhandelingen voorgesteld als alternatief voor militaire steun.

     Het is overigens een eigenaardig gezagsargument om juist uitspraken van De Wever aan te halen in een brief met zoveel ondertekenaars van linkse signatuur. Ik geloof dat sommige van hen, zoals Tom Sauer, oprecht blij zijn met elk standpunt dat, al is het maar heel gedeeltelijk, in zijn richting opschuift. Maar voor de linkse ondertekenaars lijkt het mij een truc om De Wever te ontmaskeren: ‘we eisen de daad bij het woord’ en ‘De Wever doet alsof hij voor onderhandelingen is, maar ondertussen zet hij onverminderd de militaire steun verder.’ De laatste zeven woorden zijn gelukkig waar. 

 

‘Met dat land [Rusland] delen we immers dezelfde landmassa en het alternatief voor normale betrekkingen is eeuwigdurende oorlog.’ 

 

     Dat we eenzelfde landmassa delen met Rusland is een uitstekend argument voor waakzaamheid en voor de uitbouw van een Europese defensie, zeker nu het land met de Oekraïne-oorlog zijn imperialisme, zijn agressiviteit en zijn militarisme bewezen heeft. Zolang het roer in Rusland niet wordt omgegooid is een koude oorlog onvermijdelijk. Zo’n koude oorlog sluit economische en diplomatieke betrekkingen niet uit. Ook moet die ‘oorlog’ niet eeuwigdurend zijn. Er is geen enkel bezwaar tegen Europees-Russische gesprekken over ontwapening, maar dan aan de twee kanten.

 

‘Steeds grotere delen van de bevolking in Europa hebben genoeg van de offers die hun worden gevraagd om Oekraïne met miljarden te blijven steunen, terwijl ze tegelijk de militaire uitgaven in hun eigen land tot ongeziene hoogten zien groeien ten koste van sociale voorzieningen, onderwijs en gezondheidszorg.’

 

     Na het gezagsargument De Wever krijgen we het populistisch argument van de offers van de bevolking. Het woord populistisch is hier geloof ik niet misplaatst, aangezien het argument vooral naar voren wordt geschoven door partijen als die van Tom Van Grieken, Marine Le Pen, Alice Weidel … Het is overigens waar dat elk beleid afwegingen vereist, en dat daardoor altijd iets wordt opgeofferd ten voordele van iets anders. Dat geldt voor geopolitieke veiligheid, binnenlandse veiligheid, justitie, klimaat, asielmigratie. Alle middelen die daar naartoe gaan, kunnen niet worden besteed aan ‘sociale voorzieningen, onderwijs en gezondheidszorg.’ 

     En die ‘ongeziene hoogten’ van de militaire uitgaven … De Belgische Defensie-uitgaven lagen tussen 1950 en 1990 rond de 3 procent van het BBP, en dat was in een tijd dat onze veiligheid nog vooral gegarandeerd werd door de VS. In 1952 bijvoorbeeld waren de Defensie-uitgaven hoger dan de pensioenuitgaven: 4,92 tegenover 4,40 procent van het BBP.

     Na 1990 – men begrijpt waarom – is een scherpe daling van de Defensie-uitgaven ingezet zodat ze tussen 2011-2024 neigden naar 1 procent van het BBP. In 2025 stegen ze weer naar 2 procent (terwijl de hoogte van de pensioenuitgaven ondertussen meer dan 13 procent is). De huidige Defensie-uitgaven zijn dus niet ‘ongezien’. 
     We kunnen ons zelfs afvragen of 2 procent hoog genoeg is als de Amerikanen hun traditionele engagement tegenover Europa verder afbouwen. Aan de andere kant, als Rusland zich uiteindelijk verzoenend opstelt in Oekraïne, zijn economie demilitariseert en zijn hybride aanvallen op Europa stopt – tiens, daarover staat niets in de brief – dan kunnen we op termijn die 2 procent weer afbouwen.

 

‘Het alternatief [voor een veranderde EU-koers] is de totale vernietiging van Oekraïne.’

 

     De totale vernietiging? Betekent dit dat Poetin een losgeslagen en irrationele tiran is die bereid is om het ‘broedervolk van Oekraïne’ totaal te vernietigen? En is hij daartoe in staat is? Ik weet dat niet. Maar de totale vernietiging als alternatief voor ogen houden is een slechte manier om aan onderhandelingen te beginnen. Dan kun je alleen maar capituleren. Niet voor niets wordt de totale vernietiging altijd als dreigement gebruikt. Het was de toon die Hendrik V volgens Shakespeare aansloeg in zijn martiale toespraak: ‘I will not leave the half-achieved Harfleur / Till in her ashes she lie burièd …’ En dan volgen nog wat sadistische details. Het was ook de toon van generaal Westmoreland (of iemand anders) die Vietnam zou terugbombarderen naar het stenen tijdperk. Over Trump die Iran al minstens zeven keer bedreigd heeft met total annihilation zullen we maar zwijgen.
     Nu, Poetin zelf heeft geloof ik het dreigement van Hendrik, Westmoreland en Trump nog niét gebruikt, maar hij heeft het in zekere zin niet nodig als er in het Westen voldoende briefschrijvers zijn die er wel mee zwaaien. 

 

‘Steeds meer Oekraïners verkiezen een lelijke vrede boven een eindeloze oorlog.’

 

     Het is als provocatie verwoord, maar ’t is juist. Als er een onderhandelde vrede komt, wat ik hoop, zal het een lelijke vrede zijn, vanuit het standpunt van de Oekraïeners en vanuit het standpunt van de rechtvaardigheid. Ik heb laatst nog in een heel andere context geschreven dat compromissen altijd verachtelijk zijn. En ik zal de briefschrijvers nu niet lastig vallen met de vraag hóe lelijk de vrede mag zijn. Het is niet aan hen of aan mij om dat uit te maken, maar aan de Oekraïeners. In plaats daarvan heb ik een kleine vraag in de marge: hoevelen van de briefschrijvers zouden een manifest ondertekenen waarin de zin voorkomt: ‘Steeds meer Palestijnen verkiezen een lelijke vrede boven een eindeloze oorlog.’ 

 

***

 

       De open brief besluit met een oproep om deel te nemen aan de ‘vredesbetoging’ van 22 november onder het motto: Voor welzijn, tegen oorlog! Welfare not Warfare. Hoezeer ik ook voor welzijn en tegen oorlog ben, ik zal er niet bij zijn. Ik heb mij daarentegen eens goed laten gaan en hierboven en in de titel een woord tussen polemische aanhalingstekens gezet, een plaagstoot die ik meestal probeer te vermijden. 

 

De paus, Milei en het morele uitgangspunt

     Op de radio hoorde ik dat de paus bij zijn bezoek aan Argentinië kritiek had geüit op het beleid van president Xavier Milei. De Heilige Vader moet iets gezegd hebben betreffende ‘de overheid die zich meer moet bekommeren voor de armsten en meest kwetsbaren.’ Dat kan best waar zijn, dat de overheid, of het nu in Argentinië is of ergens anders, en of het nu een linkse of een rechtse regering is,  dat die overheid dus zich meer moet bekommeren om de meest kwetsbaren. Het is altijd goed om iets meer te doen voor de armsten en meest kwetsbaren.

     De kwestie is echter dat de paus de zaken enkel vanuit moreel standpunt bekijkt – van goed en kwaad – terwijl de politiek per definitie een kwestie van compromis is. Over abortus moet een compromis gezocht worden tussen de radicale voorstanders en de radicale tegenstanders. Dat doet de paus niet. En in de economie moet een compromis gezocht worden tussen economische groei en ‘herverdeling’. Ook dat doet de paus niet. 
     De morele invalshoek van de paus duwt hem vaak - niet altijd - in de richting van radicalisme en eenzijdigheid. Zo gaat dat met morele invalshoeken. Alles is zwart-wit, soms met een diplomatieke saus erover. Abortus blijft moord, homoseks blijft een zonde, en van het sociaal-economisch beleid wordt alléén op de ‘herverdeling’ beoordeeld.

     Eigenaardig genoeg kan een moreel uitgangspunt ook tot al dan niet verstandige en als dan niet realistische compromisbereidheid leiden. In de oorlog van Rusland tegen Oekraïne duwt het morele pacifisme van de paus hem in de richting van Russische standpunten en tegen het Europese beleid van militaire steun aan Oekraïne.*

    Maar in de sociaal-economische materie is de leer van de kerk hoe langer hoe meer opgeschoven naar links, vanuit een bepaalde interpretatie van het evangelie. Men kan zich afvragen of die interpretatie wel zo vanzelfsprekend is. G.K. Chesterton schreef ooit – over niet-christelijke denkrichtingen : 

 

The modern world is full of the old Christian virtues gone mad. The virtues have gone mad because they have been isolated from each other and are wandering alone …Thus some scientists care for truth; and their truth is pitiless. Thus some humanitarians only care for pity; and their pity … is often untruthful.

 

     Zou dat laatste niet toepasbaar zijn op de moderne pausen met hun bijna socialistische –  en in elk geval links-Rawlsiaanse – kijk op de economie? 

 

 

* Over het Vaticaan en Oekraïne, zie mijn stukje hier. 

J.D. Vance, Israël als symbooldossier

     Ik geloof dat linkse mensen een grote afkeer hebben van J.D. Vance. Ik ben niet links en heb al weinig vertrouwen in hem. Nu heeft hij na de Republikeinse nederlaag op X.com een strategie uitgetekend voor de toekomst: “1) End the war; 2) Focus on cost of living/inflation; 3) Put America First, 4) Change our relationship to Israël.” Nelly Bowles van de Free Press vertaalt dat een beetje kort door de bocht als: 1. Israël, 2. Economie, 3. Israël, 4. Israël. 
     Welke houding moeten we nu verwachten van linkse mensen die van Palestina-Israël de ultieme confrontatie hadden gemaakt tussen recht en onrecht, tussen goed en kwaad. Zullen ze nu Vance ‘strategisch steunen’ omdat hij de VS van Israël los wil koppelen? Ik verwacht dat ze niet eens met hun ogen zullen knipperen, wat bewijst dat hun engagement veeleer symbolisch was. Helemaal anders is dat met de pacifisten van de strekking Tom Sauer. Hun engagement voor een Oekraïense capitulatievrede is gemeend. Als zij zien dat Trump in dezelfde richting beweegt, zijn ze niet te beroerd om daarin een  positief teken te zien.

     Als ik zoiets geschreven heb, kijk ik wel eens kritisch naar mijzelf. Clerick, zeg ik dan, maak je nu geen karikatuur van de Palestina-activisten? Denken die echt over dat complexe probleem in de vereenvoudigde termen van ‘goed en ‘kwaad’? Grijpen die dat menselijke leed aan om een symbolenstrijd te voeren en te winnen? Sommigen wel, geloof ik, want vijf minuten na het stellen van die vraag, zie ik het antwoord verschijnen op de FB-pagina van Ludo De Witte. Hij prijst het verkiezingsprogramma van La France Insoumise als een enthousiasmerend maatschappelijk project, en gaat dan verder: 

Ook belangrijk: internationale solidariteit, en in de eerste plaats met het Palestijnse volk - een symbooldossier dat dwingt om te kiezen tussen goed en kwaad en de criminele medeplichtigheid van de Europese elites blootlegt.

     Q.E.D.  

Ive Marx over subsidies/belastingvoordelen

     ‘Besparen is makkelijk,’ schrijft Ive Marx in zijn tweewekelijkse column (DS 10/11). Is dat nu professorale betweterij of een olijke provocatie? Omdat ik Ive Marx best kan lijden, gok ik op het laatste. Hoe kunnen die gemakkelijke besparingen worden uitgevoerd? Door de bedrijfssubsidies (meestal in de vorm van belastingvoordelen, 22 miljard per jaar*) en belastingvoordelen voor burgers (40 miljard per jaar) af te schaffen of drastisch te beperken. Er ligt, suggereert Marx – maar hij zegt het niet –, 62 miljard voor het grijpen. Hij haalt een Oeso-studie aan die aantoont dat het hele subsidiestelsel en voordelenstelsel chaotisch en onrechtvaardig is en de economische groei afremt.
     Waarschijnlijk hebben Marx en de Oeso gelijk**. Het rationaliseren van de belastingen en het slopen van de koterijen zou economisch veel voordelen bieden, zélfs als de globale belastingdruk voor bedrijven en burgers zou stijgen, en zéker als die gelijk zou blijven of dalen. Het zou zelfs niet al te moeilijk zijn om zo’n rationeel regeling uit te werken. Maar de abrupte overgang van de huidige ‘chaos’ naar de nieuwe rationele regeling, de stap van evenwicht A naar evenwicht B, zou een enorme schokgolf door de economie jagen, met winnaars en verliezers, met faillissementen, werkloosheid, tijdelijke verarming voor velen en grote ontevredenheid en politieke instabiliteit.
     Kortom, de overgang van A naar B is niet makkelijk, maar moeilijk. Marx weet dat eigenlijk ook, want hij schrijft ergens het verloren zinnetje: ‘Je kunt dat vanzelfsprekend niet van vandaag op morgen doen.’ Inderdaad, dat gaat niet, en het tempo van zulke hervormingen is nog het minste probleem. We moeten maar denken aan de Oostbloklanden die van A naar B moesten evolueren.
     Marx begint zijn stukje met de excentrieke voorstellen die Roland Duchâtelet vorige week in een talkshow voorlegde. Hij verklaart de stoutmoedigheid van Duchâtelet vanuit diens rijkdom. Als miljardair beschikt hij over genoeg fuck you money. Hij moest zich nergens iets van aantrekken. Maar Duchâtelet is tachtig! Ook als hij geen geld had, moest hij zich nergens iets van aantrekken. Ik denk soms dat ik, als ik tachtig ben, mij ook wat fermer zal uitdrukken op de sociale media. En trouwens, een professor met een vaste benoeming als Marx, moet die zich ergens iets van aantrekken? Ik heb niet de indruk dat hij zich inhoudt, maar misschien krijgen we de echte Marx pas te zien als hij op emeritaat gaat. Als ze hem dán uitnodigen op een talkshow zal hij eens spijkers met koppen slaan.  

* Over de subsidies aan bedrijven, zie ook mijn stukje hier, met ondermeer deze grafiek. Het opiniestuk van Ive Marx is op talloze linkse FB-pagina’s overgenomen vanuit, geloof ik, een verkeerde interpretatie van de strekking, van de feiten en van de veronderstelde remedies. Men zag er geloof ik een ‘sterke schouders’-verhaal in.

Paul Cordy (N-VA) kwam tussen in een FB-discussie en schreef ondermeer: 

Wat zit er onder meer in de bedrijfssubsidies:

2,3 miljard gaat naar exploitatiesteun NMBS.

300 miljoen naar Bpost in een uitdovende subsidiëring bedeling kranten.

946 miljoen investeringssubsidies NMBS

1,5 miljard betreft sociale Maribel korting op sociale bijdragen sociale sector en ziekenhuissector

340 miljoen tax redemptions voor dezelfde medische en sociale sector

110 miljoen reductie voor universiteiten

60 miljoen reductie voor wetenschappelijk onderzoek

1,6 miljard voor het dienstenchequesysteem

1 miljard voor het Vlaams Intersectorieel akkoord nr6 met de medische en zorgsector

400 miljoen voor maatwerkbedrijven

710 miljoen korting op loonkosten voor nachtwerk (300 miljoen), voor wetenschappers, kunstenaars, topatleten 

1 miljard of meer voor PPS windenergieparken Noordzee.

500 miljoen Vlaamse Maatschappij Sociale Huisvesting

1,2 miljard Aquafin zuivering oppervlaktewateren

120 miljoen Gemeentelijke subsidies rioleringswerken

420 miljoen AGION bouw schoolgebouwen

In totaal gaat bijna 17 miljard naar quasi overheidsbedrijven, sociale en medische sector, kunst, cultuur, sport…

Zegt u maar welke subsidies moeten worden afgeschaft.

Cordy had nog de 4,4 miljard loonkostsubsidie kunnen vermelden. In een televisiedebat zou een antwoord aan Cordy ingeleid worden met de woorden: 'Laten we beginnen met ... ' en dan neem je één post uit het lijstje, zonder naar het geheel te kijken. 

** Wel is het gevaarlijk om te veel vergelijkingen te maken met het buitenland. De belastingvoordelen aan bedrijven en burgers zijn inderdaad hoger dan in andere landen, maar ze dienen als - inderdaad verkeerd - middel om de hogere belastingen in ons land goed te maen. 

 

Stigmatiseren, validisme, woke-perversie ea

Stigmatiseren, validisme en de woke-perversie

     Sommige verschijningsvormen van ‘woke’ zijn al heel oud. Ik zat geloof ik nog op de middelbare school toen ik voor het eerst hoorde dat je niet mocht zeggen ‘gehandicapte’ of  ‘invalide’. Het moest eerst ‘mindervalide’ en dan ‘andersvalide’ zijn, hoewel niemand er zijn afgezet been door terug kreeg. Recent heeft men voor een aantal psychische aandoeningen de term ‘neurodivers’ bedacht. En in  Amerika, waar men altijd wat voorloopt op ons, bestaat er een speciale term waarmee wordt aangeduid dat de maatschappij mensen tot invaliden maakt, met name door ze te discrimineren. Men noemt die discriminatie ableisme, in het Nederlands vertaald als validisme. 

     Ik dacht vroeger wel eens dat de essentie van ‘woke’ bestond uit de overdrijving tout court. Dat is maar gedeeltelijk juist. De idealist die opkomt voor betere voorzieningen voor gehandicapten kan in zekere zin niet genoeg overdrijven. Ik heb alle begrip voor een standpunt als ‘élke plaats die toegankelijk is voor het publiek, moet ook toegankelijk zijn voor een rolstoelgebruiker.’ Misschien is er geen geld voor, maar dat maakt de rekening niet uit van de idealist: die moet zijn ideaal nastreven. Misschien overdrijft hij en mist hij wat realisme, maar dat heeft nog altijd niets met woke te maken.

     Woke doet zijn intrede pas als er perversie in het spel komt. Een eerste perversie doet zich voor als een werkelijk probleem tot een mode aanleiding geeft. Er bestaat een probleem van laat ons zeggen kinderen met autisme. Maar als men de diagnose altijd maar verder uitbreidt en het hele onderwijs aanpast aan leerlingen met ‘autisme spectrum’ wordt het moeilijk om het probleem van de mode te onderscheiden.

     Een tweede perversie, en dat is de ergste, is wanneer men de werkelijkheid gaat ontkennen en de redelijkheid gaat miskennen. Dat gebeurt als men de handicap tot een deugd verheft, een ‘andere manier van zijn’, zeker niet slechter dan een andere. Ik herinner mij een aflevering van de ziekenhuisserie ER. Er was een kind dat doof geboren was. De ouders deden er alles aan om hun kind voor te bereiden op een veelzijdig leven zonder gehoor. Omdat je doof was, was je als mens niet minder. Je was zoveel meer dan een sukkelaar die medelijden verdiende. Maar dan had het ziekenhuis een procedure op punt gesteld waardoor het kind weer zou kunnen horen. En een van de ouders, ik weet niet meer of het de vader of de moeder was, verzette zich ertegen dat de procedure zou worden uitgevoerd. Waarom iets veranderen aan een kind dat op zich al volwaardig en volmaakt was? Ik voelde razernij en onmacht bij de gedachte dat er ergens ter wereld mensen waren die zo redeneerden.

    Een derde perversie is om alles op te lossen met neologistische taalspelletjes waar ‘andersvalide’ een vroeg voorbeeld van was. Soms is het niet gemakkelijk om zo’n neologisme te vinden. Welk alternatief kan men verzinnen voor ‘doof’ bijvoorbeeld. Een ‘slechthorende’ bevat nog altijd het woord ‘slecht’. En de uitdrukking ‘auditieve beperking’ bevat nog altijd het woord ‘beperking’.  De woke Amerikanen hebben er alweer iets op gevonden: ze zeggen Deaf maar schrijven het met een hoofdletter: Deaf person, Deaf community, Deaf and proud.  Een andere mogelijkheid is spreken van een sign-language user wat de positieve eigenschap van extra talenkennis benadrukt. Ik veronderstel dat dat de reden is waarom men op veel uitzendingen in de een van de hoeken van het scherm een gebarentaaltolk aan het werk ziet. Ik heb nooit ingezien waarom men niet gewoon ondertitels gebruikt. Als slechthorende wil ik veel meer ondertitels. De meeste oude films op Youtube zijn niet ondertiteld. Vreselijk. En de kwaliteit van automatische ondertiteling is in deze tijd van AI een schande. Ik dwaal af.

     Het gebruik van woke eufemismen gaat terug op een theorie over stigmatisering. Gehandicapten worden ‘gestigmatiseerd’ door de maatschappij en door de woorden die die gebruikt. Ik las daarover een boeiend essay Disability is Bad van Freddie de Boer*, een auteur die zelf aan een ernstige bipolaire stoornis lijdt. 

Stigma is real. A long and awful history exists of treating disabled people as objects of pity or disgust or fear … It happens that I have a disability myself… But I have gotten into the habit of pointing out that, as someone with a serious mental illness, stigma has never been one of my hundred biggest problems.

       Stigma is real … maar er bij beleid veel belang aan hechten is bijna altijd fout. Het is een vorm van plaatsvervangende kleinzerigheid. Ik zag het in mijn vak als leraar Nederlands. Je mocht niet spreken van Algemeen Beschaafd Nederlands, want dan gaf je de indruk dat dialectsprekers ‘onbeschaafd’ waren. Je moest dialect, tussentaal en de modetaal van jongeren in het klaslokaal niet bestrijden, maar duiden als sociologisch volwaardige taalvarianten, zodat je dialectsprekers, televisiefiguren als Jeroen Meeus, en opgeschoten jongens niet stigmatiseerde. 

 

* Het essay Disability Is Bad staat hier. 

 

 

 

 

De meisjes van de RAL

     Als ik in een stukje iets schrijf over vroeger en over Amada, krijg ik soms reacties van oudere lezers die de meisjes van de RAL – de trotskistische Revolutionaire Arbeidersliga – ter sprake brengen. Had ik dat ook gemerkt dat meisjes van de RAL mooier waren dan die van Amada*?

     Tja, ik weet niet of dat zo was. Toen ik enigszins verlaat in Leuven arriveerde was dat in elk geval niet mijn indruk. En de enige trotskiste in mijn geboortedorp – de dochter van een notaris, ik ben nog op haar meisjeskamer geweest – was ook geen oogverblindende schoonheid, al lakte ze haar nagels en had ze iets van een vamp – wordt dat woord vandaag nog begrepen? 

     Vrouwen beoordelen is altijd een moeilijke zaak. We denken aan de Dictionaire des idées reçues van Flaubert. Onder het lemma Blondes staat er: plus chaudes que les brunes (voy. Brunes),  en onder het lemma Brunes staat er: plus chaudes que les blondes (voy. Blondes).

     Ik heb in elk geval het idée recue over de meisjes van de RAL altijd gekend. Ik maakte daar zelfs een subtiel grapje over in de klas. Ik liet wel eens een fragment zien uit een Elsschot-documentaire waarin je een glimp kon opvangen Elschots kleindochter, de vooraantstaande trotskiste Ida Dequeecker. Dan zei ik naar waarheid: ‘Kijk, die is nu 70 en dat is toch nog altijd een mooie vrouw.’ En dan na een pauze: ‘En dan had je had haar moeten kennen toen ze jonger was.’  De leerlingen moesten dan hard lachen met een binnenpretje dat ze onmogelijk konden begrijpen, maar wel aanvoelen. 

 

* Amada en RAL waren twee sekten, dus dan geldt de wet van de kleine getallen. 

 

Boze discussie over Israël en Chili

     Er was laatst een Afspraak (27/10) waarin drie van de gasten – Björn Soenens, Koert Debeuf en Meinie Nicolai – een anti-Israëlisch standpunt innamen, en één gaste – Jonath Weinberger – het opnam voor Israël. Veel kijkers die Israël een warm hart toedragen vonden dat het debat niet eerlijk verlopen was: drie tegen een, en bovendien had men Weinberger niet laten uitspreken. 

     Ik heb de uitzending achteraf bekeken en vond dat het meeviel. Na het debat, in de lounge van de vrt, schijnt het er minder beschaafd aan toe te zijn gegaan. Weinberger heeft daar een stuk over geschreven op Doorbraak. Een van de tafelgasten stak tegenover haar een tirade af, en liep daarna woedend weg. ‘Een andere tafelgast,’ schrijft Weinberger, ‘probeerde nogmaals met mij in discussie te gaan, maar gaf het al gauw op en siste me op het einde toe: ‘Geniet nog van jullie oorlogen.’ Weinberger zag daarin de woede van iemand die de discussie verliest. Ik zie dat een beetje anders.

     Ik herinner mij  een discussie die ik had in september 1973. In Chili was enkele dagen voordien een rechtse staatsgreep gepleegd tegen de socialistische regering van Allende.  Ik stond de krant van Amada te verkopen aan het studentenrestaurant van de Kulak, en wilde iedereen overtuigen dat de staatsgreep het gevolg was van de slappe compromispolitiek van de socialistische regering. Allende was niet links genoeg geweest. Niet iedereen was het met me eens, maar de discussie was mogelijk. 

     Toen kwam er echter een jonge professor die bleef staan om met mij te discussiëren. Hij was benieuwd naar mijn standpunt, maar opperde zelf dat de socialistische regering misschien té links was geweest, té weinig compromisbereidheid had getoond, en daardoor de staatsgreep had uitgelokt. Ik stond met mijn mond vol tanden. Bouche bée. Ik keerde hem woedend de rug toe, draaide me nog eens om, en toen ik zag dat de professor het restaurant binnenging, riep ik hem na: ‘Ga jij je maar lekker volvreten.’

 

Stef Wauters en Valérie Van Peel

     Ik was een beetje geschrokken van de manier waarop Stef Wauters het interview aanpakte met Valérie Van Peel (6/10). Weinig informatieve en veel provocerende vragen. Suggestieve woordkeuze. Op de verkeerde momenten onderbreken. Superieur lachje. Deed Wauters dat nu altijd? Ik vroeg het aan mijn alertere echtgenote. ‘Nee,’ zei ze. ‘Het is omdat hij tegenover een vrouw zit.’ 

     Het is allemaal heel subjectief. Je vindt al snel dat iemand van je eigen ‘kamp’ zal ik maar zeggen harder wordt aangepakt dan iemand anders. Lichaamstaal en mimiek zijn delicaat om te beoordelen. En een journalist mág een politicus onderbreken die rond de pot draait – en Van Peel drááide rond de pot omdat ze haar premier zoveel mogelijk onderhandelingsvrijheid wil geven en zo weinig mogelijk rode lijnen wil aangeven. Ook had ze een ander kernwoord moeten kiezen dan ‘karikatuur’. Maar helaas hebben Rousseau en Bouchez de beste kernwoorden al geclaimd: ‘rechtvaardig’, ‘gewone mensen’ en ‘geen nieuwe belastingen’.

     Ik heb daarna het interview nog eens in uitgesteld relais bekeken, en de indruk bleef, al kon ik er nog altijd de vinger niet opleggen. Ik heb ook aandachtig naar het interview van Wauters met Tom van Grieken gekeken (8/11) om te kunnen vergelijken.  Wauters weersprak Van Grieken als die iets onzinnigs zei, hij wees op de consequenties van zijn Oekraïne-standpunt, maar hij speelde hem betere vragen toe en behandelde hem, naar mijn smaak, met meer respect.

 

 

 

 

De Amerikaanse midterms

Nog altijd een democratie

     Wie de VS een warm hart toedraagt, zal er graag op wijzen dat de verkiezingsoverwinning van de ándere partij - de Democraten - bewijst dat het land nog altijd een democratie is. Achteraf is dat natuurlijk evident, maar ik herinner mij wat de Amerika-specialist Frans Verhaegen enkele maanden geleden in De Standaard (14/1) schreef: 

Trump stuurt aan op rellen, op geweld, op nog meer moorden. Het uiteindelijke doel is een landelijke noodtoestand afkondigen en de verkiezingen van november opschorten of kortwieken.

       Het is waar dat een stembusgang onvoldoende is om democratie te garanderen. Ook een vrije pers is belangrijk. De burgers kunnen vaststellen dat de benzine duur geworden is, maar als er alleen staatsmedia bestaan die de dure benzine wijten aan een buitenlandse vijand blijft de electorale afrekening uit. De overwinning van de Democraten is dus ook een bewijs dat er nog altijd veel ruimte is voor media die zich kritisch opstellen tegenover de regering. Ian Buruma schreef laatst (DS 13/10):  

Diverse nieuwsorganisaties zijn voldoende door Trump geïntimideerd om kritische verslaggeving of zelfs amusement in te binden. CBS … heeft een flinke ruk naar rechts gemaakt.

 

      Mijn indruk is dat de intimidaties van Trump goed gedocumenteerd zijn, maar dat die niet zoveel verschil gemaakt hebben in de overwegend kritische verslaggeving over de clowneske en boosaardige president. Dat is ook wat ChatGPT mij vertelt.

 Angst en weerzin

    Een andere recente uitspraak van Ian Buruma over de Amerikaanse politiek blijft door mijn hoofd spoken: ‘Democratisch activisme wekt in sommige kringen weerzin, maar Republikeins activisme maakt mensen bang.’ (DS 13/10) Zou het waar zijn? Is dit een gedeeltelijke verklaring van de Republikeinse verkiezingsnederlaag. Heeft angst de kiezers meer gemobiliseerd dan weerzin? Angst bij latino’s dat ze gedeporteerd zouden worden? Angst voor de datacenters en AI die de samenleving zullen veranderen in een dystopische dictatuur van de techmiljardairs?

     Maar misschien spreekt Buruma vooral over zijn eigen gevoelens, voelt hij weerzin bij woke en angst voor de brute reactie van Trump erop. Ik herken dat gevoel een beetje want ik behoor, ondanks mijn ideologie en politieke oriëntatie, tot dezelfde linksliberale subcultuur als Buruma. Je kunt je je van die subcultuur heel moeilijk geestelijk bevrijden of je zou je  op extreemrechts moeten oriënteren en dat ben ik niet van plan.

     De grootste angst is altijd die voor het onbekende. Woke is een bekend gegeven. De samenleving evolueert al 50 jaar in die richting. We weten hoe dat eruit ziet. Veel van wat die evolutie inhield was positief. De overdrijvingen wekken weerzin, maar we kunnen die een plaats geven. Maar wat als de evolutie plots een heel andere richting uitgaat? Hoe moeten we ons dát voorstellen? Dat is voor ons zo’n onbekend terrein dat velen niet verder komen dan een vergelijking maken met het nazisme en het fascisme.

De toekomst van de Democraten

    Een democratie moet niet perfect zijn om gezond te zijn. De basisvoorwaarde is de mogelijkheid tot aflossing van de wacht. Bij verkiezingen die een nipt verschil opleveren, kan het even spannend worden, zoals toen Biden het van Trump won met een klein verschil in relevante stemmen en Trump wild tekeer ging. Maar bij een duidelijk verschil zoals bij de midterms van gisteren, moet zelfs Trump zijn nederlaag toegeven. De VS zijn nooit in de buurt gekomen van een ‘fascistische dictatuur’.

     Aan de andere kant kan een democratisch verkozen president wel schade toebrengen die langere tijd doorwerkt of zelfs onherstelbaar is. Blunders in het buitenlands beleid zijn daar een voorbeeld van: slecht geplande militaire avonturen zonder exitstrategie, verkeerde bondgenootschappen, handelsoorlogen die moeilijk terug te draaien zijn.

     Als het echter op sociaal-economisch beleid aankomt, lijkt het mij moeilijker om een links beleid terug te draaien dan een rechts beleid. Als een systeem van sociale uitkeringen en garanties een keer is ingevoerd, is het heel moeilijk om dat weer in te perken. Voor wie denkt dat er nooit genoeg sociale uitkeringen en garanties zijn, is dat geen probleem. Maar degenen die geloven dat het systeem boven een bepaalde grens contraproductief wordt, zullen zien dat het een tanker is die heel moeilijk van koers kan veranderen. 

     Ik heb daarom een dubbel gevoel bij de Democratische overwinning in de VS. Het is mij zeker niet onwelgevallig dat de Grote Idioot* is afgestraft. Ik hoop dat die afstraffing hem zal afremmen in zijn toeschietelijkheid tegenover Poetin. Maar ik vind het vervelend dat de half-socialistische strekking binnen de Democraten aan invloed wint. Gematigde Democraten hebben er na de laatste verkiezingsoverwinning van Trump voor gepleit dat de partij het centrum op zou zoeken. Dat zou volgens hen de beste strategie zijn om Trump te verslaan. Ik hoop nog altijd dat dat waar is, maar ’t is geen zekerheid. Trump heeft zijn verkiezingen gewonnen door te radicaliseren. Wat als de Democraten zijn voorbeeld volgen, ook verder radicaliseren … en succesvol zijn?

* Ik twijfel tussen Grote Idioot en Grote Leugenaar. Trump is op zijn manier te strategisch om echt een idioot te zijn, en zijn leugens behoren technisch tot de categorie bullshit, maar dan in een zodanig overtreffende trap van amoraliteit en zelfbedrog dat er een apart woord voor zou moeten bestaan. Over het verschil tussen leugens en bullshit, zie mijn stukje hier.

  

Oekraïne en het Vaticaan

     Twee professoren van de KULeuven hebben in De Standaard (21 en 22/10) de degens gekruist: Jan De Volder, historicus verbonden aan de faculteit Theologie, en Steven Van Hecke, hoogleraar Europese politiek. De historicus voerde de eerste attaque uit. Hij verweet Europa dat het alle onderhandelingen met Rusland weigerde en daardoor leek op een trein die maar op één spoor kan rijden: dat van ‘financiële en militaire steun aan Oekraïne, zonder rechtstreeks met Rusland in oorlog te treden.’ Hij prijst daarentegen het beleid van het Vaticaan dat ‘zijn sympathie voor het geteisterde Oekraïne, maar toch in gesprek bleef met Rusland.’ 
     Vooral de kwestie van historische vergelijkingen viel mij op in het stuk. De Volder schrijft:

 

Soms krijg je de indruk dat Europese leiders en waarnemers niet meer historische kennnis hebben dan die over de Tweede Wereldoorlog: de Russische president Vladimir Poetin is dan Hitler, Rusland is nazi-Duitsland, vooral te vermijden is een deal à la Chamberlain, en na vier of vijf jaar oorlog winnen de goeden (wij dus). Het is een simplistische visie. Evengoed kun je de huidige situatie vergelijken met de Balkanoorlogen en de slaapwandeldiplomatie die aan de Eerste Wereldoorlog voorafging. 

 

      Dat is een goede waarschuwing. Als ik speculeer over de afloop van de oorlog in Oekraïne, geloof ik niet dat die zal eindeigen zoals de oorlogen die mijn historisch geheugen uitmaken geëindigd zijn. De buitenlandse mogendheid zal zich niét terugtrekken zoals uit Vietnam (1973) en Afghanistan (1989, 2021), de plaatselijke oorlog zal niét eindigen in een wereldbrand zoals Balkanoorlogen waar De Volder naar verwijst, er zal géén vernederende capitulatie plaatsvinden zoals in het Bois de Compiègne in 1918, en de overwinnende legers zullen niét de hoofdstad van het vijandelijke rijk innemen zoals met Berlijn 1945. Hoe zal de oorlog wel ooit eindigen? Hoogstwaarschijnlijk door een ‘paix impure’ waarvan de kern bestaat uit het bevriezen van de frontlijn. De Volder geeft hoog op over geduld, out of the box denken, realisme en creativiteit, maar dat zal niet veel veranderen aan de zaak: de frontlijn wordt bevroren.

     De riposte van Van Hecke is heftig. Het Vaticaan wordt ‘door Poetin gebruikt om een schijn van bereidwilligheid hoog te houden’, er is in het verleden, na 2014, al zo vaak onderhandeld met Poetin, diplomatieke toegevingen worden door Moskou geïnterpreteerd als zwakte, en men kan niet onderhandelen met iemand die maximale eisen stelt. Dat laatste is een zwak argument, want Van Hecke geeft zelf toe dat het stellen van maximale eisen behoort tot het diplomatieke spel.

 

Iedereen weet dat Oekraïne bereid is om in de praktijk bereid is om in de praktijk afstand te doen van dat deel van het territorium dat momenteel door Rusland wordt bezet … Wie Oekraïne verwijt dat niet openlijk toe te geven, kent weinig van diplomatie. Alsof onderhandelen betekent dat meteen alle kaarten op tafel moeten liggen.

 

     Je kunt Poetin veel verwijten, maar niet dat hij maximale eisen vooropstelt. Oekraïne en Europa doen dat ook – en terecht. Alleen Trump leek de creatieve strategie te volgen om vooraf de eisen van de tegenpartij als basis voor de onderhandelingen over te nemen. Maar achteraf bleek dat hij in het Oekraïense conflict Rusland niet eens als de tegenpartij beschouwt.

     Van Hecke gebruikt in de discussie een eigenaardig gezagsargument.

 

Volgens de redenering van De Volder vergist [behalve radicaal-rechts en radicaal-links] de rest van het politieke spectrum in Europa zich al bijna vijf jaar schromelijk. Stel je eens voor dat die politici wel grondig hebben nagedacht over hun houding in het conflict ten aanzien van Rusland.

 

     Maar het is op zich zeer wel mogelijk dat het politieke spectrum zich al vijf jaar vergist. Bovendien is het een overbodige veronderstelling. De weerzin om met Rusland te onderhandelen kan evengoed voorkomen uit onzekerheid en onenigheid in eigen rangen.

     Het belangrijkste verwijt van Van Hecke is het volgende:

 

Jan De Volder schrijft binnen dat denkkader: door halstarrig Oekraïne te steunen en en niet te willen onderhandelen met Rusland is Europa mee verantwoordelijk voor het aanhoudende oorlogsleed.

 

     Ik vond dat eerst onrechtvaardig. Nergens in zijn stuk had De Volder opgeroepen om de steun aan Oekraïne stop te zetten. Ik heb het stuk nog eens nagelezen, om dat te controleren. Tegelijk is mij iets anders opgevallen: nergens in zijn stuk roept De Volder op om de steun aan Oekraïne verder te zetten. Dat kan niet. Wie met goede argumenten pleit voor onderhandelingen moet minstens één of twee zinnetjes toevoegen over onverminderde financiële en militaire steun voor Oekraïne. Anders lijk je zelf op ‘een trein die maar op één spoor kan rijden.’ En dan helpt het niet om, zoals het Vaticaan doet ‘sympathie te betuigen voor het geteisterde Oekraïne.’

 

De pruik van Dr. Johnson

     De Fransen hebben Voltaire (1694-1778),  de Duitsers hebben Goethe (1749-1832) en de Engelsen hebben Samuel Johnson (1709-1784). Over die laatste heeft Benno Barnard een kort essay gepubliceerd in De Standaard (25/10). Daarin vermeldt hij tot twee keer toe de ‘slordige’ en ‘warrige’ pruik van de geleerde man. Bij de illustratie – een tekening naar de buste gemaakt door Joseph Nollekens – staat als bijschrift: ‘Samuel Johnson, inclusief slordige pruik.’ Alleen wordt Johnson door Nollekens afgebeeld zonder pruik, maar met de haardracht van een antieke filosoof. Dat was een fout van de eindredacteur die blijkbaar niet goed weet hoe 18de-eeuwse pruiken eruit zagen.
     Maar de fotoredacteur heeft een subtielere fout gemaakt door de verkeerde afbeelding te kiezen. Niet alleen wordt Johnson sterk geïdealiseerd afgebeeld, het is niet de iconische Johnson, het is niet het beeld dat tot de parate kennis van de middle brow behoort.
      Dat was iets waar ik in mijn lessen literatuur veel aandacht aan besteedde. Mijn leerlingen moesten niet alleen weten dat Proust de auteur was van La Recherche en wat er zo speciaal was aan dat werk, ze moesten ook een afbeelding van Proust kunnen herkennen. Er bestaan veel portretten van Proust: een portret van Proust met een borstelachtig kapsel (en brosse) bijvoorbeeld, en er is het fameuze portret van de dode auteur, met baard. Maar het iconische portret is er een met sluik haar, een scheiding in het midden en een verzorgde snor.
     Aangezien mijn leerlingen in het zesde jaar zelf veel auteurs moesten voorstellen, moesten ze ook zelf een portret opzoeken. Ik raadde hen aan om erop te letten welk portret het vaakst uit hun zoekopdracht naar voren kwam. Voor sommige auteurs was dat makkelijk: van Jane Austen bestaat er maar één portret. Bij andere moest er worden gekozen. Dan had ik duidelijke voorkeuren. Tolstoj moest een lange baard hebben, Thomas Hardy mocht géén baard hebben,  Victor Hugo moest oud zijn, en Charles Dickens van middelbare leeftijd. Bij Alexandre Dumas moesten ze vooral oppassen dat ze niet per ongeluk een foto van zijn zoon kozen. Bij sommige auteurs waren er twee iconische portretten, van Hendrik Conscience bijvoorbeeld. Mijn keuze viel op de oude Conscience met lange baard. 

Standaardnederlands in het onderwijs

Standaardnederlands gesproken en geschreven
     Leraar Nederlands Thomas van der Zwan (DS 28/10) vindt dat Zuhal Demir te vaag blijft met haar streven om ‘de lat extra hoog te legen zodat onze jongeren onze taal beheersen’. Hij vindt dat ze meer het belang van Standaardnederlands moet onderstrepen en dat dat onvoldoende gebeurt in de huidige minimumdoelen.

 

In de minimumdoelen voor het basisonderwijs komt het woord ‘Standaardnederlands’ slechts twee keer voor: ‘De leerlingen kunnen verstaanbaar spreken met aandacht voor uitspraak van het Standaardnederlands’ en ‘De leerlingen kennen enkele taalvariëteiten: dialect, Standaardnederlands.’ 

      Mee eens. Wat in de minimumdoelen staat is niet alleen magertjes, maar ook erg onevenwichtig. Het aanleren en inoefenen van een correct uitgesproken Standaardnederlands is ongeveer twee- tot driehonderd keer belangrijker dan een lesje over taalvariëteiten. Ik weet bovendien hoe zulke doelstellingen over ‘taalvariëteiten’ zich vertalen naar het secundair onderwijs. Daar moeten de leerlingen dan zes taalvariëteiten kunnen onderscheiden in plaats van twee, met de conclusie dat die variëteiten allemaal even ‘juist’ zijn als ze in de gepaste context worden gebruikt. Terwijl men de leerlingen zou moeten bijbrengen dat de standaardtaal in zoveel mogelijk contexten moet worden gebruikt.
    Ik ben het dus helemaal eens met collega Van der Zwan als hij schrijft: ‘Onze taal is het Standaardnederlands.’ Dat moet inderdaad – hoe zal ik het zeggen – de  standaard zijn die in het onderwijs hoog wordt gehouden*.
     Mijn collega heeft daarom ook gelijk als hij de strijd aanbindt met de tussentaal. Het Standaardnederlands ‘aanleren is al moeilijk genoeg,’ schrijft hij, ‘en tussentalige varianten gooien daarbij roet in het eten.’ Maar in die kwestie ben ik genuanceerder wat de gesproken taal betreft. Van der Zwan schrijft:

Steven Delarue (UGent) toonde tien jaar geleden aan dat Vlaamse leerkrachten massaal tussentaal spreken voor de klas … Onderzoek van Delarues collega Chloé Lybaert toonde aan dat wie Nederlands als tweede taal leert, de discrepantie tussen het gesproken en geschreven Nederlands als verwarrend ervaart …  

     Maar die discrepantie tussen gesproken en geschreven Nederlands is voor de meeste taalgebruikers onvermijdelijk. Als men spreekt is men slordiger, moet men worstelen met klanken – voor mij de ‘g’ en de ‘h’ – , en gebruikt men werktuigelijk woordenschat, morfologie en syntaxis die dialectisch of ‘Vlaams’ gekleurd is. De geschreven taal, die men bedachtzamer kan hanteren, is dan ook een beter terrein om de strijd tegen de tussentaal aan te vatten. Ik geef enkele voorbeelden van tussentalige varianten. Het eerste zinnetje neem ik over van Van der Zwan omdat dat het voorbeeld was dat mij aan het denken zette.

• De verhalen dat ik vroeger las
• Zo’n problemen komen vaak voor
• Hij hield van boeken. Deze waren voor hem belangrijk.
• Hij slaagt zijn vrouw
• Gij kunt het
• Hij zou willen piano kunnen spelen
• Ik dacht dat hij het boek zou gelezen hebben.
• Een tas koffie
• Hij wilt echt niet
• Hij kan terug lopen
• Zij trekt haar plan
• Hij verwachtte zich aan het ergste 

    Al die voorbeelden behoren tot een lijst van 200 tussentaalfouten die mijn leerlingen niet mochten maken in geschreven teksten. Als ze zo’n fout maakten, gebruikte ik mijn rode balpen, onderstreepte de fout, en schreef -1 in de marge. Het waren meestal fouten waar de leerlingen zich niet bewust van waren als ik ze niet eerst had uitgelegd. Maar bij een spreekopdracht zei ik daar meestal niets van. Bij professor Paardekooper was je voor het examen gezakt als je in een informeel ABN-praatje iets zei als ‘De verhalen dat ik vroeger las’ maar mijn leerlingen waren geen toekomstige germanisten.
     Er was dus een ‘discrepantie’ tussen de normen die gebruikte voor spreek- en voor schrijfopdrachten. Bij spreekopdrachten vroeg ik dat de leerlingen – vooral de jongens – bij de eerste zinnen hun best deden om dialectklanken en grove dialectwoorden als ‘dees’ te vermijden. Als ze zich bij die eerste zinnen goed concentreerden, viel de rest meestal ook mee. Als ze dan eens ‘terug’ in plaats van ‘opnieuw’ zeiden, deed ik of ik dat niet hoorde. 
     Ondertussen zou ik in de eindtermen voor het secundair onderwijs de volgende minimumdoelen in een aparte paragraaf opnemen en uitwerken: ‘De leerlingen kunnen een tekst schrijven in Standaardnederlands dat gebruikelijk is in het hele taalgebied’ en  ‘De leerlingen herkennen de meest frequente tussentaalfouten op lexicaal, morfologisch en syntactisch vlak en weten hoe ze die moeten vermijden.’  De normatief-objectieve begrippen ‘Standaardnederlands’ en ‘correctheid’ staan in de huidige eindtermen verspreid tussen allerlei andere subjectief te interpreteren tekstvereisten. De kwestie van ‘tussentalige fouten’ of  ‘taalzuivering’ wordt nergens vermeld**.

 

* Zie hierover ook mijn longread hier.
** Nu moet ik toegeven dat de verstaanbaarheid van geschreven teksten - van leerlingen bijvoorbeeld - amper wordt beïnvloed door de aanwezigheid van tussentaal. Belangrijker zijn het gebrek aan correcte grammatica en tekstgrammatica, en andere kenmerken die wel in de huidige eindtermen worden vermeld.