Ben Weyts en het Nederlands van de kleuters

   Ben Weyts heeft in wezen gelijk over de ouderlijke verantwoordelijkheid bij de taalontwikkeling van hun kinderen. In mijn lessen over taalontwikkeling stelde ik mijn leerlingen gerust: ze konden niet veel fout doen. Als ze babytaal spraken tegen hun kinderen, zoals moeders vaak doen, dan was dat goed; spraken ze volwassenentaal, zoals vaders vaak doen, dan was dat ook goed. Spraken ze weinig, dan was dat genoeg; spraken ze veel, dan was dat nog beter. Alleen moesten ze ervoor zorgen dat de radio en televisie niet de hele dag aanstonden, zodat de baby’s en peuters woorden en zinnen konden horen zonder andere stemmen als chaotisch achtergrondgeluid.
     Maar Weyts verwees natuurlijk naar de bijzondere situatie van migrantenkinderen die, na de schooluren, geen Nederlands meer te horen krijgen. Mijn Facebookvriend Simon Gelten vat het zo samen:

 ‘Veel leerlingen waarover het nu gaat, groeien op in een gezin waarvan de ouders nauwelijks Nederlands spreken, ongeletterd zijn, en in veel gevallen ook nog een taal spreken (Tamazight/Berbers) die slechts beperkt op schrift is gezet. Ze groeien dus op in een linguïstische chaos, thuis Berbers en op school Nederlands, terwijl het Arabisch via de satelietzenders binnenkomt. Op straat wordt vaak onderling een soort mengtaaltje gehanteerd. Dat die situatie verre van ideaal is, zal wel duidelijk zijn. Ik begrijp dat men daar vanuit de politiek iets aan wil doen.’

      De vraag is alleen: wát kan de politiek hieraan doen? Mijn antwoord is: weinig. Het voorstel van Weyts om met financiële sancties te dreigen is geloof ik geen oplossing om veel redenen: politieke onhaalbaarheid, praktische onuitvoerbaarheid, bedenkelijke ethiek en voorspelbare ondoeltreffendheid. Ik had daar oorspronkelijk nog willen aan toevoegen: juridische onmogelijkheid, maar dat klopt niet helemaal. 
    Het ballonnetje van Weyts wordt vaak voorgesteld als een voorstel om te snoeien in het ‘groeipakket’, het vroegere kindergeld, en dat is inderdaad juridisch bijna onmogelijk. Het groeipakket is een onvoorwaardelijk recht voor elk kind dat voor minstens 3 maanden verblijfsrecht heeft in ons land. Maar het gaat in het voorstel van Weyts om iets anders: de schooltoeslag. Dat is een soort studiebeurs voor kleuters en kinderen uit gezinnen met lage inkomens. Die toeslag bedraagt 108 euro voor de kleuterschool en tussen 125 en 253 euro voor de lagere school. Daar zijn echter wél voorwaarden aan verbonden, zoals een pedagogisch engagement van de ouders. Een kind dat vaak afwezig is, verliest het recht op schooltoeslag voor het daaropvolgende jaar. Juridisch moet het mogelijk zijn om door nieuwe wetgeving strengere voorwaarden op te leggen.
     Maar mijn andere bezwaren tegen het voorstel-Weyts blijven. De politieke onhaalbaarheid is het makkelijkst om vast te stellen. CD&V, Open-Vld, Vooruit en Groen hebben zich onmiddellijk tegen het voorstel uitgesproken, en echt veel instemming van N-VA-kant heb ik nog niet gezien. 

     Bij de praktische onuitvoerbaarheid denk ik aan het lijstje dat Koen Daniëls, partijgenoot van Ben Weyts, opgesteld heeft –  een lijstje met voorstellen hoe ouders hun kind kunnen helpen met de taalontwikkeling van het kind. De ouders kunnen 

•       interesse tonen in het Nederlands*
•       met hun kind Nederlands oefenen 
•       ingaan op schoolinitiatieven om het Nederlands te verbeteren
•       Ketnet opzetten op tv 
•       hun kind naar een Nederlandstalige sportclub, jeugdbeweging of jeugdhuis sturen 
•       hun kind meenemen naar de bibliotheek 
•       hun kind inschrijven in zomerscholen.

     Ik vind dat één voor één prachtige voorstellen, maar ik zie niet in hoe men op een redelijke manier kan controleren en evalueren of ouders dat nu doen of niet. Daniëls maakt daarbij de typische fout dat hij het probleem eerst erg groot voorstelt en daarna weer onderschat als het op oplossingen aankomt. Eerst schrijft hij dat in sommige grootsteden 1 op 3 kleuters onvoldoende Nederlands kent om lager onderwijs te volgen. Maar wat verder schrijft hij: ‘Helaas is er een beperkte groep ouders die niet aan de zijde van leerkrachten en school het Nederlands mee stimuleert.’ Kijk, als het echt om een beperkte groep ging, dan zouden er geen problemen zijn met 1 op 3 kleuters in de grootsteden. In werkelijkheid gaat het om tienduizenden gezinnen waar geen van de hierboven vermelde voorstellen in de praktijk worden gebracht. Gaan we bij die tienduizenden gezinnen één voor één gaan controleren of Ketnet opstaat, dan een mondelinge waarschuwing geven, dan een schriftelijke, enzovoort? En hoeveel kinderen zullen dáárdoor beter Nederlands praten?
     Ethisch is het voorstel van Weyts te kaderen in het verhaal van rechten en plichten, en in dit geval van speciale rechten en speciale plichten. Ik weet dat dat een ethische formule is die voor velen aanvaardbaar is. Paul Collier, die ik in migratiemateries heel hoog inschat, redeneert ook binnen dat kader. De redenering gaat zo. Nieuwkomers en de kinderen van nieuwkomers hebben speciale noden, bijvoorbeeld taalontwikkeling. Die speciale noden creëren speciale rechten, namelijk dat de staat, langs de scholen, extra geld vrij maakt voor taalontwikkeling. Het nieuwkomerskind met taalproblemen wordt daardoor meer gesubsidieerd dan een ‘oudkomers’-kind zonder taalproblemen. Maar die speciale rechten, zo gaat de redenering verder, doen speciale plichten ontstaan. Een ‘oudkomer’ zoals ik kan zelf beslissen of hij zijn kind naar de jeugdbeweging stuurt, of naar de Simpsons laat kijken, of ermee op vakantie gaat naar New-York; de nieuwkomer daarentegen heeft de plicht zijn kind bij een jeugdbeweging in te schrijven, naar Ketnet te laten kijken, en naar een zomerschool sturen – waardoor de jaarlijkse vakantie naar Marokko niet kan doorgaan.
     De hierboven geschetste speciale rechten en plichten zijn op zichzelf, als een soort vrijwillige afspraken, als louter morele rechten en plichten dus, heel redelijk. Maar als ze een dwingend karakter, krijgen verliezen ze die redelijkheid**. Ik vind niet dat het migrantenkind een dwingend recht heeft op meer subsidie en speciale taallessen; ik zie wel het maatschappelijk nut van zo’n subsidie: hoe sneller de integratie via taal verloopt, hoe beter voor iedereen, en dus ook voor mij. Ik ben vóór die subsidie, niet omdat ze een afdwingbaar recht is, maar uit welbegrepen eigenbelang. 
     Omgekeerd heeft het weinig zin om tegenover een recht dat geen recht is een plicht te stellen die geen plicht is. Zijn de migrantenouders eigenlijk wel vragende partij voor de extra demarches die de school doet voor taal? Of worden die aan hen opgedrongen zonder dat ze erom gevraagd hebben? Als ze echt het recht op extra taalonderwijs opeisten, dan zou dat betekenen dat ze inzien dat die in hun eigen belang is en in dat van hun kind, en dan zouden ze niet op de voorstellen van Weyts en Daniels wachten om zelf, naar godsvrucht en vermogen, iets aan de taalontwikkeling van hun kinderen te doen. Maar dat inzicht ontbreekt, en dat probeert men op te vangen met een discours over plichten, dat dan ondersteund moet worden met sancties, zoals ‘rechten’ ondersteund worden met geld***. 
     Ik zou het ook zo kunnen zeggen: in deze materie zal dwang niet werken en preken niet helpen. De automatismen die aansluiten bij welbegrepen eigenbelang zullen langzaam, heel langzaam, moeten groeien. Ik voerde ooit een emaildiscussie met Sam Van Rooy van Vlaams Belang. Op een bepaald moment reed Sam mij klem met de vraag: ‘Geloof jij dan zo sterk in social engineering?’ Daar had hij mij goed te pakken. Nee, als ik eerlijk moet zijn, social engineering werkt niet, zeker niet op korte termijn, en al helemaal zeker niet als er een diepgaande culturele mentaliteitswijziging voor nodig is. Initiatieven als OKAN – onthaalklassen voor anderstalige nieuwkomers – werken goed als de integratiementaliteit op voorhand al aanwezig is bij ouders en kinderen, wat vaak het geval is. Maar in gezinnen waar men na drie generaties nog steeds de taal van het land van oorsprong spreekt, daar zit inzichtelijk en emotioneel iets fout dat niet snel zal veranderen. Daar ontbreekt het inzicht dat integratie noodzakelijk en wenselijk is. En die noodzaak en wenselijkheid worden des te minder aangevoeld als immigratiegemeenschappen omvangrijk en expansief zijn. Waarom je integreren in de Vlaamse gemeenschap als je al geïntegreerd bent in je eigen grote gemeenschap? Waarom Nederlands leren als je dat niet nodig hebt in je gezin, bij je vrienden, op straat, en in een uitgestrekt gebied van wijken die bijna je hele leefwereld omvatten? 
    ’t Zou voor onze bestuurders een goede reden moeten zijn om de immigratiegemeenschappen niet verder te laten groeien en om nieuwe vluchtelingen- en gezinsherenigingsimmigratie veel, veel strenger te beperken. De demografische groei van de migrantengemeenschappen zal nog wel even verder gaan, waardoor het taalprobleem eerst nog zal toenemen voordat het kan afnemen. En daarna moeten we hopen dat de tijd zijn werk zal doen. Heeft het zin om nog meer geld investeren in Nederlands in de kleuterklas, in OKAN, in taalklassen enzovoort? Zeker, alle beetjes helpen. En heeft het zin om de migrantenouders te ‘sensibiliseren’ voor het probleem? Ach, het kan geen kwaad. Het gebaar telt ook.

 

* Het is niet voor iedereen weggelegd, maar ze zouden ‘interesse voor het Nederlands’ kunnen laten zien door zelf die taal zo goed en zo kwaad als het kan te leren. Linguïstisch zou dat voor de kinderen niet veel voordeel opleveren, maar wel emotioneel. Iedere leraar die Frans onderwijst, en a fortiori Duits, weet dat het vaak emotionele barrières zijn die leerlingen tegenhouden om zich op die talen toe te leggen.

** Er zijn veel minder problemen als het om gelijke (en niet: speciale) dwingende rechten en plichten gaat. Zie volgende voetnoot.

*** Er is een andere versie van het rechten-plichtendiscours mogelijk. Die zou inhouden dat de schooltoeslag een recht is dat slechts toegekend wordt na een examen zoals vroeger gebeurde met het Fonds van de Meestbegaafden. Alle kinderen uit lage-inkomensgezinnen zouden dan in dit geval een taalexamen moeten afleggen. Wie niet slaagt, krijgt de toeslag slechts op voorwaarden van een af te spreken parcours. Mijn ethisch bezwaar valt dan weg; mijn andere bezwaren blijven.  

Is winstzucht slecht?

 

    Een ervaren krantenlezer weet het antwoord al dat ik op de hierboven gestelde vraag zal geven. Hij kent intuïtief de ‘wet van Betteridge’ die stelt dat elke kop die eindigt met een vraagteken beantwoord wordt met het woord ‘nee’. Dat is dan ook mijn antwoord: nee, winstzicht – die ik in de rest van mijn stuk ‘winststreven’ noem – is niet slecht. In de film Wall Street is Gordon Gekko een schurk en een oplichter en hij vertelt baarlijke nonsens over politiek en economie, maar in zijn ‘Greed is good’-speech kan ik redelijk goed inkomen, ondanks de karikatuur die van de grondgedachte wordt gemaakt*.
     Op Facebook raak ik soms in discussie met mijn oude klasgenoot Filip D., die, in tegenstelling tot mijzelf, zijn marxistisch geloof trouw is gebleven. Hij stelt de vraag liefst in de volgende termen: ‘Ofwel heb je een economie in dienst van de winst, ofwel heb je een economie in dienst van de mensen.’ Ik voel een zekere weerzin om de verwoording in dienst van over te nemen, maar ik doe het hier voor de duidelijkheid toch, en dan beweer ik ferm: de beste manier om de economie in dienst van de mensen te stellen is om de bedrijven te laten werken in dienst van de winst. Er is geen tegenstelling tussen die twee.**
     Dat valt het makkelijkst te begrijpen als we over ‘de mensen’ als consumenten spreken. Er kunnen heel wat omwegen zijn, maar uiteindelijk kan er slechts winst worden gemaakt als er een klant is die voor een eindproduct of dienst wil betalen. Die klant moeten dus tevreden worden gehouden met goede kwaliteit en lage prijzen, anders gaat hij bij een concurrent zoeken wat hij denkt nodig te hebben. Tevreden klanten betekent winst, ontevreden klanten verlies. Meer zelfs: een ondernemer kan aan zijn winst ongeveer aflezen hoe tevreden zijn klant is. De winst doet dienst als barometer.
     Moeilijker wordt het als we ‘de mensen’ als producenten, en meer bepaald als werknemers, bekijken. Natuurlijk zijn die werknemers ook consument, en profiteren zij mee van het winststreven zoals ik dat hierboven heb geschetst. Maar als werknemer is er voor hen ook een andere kant. Hoe minder de eigenaar betaalt aan de werknemers – van arbeiders tot CEO – hoe groter de potentiële winst voor de eigenaar. Het winststreven kan dus, aan zichzelf overgelaten, leiden tot lagere lonen en slechtere arbeidsvoorwaarden. De werknemers moeten daar op een of andere manier tegen worden beschermd.
     Er zijn veel vormen van bescherming voorgesteld. De staat kan lonen en arbeidsomstandigheden reglementeren, de werknemers kunnen druk uitoefenen door vakbondsacties en stakingen, de economische wetenschap kan de werkgevers bijbrengen meer loon betalen zodat de werknemers in staat zijn om de producten van het eigen bedrijf te kopen. Die laatste ‘bescherming’ is de meest absurde, want een autofabrikant weet natuurlijk nooit of zijn werknemer zijn hoge loon wel aan een auto zal besteden, en niet aan een fiets en verre vliegtuigreizen. Maar ook de andere beschermingen lijken mij zwak. Wetten doen vaak niet meer dan de gewijzigde toestand vastleggen. Als er bijna geen kinderen meer werken, wordt kinderarbeid afgeschaft. En vakbondsacties zijn vooral succesvol als ze drijven op een sterke grondstroom***.
     Die grondstroom – die tegelijk de beste bescherming vormt – is het bestaan van een vrije arbeidsmarkt. Als een arbeider in de 19de eeuw door een ‘werkmansboekje’ niet de vrijheid had om van werk te veranderen, dan moest hij zich de laagst mogelijke lonen laten welgevallen. Maar als hij wel die vrijheid heeft, kan hij altijd op zoek gaan naar een werk waar de voorwaarden beter zijn, en doet hij zijn voordeel met een concurrentie tussen werkgevers. Vandaag zie je werkgevers grossieren in ‘extralegale voordelen’ om afgestudeerde IT-architecten aan te trekken, maar hetzelfde mechanisme geldt voor metselaars, monteurs en kelners****.
    Als je het een beetje anders bekijkt, is het eigenlijk weer het winststreven dat de lonen in de hoogte duwt. Die werkgevers die hogere lonen aanbieden aan IT-architecten, metselaars, monteurs en kelners doen dat alweer niet uit menslievendheid, maar omdat ze uitgerekend hebben dat die werknemers, zelfs met die hogere lonen, meer winst zullen opbrengen dan als ze die werknemers zouden moeten missen door een gierig loonbeleid. 
     Ik had tot nu toe niets dan goede dingen te melden over het winststreven als grondslag voor het welzijn van ‘de mensen’. Er zijn in de loop der tijden ook een aantal nadelen geformuleerd. Marxisten en keynesianen beweren dat ‘ongebreideld’ winststreven tot economische crisissen leidt. Ethici als Antoon Vande Velde wijzen erop dat het winststreven een ongelijke verdeling van welvaart teweegbrengt. En Jan-met-de-pet vindt dat er geen ‘overdreven’ winsten mogen worden gemaakt.
    Met marxisten, keynesianen en Anton Vande Velde durf ik hier op deze plek geen discussie aangaan. Jan-met-de-pet zou ik kunnen antwoorden dat ‘overdreven’ winsten uitzonderingen zijn, snel verdwijnen en niet kunnen worden voorspeld. Anders hadden we Paul D’Hoore niet nodig om ons geld te beleggen en om in één jaar stinkend rijk te worden.
      Maar je kunt het bezwaar van Jan-met-de-pet ook anders lezen: als een sentimenteel bezwaar tegen winst als énige motief, zonder andere warme, menselijke overwegingen, een bezwaar tegen het beenharde, hardvochtige kapitalisme: prijsonderhandelingen op het scherp van de snee, afdanken van wie niet productief is, verloning naar verdienste – terwijl we allemaal graag iets meer willen krijgen dan we eigenlijk verdienen. Om Oscar Wilde te parafraseren: ‘Als we alleen krijgen wat we verdienen, dan zijn we er slecht aan toe.’
       Dát sentimenteel bezwaar is ook het mijne. Maar als ik eerlijk moet zijn, ben ik in die zaken niet erg rechtlijnig. Ik heb graag de voordelen van een menselijke, warme aanpak maar dan met het lage prijskaartje van het beenharde kapitalisme. In de televisiereeks Olive Kitteridge is er een heel menselijke, warme apotheker die op pensioen gaat. In de plaats komt een supermarkt-apotheek. De mensen in het dorp klagen dat menselijkheid en warmte verdwenen zijn. ‘Ja,’ zegt de apotheker, ‘maar ze zijn wel goedkoper.’ En voorzover ik kon zien was de bediende in de nieuwe supermarkt-apotheek ook niet onvriendelijk.
     Zou ik nu mijn oude vriend Filip D. overtuigd hebben om zich met mij achter het zwarte vaandel met het gouden dollarteken te scharen? Ik betwijfel het. Ik denk dat hij schamper zal lachen met het lage prijskaartje van het beenharde kapitalisme*. ‘Ja, de energieprijzen zeker?’ hoor ik hem al sneren. ‘Met dank aan de vrije markt!’ Ja, dát wordt een moeilijke discussie. Als je, zoals wij in Europa, een gemengde economie hebt, met een onontwarbaar kluwen van vrije markt en staatsinterventie, is het niet makkelijk om de oorzaak van allerlei euvels terug te vinden: is het de markt, is het de staatsinterventie, of is het mengsel zelf? Het is geloof ik niet het winststreven, of ik moet hierboven ergens een redeneerfout hebben gemaakt.

 

* Dit is de inhoud van die nogal klassiek-liberale speech, die haaks staat op het gedraag van Gordon Gekko zelf in de film. Let ook op de aanval op de hoge lonen van de CEO’s. 

Well, I appreciate the opportunity you’re giving me Mr. Cromwell as the single largest shareholder in Teldar Paper, to speak. Well, ladies and gentlemen we’re not here to indulge in fantasy but in political and economic reality. America, America has become a second-rate power. Its trade deficit and its fiscal deficit are at nightmare proportions. Now, in the days of the free market when our country was a top industrial power, there was accountability to the stockholder. The Carnegies, the Mellons, the men that built this great industrial empire, made sure of it because it was their money at stake. Today, management has no stake in the company! All together, these men sitting up here own less than three percent of the company. And where does Mr. Cromwell put his million-dollar salary? Not in Teldar stock; he owns less than one percent. You own the company. That’s right, you, the stockholder. And you are all being royally screwed over by these, these bureaucrats, with their luncheons, their hunting and fishing trips, their corporate jets and golden parachutes.

Teldar Paper has 33 different vice presidents each earning over 200 thousand dollars a year. Now, I have spent the last two months analyzing what all these guys do, and I still can’t figure it out. One thing I do know is that our paper company lost 110 million dollars last year, and I'll bet that half of that was spent in all the paperwork going back and forth between all these vice presidents. The new law of evolution in corporate America seems to be survival of the unfittest. Well, in my book you either do it right or you get eliminated. In the last seven deals that I’ve been involved with, there were 2.5 million stockholders who have made a pretax profit of 12 billion dollars. Thank you. I am not a destroyer of companies. I am a liberator of them! The point is, ladies and gentleman, that greed, for lack of a better word, is good. Greed is right, greed works. Greed clarifies, cuts through, and captures the essence of the evolutionary spirit. Greed, in all of its forms; greed for life, for money, for love, knowledge has marked the upward surge of mankind. And greed, you mark my words, will not only save Teldar Paper, but that other malfunctioning corporation called the USA. Thank you very much.

** Er is een lichte tegenstelling in de zin dat winsten kunnen leiden tot het ontstaan van superrijken die extravagante consumptie-uitgaven doen, terwijl dat geld misschien ook naar ‘de mensen’ had kunnen gaan, voor hún consumptie-uitgaven. Maar in het geheel van de economie zijn de extravagante consumptie-uitgaven van de superrijken verwaarloosbaar.

*** Als het economisch goed gaat kunnen vakbondsacties loonsverhogingen versnellen, als het economisch slecht gaat kunnen vakbondsacties loonsverlagingen afremmen, maar dan ten koste van grotere werkloosheid.

**** Iedereen die zich de opkomst van de computers herinnert, zal begrijpen wat ik bedoel met ‘laag prijskaartje’. Ik heb indertijd voor een extra set lettertekens voor mijn printer evenveel betaald als ik nu betaal voor een hele printer. Om verder de gestaag stijgende prijzen juist te interpreteren, moeten we ‘door de geldsluier heen kijken’, zoals een decaan aan de Economische faculteit van de KUL mij ooit toebeet.  

De 'graaidag' van de PVDA en andere kortjes

De ‘graaidag’ van de PVDA. Klassiek-liberalen trekken graag de aandacht op de ‘fiscale bevrijdingsdag’, de dag dat we genoeg gewerkt hebben om alle belastingen van het hele jaar te betalen, en we dus eindelijk kunnen beginnen te werken voor ons eigen vrij te besteden zakgeld. Die dag valt in ons land erg laat, ergens in augustus. De PVDA heeft ook zo’n dag, de ‘graaidag’. Dat is de dag dat de CEO van een Bel-20 bedrijf evenveel verdiend heeft als wat een gemiddelde werknemer in zijn bedrijf verdient in de rest van het jaar. Die dag blijkt op 9 januari te vallen. Met andere woorden, na vijfenhalve werkdag heeft zo’n CEO evenveel verdiend als de anderen in 260 dagen. Zoiets stuit tegen de borst. Die 30.000 mensen van bijvoorbeeld Colruyt hebben samen een bepaald resultaat bereikt, en één van die 30.000 krijgt daar een vijftig keer groter stuk van de anderen. 
   Wij redeneren in zulke zaken gemakkelijk als mammoetjagers die na een succesvolle jacht de buit in gelijke delen verdelen. Maar als werknemer van Colruyt zou ik er toch liever een excel rekenblad bijhalen. Dan kan ik uitrekenen dat ik bij een verdeling van het CEO-loon over alle werknemers ongeveer 0,17 procent meer zou verdienen. Dat is niet veel. Dan heb ik liever een goede CEO die het bedrijf gezond houdt. Hebben we een CEO die op een failliet afstuurt, dan donderen we die eruit en nemen een betere, ook al kost die dubbel zoveel, en moet ik nog eens 0,17 procent van mijn loon inleveren. 

De paradoxen van Groen-Links. Als linksen zijn de Groenen tegen de bedrijfswagens; als groenen moeten ze vaststellen dat bijna alle elektrische auto’s bedrijfswagens zijn. Als linksen zijn ze tegen ‘kansarmoede’; als groenen willen ze de hele bevolking een autoloos, kleinbehuisd bestaan opdringen, zonder vliegtuigvakanties – een bestaan dus typisch voor de kansarmoede. Als linksen zijn de Groenen voor een sociaal beleid dat gefinancierd wordt door staatsschulden; als groenen zijn ze tegen ‘ongebreidelde’ economische groei – het enige middel om die schulden af te betalen. Pieter Laleman noemt dat op zijn FB-pagina de ‘catch-22’ van de Groenen.

Kansarmoede. ‘Kansarmoede’ is een neologisme voor ‘armoede’. Het vorige woord was beter, want armoede betekent niet alleen dat je arm bent aan kansen – uiteraard – maar dat je ook arm bent op alle andere gebieden: kwaliteitsvoedsel, behuizing, vervoersmiddelen, elektronische apparatuur, mogelijkheid om te reizen. Het nieuwe woord schept ook verwarring tussen ‘kansen krijgen’ en ‘kansen grijpen’. In de 19de eeuw zag men in de arme een individu dat weigerde kansen te grijpen, in de 21ste eeuw ziet men de arme als een slachtoffer van de maatschappij die weigert om kansen te geven. Geen van beide visies biedt een evenwichtige verklaring van de armoede.

Tot slaaf gemaakten. Ik heb taalkundige en stilistische bezwaren tegen het woke neologisme tot-slaaf-gemaakte.  Vroeger kon je in de geschiedenisles zeggen: ‘Caesar liet een miljoen Galliërs vermoorden en liet een ander miljoen als slaven wegvoeren en verkopen. Ook de kinderen en verdere afstammelingen van die slaven werden als slaaf geboren.’ Nu zou je moeten zeggen dat Caesar een miljoen Galliers als tot-slaaf-gemaakten liet wegvoeren en verkopen en dat ook de kinderen en verdere afstammelingen van die tot-slaaf-gemaakten als tot-slaaf-gemaakten werden geboren. Iemand legde mij onlangs uit waarom die laatste verwoording beter is. ‘Slavernij is een door mensen gemaakt sociaal systeem. Dus ook de pas geborene wordt door dat systeem tot slaaf gemaakt.’ Ik denk dat dat met de oude verwoording ook duidelijk was. 

Doel en middel. Bertolt Brecht had volgens Hannah Arendt – ik las dat op de FB-pagina van Jan van Duppen – al snel begrepen dat de communisten waar hij zich bij aansloot moreel slechte middelen gebruikten om het communistisch paradijs naderbij te brengen. Hij keurde dat goed. Dat bewijst dat Brecht redeneerde als een cynisch pragmaticus en niet als een echte communist. De cynische pragmaticus vindt dat je slechte middelen mag gebruiken om een goed doel te bereiken. Een echte communist redeneert anders. Die vindt dat alle middelen om het goede doel te bereiken meteen ook moreel goed zijn. Een klassiek-liberaal ziet dat nog anders. Die heeft liever dat er géén algemeen doel wordt vastgelegd, en hij kijkt vooral naar de middelen zelf. Voor hem óntheiligen slechte middelen een zogenaamd goed doel.

Verslaving. Wanneer ben je van een verslaving af? Toen ik gestopt was met roken, droomde ik ’s nachts vaak dat ik een sigaret opstak en dan onmiddellijk vervuld werd van een immens maar vaag schuldgevoel – het gevoel dat ik iets onherroepelijk kapot had gemaakt, zonder goed te beseffen wát ik juist kapot had gemaakt. Ik heb die droom al meer dan twintig jaar niet meer gehad. Ben ik nu van mijn verslaving af?

Boek en film. Ik heb vorig jaar minder dan dertig boeken gelezen en meer dan driehonderd films gezien. Gelukkig voor mij scheef Paul van Ostaijen, in een parodie op Lukas 7:47, ‘U zal veel vergeven worden want ge hebt veel films gezien.’

Cash geld. Ik lees op FB af en toe een oproep om meer met cash geld te betalen. Digitaal betalen vergroot de controle van de overheid over ons geld. Maar wat doe je met cash geld in huis? Een veel gebruikte oplossing is om de bankbiljetten tussen de bladen van een boek te verbergen. Heb je maar tien boeken in huis, dan is dat natuurlijk geen veilige methode. De dieven hebben het geld zo gevonden. Heb je meer dan tien boekenkásten in huis, dan kun je eraan beginnen. Pas op: niet alle geld in één boek verbergen! Spreid je risico’s.

Ons brein. Immanuel Kant heeft de vraag opgeworpen of ons brein wel uitgerust is om de wereld, het ‘Ding an sich’, te doorgronden. De moderne wetenschap heeft die kwestie concreter gemaakt door theorieën te ontwerpen zoals de quantummechanica die wel ‘werken’, maar die zo tegen onze intuïtieve categorieën ingaan dat we ze niet echt ‘begrijpen’, zodat die hele microcosmos een mysterie blijft. Maarten Boudry doet daar heel optimistisch over. ‘De mysterie-mensen vergeten te gemakkelijk dat vroegere wetenschappelijke theorieën de mensheid even verbijsterd achterlieten: de relativiteitstheorie, de evolutieleer, het heliocentrisme.’
     Over de mensheid durf ik niets te zeggen, maar de evolutieleer heb ikzelf in ieder geval onmiddellijk begrepen toen men ze mij voor het eerst uitlegde. Niks verbijstering. Die theorie is zo eenvoudig, té eenvoudig eigenlijk, dat je de essentie ervan in twee alinea’s uitgelegd krijgt. Wil je de technische details, dan heb je minstens tien boeken nodig. En probeer je iets tussenin, dan krijg je een misbaksel als Kaas en de evolutieleer van Bas Haring, die dan weer een absoluut schitterende inleiding in de economische theorie heeft geschreven.

Een beetje luxe moet er zijn!

    De schrijver Christophe Vekeman, die ook wel eens de ‘voortreffelijke Vekeman’ wordt genoemd, voelde zich, in De Standaard van vorige week, oud. De snaak is vijftig geworden. Met die leeftijd in gedachten, en met de komst van het nieuwe jaar, heeft hij zoals zovelen een lijstje met goede voornemens gemaakt. Sommige van die voornemens laten mij koud. Vekeman zal niet meer kuieren met de handen gevouwen op de onderrug. Hij doet maar. ’t Is misschien streng om jezelf zoiets te verbieden, maar hij moet dat nu zelf weten. Hij is oud genoeg. Vijftig!
    Andere voornemens betreur ik. Hij schrijft dat hij niet meer wil worstelen met ‘tijdrovende vraagstukken als: verbruikt de televisie eigenlijk meer stroom als je hem luider zet.’ Dat is jammer. Ik vind het juist heel geruststellend als ik weet dat, ergens, iemand met zulke vraagstukken worstelt. En dat die dat niet onmiddellijk op het internet opzoekt. Karel van het Reve vroeg zich af of luisteren naar zachte muziek even slecht was voor de oren als lezen bij slecht licht voor de ogen. Dat is ook zo’n mooie vraag. Maar Karel stelt die vragen nu niet meer, want hij is dood, en nu houdt Vekeman er ook mee op.
     Verder wil Vekeman kappen met de gewoonte om jonge mensen ‘ongevraagd advies te verschaffen’. Hoe jammer is dat! Zelf heb ik daar amper nog de gelegenheid toe, nu ik geen les meer geef en mijn zoon uit het huis is, maar dat moet Vekeman toch niet tegenhouden? En daar komt bij dat hij zo’n uitgesproken aanleg voor advies heeft. Zo placht hij jonge mannen toe te spreken: ‘Je moet jezelf op een peperdure, chique paraplu trakteren, zoon, dan kun je vervolgens weken- of misschien wel maandenlang blij zijn telkens als het regent.’ Is dat niet enig?
     De raad van Vekeman is trouwens niet alleen geschikt voor jonge mannen, maar ook voor jonge vrouwen. De Amerikaanse schrijver Max Eastman vertelt in zijn mémoires over zijn voortreffelijke moeder, Annis Ford Eastman (1852-1910). Een feministe, bevriend met Mark Twain, een van de eerste vrouwelijke dominees. Ze was vrolijk als een heiden, principieel en tolerant, altijd tactvol, had altijd een kwinkslag achter de hand. Toen men haar mensen aanwees die niet naar de kerk gingen zei ze dat ze ook niet zo vaak zou gaan als ze geen dominee was. Ze nam voortdurend zwerfkinderen op in huis en bleef altijd bereid om iets bij te leren en te ‘groeien’. In het laatste jaar van haar leven was ze ernstig ziek. Toch leerde zij nog zwemmen, ging voor het eerst improviserend preken, liet zij zich analyseren door een psychiater en begon een nieuwe loopbaan als deken aan een universiteit.
     Zo’n vrouw was natuurlijk niet gebrand op enigerlei vorm van luxe. Maar over paraplu’s had ze een ondubbelzinnige mening. ‘Er bestaat niets ter wereld,’ zei ze, ‘waardoor een vrouw die over straat loopt zo wordt opgebeurd als door de gedachte dat ze een zijden paraplu bij zich heeft.’ 

De artsenlonen - waar bemoeit Frank Vandenbroucke zich mee?

 

   Laatst was er een kleine ruzie tussen Frank Vandenbroucke en de artsen over de zogenaamde ereloonsupplementen. Dat zit zo. In een liberaal of ‘neoliberaal’ systeem is het ereloon een kwestie tussen arts en patiënt. In een socialistisch systeem wordt het ereloon vastgelegd door de staat. In België hebben we een compromis à la Belge: er wordt een vrijwillige richtprijs afgesproken. Een arts die zich daaraan houdt, is ‘geconventioneerd’. 87 procent van de artsen – huisartsen iets meer, specialisten iets minder –  zijn in dat geval*. De anderen, een minderheid, zijn geheel of gedeeltelijk ‘gedeconventioneerd’ en vragen, bovenop de richtprijs, een supplement, dat niet terug wordt betaald door de sociale zekerheid, en waar Vandenbroucke als minister van Sociale Zaken dus eigenlijk niets mee te maken heeft.
     Maar ja, een vrijwillige regeling! Daar krijg je een autoritair man als Vandenbroucke niet warm voor. En zo’n socialist vindt natuurlijk dat de erelonen van artsen nu al meer dan hoog genoeg zijn. Je hoort het hem zeggen: ‘Natuurlijk mogen de artsen van mij een goede boterham verdienden, maar …’ En na die ‘maar’ gaat hij op zoek naar redenen om in te grijpen als de boterham te goed wordt: de verschillen in erelonen tussen huisartsen en specialisten, tussen de verschillende specialisaties, tussen de specialisten binnen dezelfde specialisatie, tussen de geconventioneerden en gedegeconventioneerden.
     Wat moet ik daar nu van denken – ik die noch socialist ben, noch arts, en weliswaar liberaal, maar altijd bereid om mijn principes af te wegen tegen de realiteit? Verdienen artsen te veel? Tja, wat is te veel? Huisartsen worden, geloof ik, vandaag niet meer beschouwd als echte grootverdieners. Velen van hen sluiten zich aan bij groepspraktijken waar ze kiezen om minder uren te werken, minder patiënten te behandelen, en minder te verdienen dan hun collega’s vroeger. Als het mediaan (bruto!) inkomen van de Vlaming rond de 40.000 euro schommelt, zal dat van de nieuwe generatie huisartsen, schat ik, ongeveer het dubbele zijn. Of vergis ik mij?
     Specialisten worden meestal wel nog beschouwd als grootverdieners. Volgens een onderzoek van 2018 door de krant De Morgen verdienen specialisten gemiddeld rond de 230.000 euro**. Ik liet de tabel van De Morgen zien aan mijn zoon, die hoopt binnen enkele jaren zelf specialist te zijn. Hij keek sip, want hij begrijpt al een tijdje dat je zulke brutobedragen minstens al door twee moest delen. Ik probeerde hem te troosten met de boodschap dat die cijfers alleen betrekking hebben op wat men in de ziekenhuizen verdient, zonder de privépraktijken erbij te rekenen, en dat de gemiddelde specialist nog altijd netto 5 keer zoveel verdient als de gemiddelde Vlaming en meer dan 8 keer zoveel als het minimumloon. Ja, nee, dat begreep hij ook wel. Klagen was niet aan de orde. 
     Er zijn verschillende redenen waarom de erelonen van artsen en specialisten vrij hoog zijn. Maar déze reden lijkt mij de belangrijkste en ze weerspiegelt bovendien een gezonde marktwerking: wij als patiënt zijn bereid om veel geld uit te geven om bij gezondheidsproblemen een zo goed mogelijke dokter of specialist te krijgen. We willen ook een goede loodgieter, een goede schilder en een goede schoonmaakster, maar we vinden onze gezondheid belangrijker dan een lekkende kraan, een frisse muur of een nette woonkamer. 
    Als een slechte loodgieter een leiding verknoeit, neem ik een andere die de schade herstelt. Bij een diagnose of een operatie heb ik echter liever dat er niets wordt verknoeid, en ik ben bereid daar extra voor te betalen. Stel: mijn vrouw moet haar ogen laten opereren en gaat op consultatie bij een topdokter. Die laat haar de keuze tussen een operatie die hij zelf uitvoert, of een die uitgevoerd wordt door een assistent in opleiding. Als hij de operatie zelf uitvoert, verdubbelt de factuur. Ik zou, na controle van onze bankrekening, mijn vrouw aanraden om de operatie toch maar door de dure topdokter zelf te laten uitvoeren.
     Eigenlijk werkt het zo: met het vooruitzicht van hoge erelonen lokken we de knapste koppen van een generatie naar een beroep dat wijzelf erg belangrijk vinden. Dat betekent niet dat artsen meer door geldzucht gedreven worden dan beoefenaars van andere beroepen. De meeste artsen werken én voor het geld, én voor het prestige, én voor het welzijn van hun patiënten, én voor de voldoening van een moeilijke taak tot een goed einde te hebben gebracht. Al naargelang de arts, weegt de ene motivatie wat zwaarder door dan de andere, maar als ik naar mijn zoon kijk, is het duidelijk dat de zogenaamde ‘intrinsieke’ motivatie heel hoog is, zij het dan weer niet hoog genoeg om alle geldelijke overwegingen aan de kant te schuiven. 
     Een tweede reden voor de hoge erelonen van artsen is ons ziekteverzekeringsysteem. We kunnen ons geen moderne geneeskunde voorstellen zonder een verzekeringssysteem, hetzij met privé-stelsels, hetzij met een door de staat georganiseerde verzekering. Die verzekering is in de eerste plaats nodig bij kleine en grote catastrofen: longontsteking, gebroken been, gesprongen appendicitis, kanker. Hier is weinig ‘prijselasticiteit’. Je wilt als patiënt dat de behandeling plaatsvindt, wat ook de prijs ervan is. En om zeker te zijn dat je de behandeling kunt betalen, neem je een verzekering. De prijs van de behandeling zal door die verzekering niet gevoelig stijgen: die zou zonder verzekering ook hoog geweest, aangezien je die ook dan had willen betalen, desnoods met een lening of met crowd funding.
     Anders ligt het bij het onze RIZIV-regeling, die een soort omnium verzekering is, die ook minder noodzakelijke behandelingen dekt. Bij zo’n omnium krijg je een stijging van zowel de vraag als van de prijzen. Veronderstel dat ik last heb van een frozen shoulder. Dat ongemak kan meer dan een jaar duren, maar gaat daarna over. Ik kan mij laten behandelen door een orthopedist – die kan bijvoorbeeld het het schouderkapsel scheuren – maar zo’n ingreep kost misschien 500 euro. 500 euro, denk ik dan, dat is meer iets voor rijke mensen. Daar begin ik niet aan. Ik ben hoogstens bereid om voor een enigszins versnelde genezing 200 euro te betalen, en dan moet de orthopedist zich tevreden stellen met een heel wat lager ereloon. Maar wacht! Ik ben omnium verzekerd. De behandeling is voor mij bijna gratis. Voor een symbolisch remgeld laat ik mijn schouderkapsel graag scheuren en de orthopodist mag aanrekenen wat hij wil. Zo krijg je rijke orthopedisten***.
     Een derde reden waarom erelonen hoog zijn, is de monopoliepositie van artsen. Het aantal artsen wordt kunstmatig laag gehouden door ingangsexamens, diplomavereisten en begrenzing van het aantal RIZIV-vergunningen dat jaarlijks wordt toegekend. Het aantal artsen dat wordt toegelaten tot specialisaties wordt door de universiteiten beperkt, en het aantal dat in ziekenhuizen aan de slag kan, wordt laag gehouden, zodat de bestaande specialisten geen vermindering van hun inkomen moeten vrezen. Kortom, er wordt een tekort aan artsen georganiseerd waardoor die laatsten in een goede onderhandelingspositie komen tegenover de patiënten en tegenover de verzekeraar.
    Er zijn dus minstens drie redenen voor de hoge erelonen van artsen****: de relatieve schaarste aan artsen, het ‘omnium’ verzekeringssysteem, en de hoge prijs die wij als patiënt willen betalen voor de allerbeste gezondheidszorg. Die redenen maken ook duidelijk dat je die erelonen niet naar beneden krijgt zonder grote nadelen. Wil je minder betalen voor goede artsen, dan krijg je ook minder goede artsen. Wil je de omnium verzekering afschaffen en vervangen door een basisverzekering die alleen bijschiet bij kleine en grote catastrofen, dan krijg je een geneeskunde met twee kwaliteitsniveaus. De bescheiden inkomens gaan dan minder snel en minder vaak geneeskundige hulp zoeken, ook als ze die eigenlijk nodig hebben.
     En tegen de schaarste aan artsen kun je ook niet veel beginnen, want door meer artsen toe te laten zou het inkomen per arts misschien dalen, maar zou de algemene kost van de gezondheidszorg stijgen. Artsen en specialisten zouden zich voor hun verminderde inkomen proberen schadeloos te stellen door patiënten nutteloze onderzoeken, behandelingen en ingrepen aan te smeren, waarvan de patiënt nut of nutteloosheid niet kan evalueren. Gezondheidszorg is nu eenmaal een domein met een ernstige informatiekloof: de arts weet veel beter dan de patiënt wat die laatste nodig heeft en kan hem, als hij dat wil, zelfs in tijden van dr. Google, alles wijsmaken.
     Het meeste van wat ik hier schrijf, weet Vandenbroucke even goed als ik. Ik verwacht dus niet dat hij, om de hoge erelonen te drukken, iets aan de onderliggende oorzaken zal doen. Hij zal de omnium verzekering niet afschaffen. Hij zal het aantal artsen en specialisten niet merkelijk verhogen. Hij zal ons niet opvoeden om wat minder waarde aan gezondheid en geneeskunde toe te kennen*****. Wel zal hij, zoals laatst, proberen in te grijpen op het vlak van de gevolgen, en kibbelen over tarieven, supplementen en betalingsmechanismen, met als vermoedelijke gevolg iets minder hoge erelonen, iets minder gemiddelde kwaliteit en, zoals dat vaak gaat, een flink stuk meer controle, administratie en bureaucratie. 

 

* Vandenbroucke wil de gedeconventioneerde tarieven onmogelijk maken bij patiënten met lage inkomens, een ‘sociaal’ argument waarmee hij in de huidige tijdsgeest de discussie moeilijk kan verliezen. Ik las her en der in de pers dat het aantal geconventioneerde artsen zou dalen, maar ik vind daar nergens cijfers over. Toegegeven: in sommige sectoren is de volledige conventionering lager: 36 procent bij dermatologen en 51 procent bij oogartsen.

** Uit de studie van De Morgen blijkt dat er grote verschillen zijn tussen de verschillende specialisaties: met nefrologen, neurochirurgen en radiologen die meer dan 300.000 euro verdienen, en met psychiaters, pediaters en plastisch chrirurgen die eerder rond 150.000 euro blijven hangen. Daar kunnen allerlei oorzaken voor zijn: moeilijkheidsgraad, investering in apparatuur, regelmatige of onregelmatige werkuren, mogelijkheid tot time management, dringende aard van de medische problematiek. Uiteraard zijn er nog grote verschillen binnen de specialisaties zelf, van arts tot arts. Ik zou het niet anders willen. Als de beste artsen het meest verdienen, zullen de meeste artsen proberen bij de besten te horen.

*** Ook onrechtstreeks zorgt omnium verzekering voor een opwaartse druk op erelonen door de verhoogde vraag naar ingrepen. Mochten implantaten door de ziekteverzekering gedekt zijn, dan maakte ik morgen al afspraak met de tandarts. Omgekeerd, als we bij gebroken benen geen terugbetaling mogen verwachten, zouden we met zijn allen misschien minder snel op skivakantie gaan.

**** De lange opleiding kan hoogstens een indirecte reden zijn voor hoge erelonen. Door hoge verdiensten in het vooruitzicht te stellen, kun je twijfelaars overhalen een langere opleiding voor lief te nemen.

***** Misschien kan de overheid de vraag naar geneeskunde – en dus indirect ook de hoogte van de erelonen – doen dalen door een betere gezondheidspreventie.

De dienstverlening van Telenet

     Voor een slaaf* past het niet om dankbaar te zijn tegenover zijn meester, want dan is hij een ‘Oom Tom’, maar in de meeste andere gevallen is dankbaarheid iets moois: van kinderen tegenover hun ouders, van ouders tegenover hun kinderen, van leerlingen tegenover hun leraren, van buurtbewoners tegenover de mannen van de vuilkar, enzovoort. Ik voel mij zelfs dankbaar als een burgermeester een weg laat herstellen, of als Jeff Bezos mij helpt om overal ter wereld boeken of DVD’s te bestellen, of als Mark Zuckerberg het mogelijk maakt dat ik mijn stukjes hier op Facebook kan plaatsen.
     En boven alles ben ik dankbaar voor wat Telenet allemaal voor mij doet. Mijn leven zou er zonder Wifi, terugkijk-tv, Play More, Film à la carte, Netflix enzovoort een stuk schraler uitzien. Ik zou natuurlijk meer boeken lezen, en dat zou goed zijn voor mijn ontwikkeling, maar ik ben nu eenmaal een filmkijker, altijd geweest.
     Natuurlijk, geen enkele relatie is rimpelloos. De laatste tijd hebben we wat probleempjes met ons Wifi-signaal en kijken naar Netflix lukt vaak pas na een kwartier op de afstandbediening het commando ‘verbinding maken’ te herhalen. Maandag was het weer zo ver en ik besloot de helpdesk van Telenet op te bellen. Ik moest, zoals voorzien, ongeveer een half uur wachten voor ik iemand aan de lijn kreeg. Zo’n half uur lijkt ontzettend lang, maar het helpt als je je telefoon niet krampachtig tegen je oor gedrukt houdt zoals ik vroeger deed, maar de luidspreker aanzet, zoals moderne mensen dat doen. De vriendelijke mevrouw aan de lijn testte van op afstand de modem, zag meteen dat die aan vervanging toe was, en stelde voor om een technicus te sturen. ‘Kan het voor u morgen, tussen 8 uur en 12 uur?’ Ja, dat kon zeker. Ik maakte op dat moment het voornemen om iets over de uitstekende dienstverlening van Telenet te schrijven.
    Dinsdag om 10 uur belt de technicus aan. ‘Ha, vervelend dat u twee modems hebt en dat die elk aan een andere kant van de muur zijn vastgemaakt. Ik zal de defecte modem vervangen en zoveel mogelijk functies overzetten naar de nieuwe modem. Ook jammer dat de televisie aan de andere kant van de nieuwe modem staat. Ik kan die twee dus niet met een kabel verbinden, want dan moet ik een gat boren en dat mogen we niet meer doen. In het verleden boorden we wel eens door een waterleiding.’ De man is in een kwartiertje klaar, maar kan helaas de werking niet testen. ‘De back office moet nog een en ander in orde brengen. Maar wees gerust, binnen een half uur zal alles weer functioneren. Ik heb alles ingesteld zoals het vroeger was, met hetzelfde Wifi-netwerk en hetzelfde Wifi-wachtwoord.’
     De lezer denkt ondertussen: oei, die technicus gaat weg zonder testen; dat kan niet goed aflopen. De lezer heeft gelijk. Na een half uur en zelfs na een uur werkte er niets meer. Ik belde terug naar de helpdesk en na een half uur wachten kreeg ik opnieuw een medewerker aan de lijn. Dit keer was het een nogal onvriendelijke meneer. ‘Uw naam en voornaam, meneer.’ ‘Euh … Clerick, C-L-E …’ Ik werd meteen onderbroken: ‘…ie …oe … elle … gewoon naam en voornaam meneer.’ Euh … Clerick, C-L-E …’ ‘Ik heb u gezegd dat u uw naam niet moet spellen (aha!), ik heb die hier voor mij. Gewoon uw naam en voornaam meneer.’
     Dat was geen goede start en het verbeterde er niet op. Ik moest ‘naar wifi gaan’*. Hoezo, naar Wifi gaan? Moest ik met mijn computer bij de modem gaan staan? ‘Nee meneer, u moet naar wifi gaan.’ Na enige misverstanden slaagde ik erin om ‘naar Wifi te gaan’ en kon ik hem mijn voorkeursnetwerk meedelen. ‘Dat is helemaal verkeerd meneer. U moet een ander voorkeursnetwerk kiezen. Ik zal het dicteren en ook het wachtwoord. Noteert u meneer?’ Ik noteerde de gegevens, bracht ze in, maar kreeg geen verbinding.’ Meneer, als u de gegevens correct inbrengt, zal het werken. Goedendag, meneer.’ ‘Oké, en de televisie?’ ‘Van de televisie weet ik niets, meneer. Goedendag meneer.’
    Van zo’n hautaine behandeling moet ik altijd even bekomen. Het helpt dan als ik even rond het huis loop en een paar keer diep ademhaal. Maar daarna ben ik rustig en kan ik voorkeursnetwerken en wachtwoorden ingeven als de beste. Prima, alles werkt op de computer. Nog even ‘naar Wifi gaan’ op het mobieltje, en ook daar werkt de verbinding.  Even de televisie proberen? Beeld oké. Klank oké, TV-gids oké, terugkijk-TV … euh … nee, dat werkt niet. Play More … euh … nee, dat werkt ook niet.
     Niet getreurd. Ik bel opnieuw even naar Telenet. Na een half uur wachten krijg ik een vriendelijke mevrouw aan de lijn. In geen tijd loodst zij mij door het TV-scherm naar het IP-adres, en dat blijkt fout. Ze laat mij een aantal dingen herstarten, maar het foute IP-adres blijft. ‘Dan zal ik een technicus ter plaatse moeten sturen. Kan het voor u morgen tussen 10 en 14 uur?’
     Alweer ben ik verguld met de snelle afspraak. De dag erna belt weer een technicus aan. Het is een andere dan de vorige. ‘Ha, ik zie het al. Mijn collega heeft alles op de nieuwe modem willen zetten, maar dat gaat niet zomaar. Ik zet alles weer op de oude. Jammer dat u twee modems hebt en dat die elk aan een andere kant van de muur zijn vastgemaakt. En jammer dat ik de televisie niet niet met een internetkabel kan verbinden, want dan moet ik een gat boren en dat mogen we niet meer doen.’ ‘De onstabiele wifiverbinding voor internettelevisie blijft dus een probleem?’ vraag ik. ‘Ach meneer, dat ligt aan die tv-toestellen hé. Ik heb er thuis een van 3000 euro en de processor die daar in zit, dat stelt twee keer niets voor.’
     Om kort te gaan: onze wifi-verbinding voor computer en telefoon is nu stabiel, alle functies van de televisie werken weer, en om naar Netflix te gaan moeten we nog altijd op de afstandsbediening het commando ‘verbinding maken’ ingeven, en dat soms enkele minuten herhalen. De dienstverlening van Telenet beoordeel ik overwegend positief. Twee vriendelijke helpdeskmedewerkers tegen één onvriendelijke, twee keer een afspraak op de eerstvolgende dag. Een gemaakte fout werd snel rechtgezet. De wachttijd aan de telefoon is wat lang, maar als men meer personeel aanwerft om die wachttijd te verkorten, moet ik die met verhoogd abonnementsgeld betalen. Dan liever wat langer wachten. Alleen jammer dat de technici van Telenet geen gaten meer mogen boren door de muur. Ik zal daarvoor een gespecialiseerde firma onder de arm moeten nemen.

     

 

* Ik geef liever niet toe aan de woke-terminologie van ‘tot slaaf gemaakte’. Sommige slaven waren ‘tot slaaf gemaakten’, maar de meeste andere waren afstammelingen van ‘tot slaaf gemaakten’. 

** In de communicatieleer heet zoiets een ‘functionele instructie’ die typisch is voor specialisten die met specialisten communiceren. Naar leken toe moet een specialist ‘beschrijvende instructies’ geven, zoals: ‘bovenaan rechts op uw scherm ziet u het wifi-pictogram dat bestaat uit een punt met enkele boogjes daarboven; klik met de muis … enzovoort.’ 

Goede en oude voornemens

   Bij het maken van goede voornemens wil ik dit keer de oude anarchistische slagzin indachtig zijn: Geen nieuwe voornemens zolang de oude niet op zijn! De anarchisten zeiden dat van de kernraketten. Bij mijn oude voornemens ga ik dus even door mijn lijstje, trek ik een streep door wat ik ondertussen heb verwezenlijkt (auto wegdoen, geen boterhammen meer eten op weekdagen, overschakelen naar een Mac-computer, David Copperfield en Illusions perdues herlezen) en trek ik een dubbele streep door de voornemens die ik definitief opgeef (muziekharmonie studeren, oud-Griekse auteurs lezen in de oorspronkelijke tekst).
     Met één welbepaald goed voornemen ben ik al enkele weken voor het nieuwe jaar begonnen: opnieuw dagelijks toonladders spelen. Ik heb daarvoor zelfs een tijdsslot voorzien, zo ongeveer rond tien uur ’s avonds. Ik doe voorlopig re, la en mi in majeur en re, mi en sol in mineur. Ik hoop dit jaar mijn repertoire uit te breiden.
     Zo’n voornemen als die dagelijkse toonladers kun je bij de levenslange projecten onderbrengen, iets wat je kunt blijven doen zolang de gezondheid en de levenslust het toelaten. In dezelfde geest neem ik voor om wat meer boeken te lezen en wat minder films en series te kijken. Ik heb vorig jaar zie ik slechts 24 boeken gelezen, waaronder de reeds vermelde David Copperfield en Illusions perdues. 
     Dat is niet zoveel. Vroeger las ik ook niet zo heel veel, maar toch meer dan vorig jaar. Drie jaar geleden las ik tussendoor het Journal van de broers De Goncourt, en dát alleen al waren 22 delen. Maar ik had in die tijd een vaste leesstonde, ’s nachts van ongeveer van half elf tot twaalf uur, liggend in bad. De laatste zeven maanden gaat dat niet meer. Na enkele minuten word ik door een ondraaglijke jeuk het bad weer uitgejaagd, en dat terwijl Marat juist in bad ging liggen om verlichting van zijn jeuk te zoeken – wat tijdelijk ook hielp, en op zeker ogenblik zelfs definitief.
     Als de geleerde allergologen geen oplossing vinden voor mijn badprobleem, zal ik er iets anders op moeten verzinnen. Het wekelijkse treinreisje van Brussel naar Oostende is onvoldoende om aan mijn leesambities, zo bescheiden als ze zijn, tegemoet te komen. En als ik in bed lees, of op de bank, val ik na enkele minuten in slaap. Ik moet dus een nieuwe leeshouding en een nieuw tijdslot vinden. 
    Zittend aan tafel tussen vijf en zeven uur ’s avonds misschien? Het lijkt mij de moeite waard om te proberen.  

Paul Newman: het innerlijke en het uiterlijke zelf

 

   40 jaar geleden zei ik op gezellige bijeenkomsten dingen als ‘Barry Lyndon is de mooiste film aller tijden,’ of  ‘Greta Garbo is de beste actrice aller tijden’ of  ‘Paul Newman is de beste acteur aller tijden.’ Het gezelschap probeerde dan een eind mee te gaan in mijn enthousiasme, wat altijd beter is dan ruzie te maken. ‘Ja, ja, Paul Newman, ja, heel goede acteur.’ Dat was wel niet wat ik gezegd had, maar het kon ermee door. En als men toen zei dat Jack Nicholson ook een heel goede acteur was, knikte ik op mijn beurt bevestigend.
     Ik moet hem voor het eerst aan het werk gezien hebben toen ik een jaar of 11, 12 was, vermoedelijk in Harper en Hombre, maar zeker in Torn Curtain, de eerste Hitchcock die ik als kind zag. Nog veel meer indruk maakte hij het jaar daarna met Cool Hand Luke, ook al heb ik die film toen niet gezien, want hij was ‘Kinderen niet toegelaten’. Maar mijn ouders zeiden dat het een heel speciale film was, en ik heb de trailer meerdere keren gezien en dat was genoeg om mij te overtuigen dat de film inderdaad speciaal was.
     Het waren de films van George Roy Hill die voor bioscoopbezoekers van mijn generatie de doorslag gaven: Butch Cassidy and the Sundance Kid (1969), The Sting (1973) met die mooie Scott Joplin muziek en het minder bekende Slap Shot (1977) met de verrukkelijke vuilbekkerij. De oudere films zag ik pas later, begin de jaren 80, op televisie: The Long Hot Summer, The Hustler, Hud, The Left Handed Gun … Het was geloof ik één bepaalde scène in die laatste film die mij inspireerde tot mijn apodictische uitspraak over de ‘beste acteur aller tijden’.
     Newman behoort tot de eerste generatie ‘moderne’ acteurs. Hij was minder arrogant dan Marlon Brando, sympathieker dan Montgomery Clift en extroverter dan James Dean. Newman was cool én fatsoenlijk, jeune premier en karakterspeler, schoft én gentleman, beau garçon en toch mannelijk, puberaal en toch volwassen, all american en toch gekweld, ernstig maar met de nodige ironie. Hij kon een pak dragen als Gary Grant, maar ook een trui als Steve McQueen. Hij was veelzijdig, niet zozeer in de betekenis die men er gewoonlijk aan geeft, van iemand die heel verschillende soorten rollen aankon, maar in de betekenis dat hij in één personage veel eigenschappen kon samenbrengen.
     En daarbij waren zijn ogen zó blauw dat ze een belangrijke reden waren om een in de vroege jaren zestig een film in dure technicolor te draaien in plaats van in zwart-wit. Zijn seksuele aantrekkingskracht was breed en diep. Weinig vrouwen plaatsten hem in de categorie ‘niet mijn type’. In de huidige generatie kun je hem een beetje vergelijken met George Clooney; in zijn generatie stak gunstig hij af tegen Robert Redford, die het dommige van zijn personages soms iets te overtuigend uitbeeldde. Mijn lerares Spaanse grammatica in Salamanca sprak over Newman als ‘die acteur met zijn blauwe ogen, je weet wel, niet die domme maar die andere.’ Tja, de ogen van Redford waren ook blauw, maar er is blauw en blauw en het komt er ook op aan hoe je uit die ogen kijkt.
     Ik heb zojuist de autobiografie van Newman uitgelezen. The Extraordinary Life of an Ordinary Man. Je hebt binnen het memoire-genre twee soorten. De eerste soort is die waarin iemand zelf zijn herinneringen ordent en neerschrijft in de toon die hem eigen is: zelfverheerlijkend, klagend, ironisch, streng-maar-rechtvaardig. De tweede soort is die waarbij een ghostwriter uitgebreid interviews afneemt en met dat materiaal een systematisch levensverhaal neerschrijft in een ‘vlotte’ stijl. De Newman-memoires behoren tot geen van die twee soorten. Ze zijn wel het resultaat van opgenomen interviews door Stewart Stern, maar die interviews worden min of meer letterlijk weergegeven, waardoor je de indruk krijgt dat je een lang Humo-interview leest, en geen memoires.
     Het beeld dat Newman van zichzelf geeft is erg streng. Hij vond zichzelf half ongeletterd. Hij had een slechte band met zijn vader en haatte zijn moeder. Hij was geen goede vader voor zijn kinderen. Hij had weinig echte vrienden. Veel van zijn professioneel succes had hij te danken aan zijn uiterlijk. Hij was eigenlijk geen bijzondere acteur. Hij beleefde ook weinig plezier aan acteren: het was een job, waarvoor hij wel bereid was zijn best te doen – maar als je je best moest doen was dat eigenlijk al een aanwijzing dat je niet zoveel talent had. Verder had hij een koude persoonlijkheid, en kon voor zijn acteerwerk amper putten uit emoties die hij niet had. Als hij niet aan het werken was, was hij aan het drinken. Op latere leeftijd begon hij te racen, en al hij won wel eens een belangrijke wedstrijd, écht talent had hij niet. Hij heeft zich ingelaten met partijpolitiek maar was naïef en liet zich misbruiken*. Hij heeft veel geld ingezameld, en zelf gegeven, voor humanitaire projecten, maar voorzover hij kon zien deed hij dat uit egoïstische motieven, om een goede indruk te maken. ‘I’m terribly concerned about the appearance of things, and charitable is a nice thing to be.’ Hij beschrijft het allemaal nuchter, zonder op zijn Dostojevski’s te koketteren met zijn slechtheid en zonder zijn gebreken te dramatiseren.
     Is dat zelfportret de échte Newman? Dat is zeer de vraag. Toen het boek uiteindelijk zijn vaste vorm kreeg, meer dan tien jaar na de dood van Newman, is men zo slim geweest om het lange interview met Newman te onderbreken en aan te vullen met korte getuigenissen van mensen die hem gekend hebben: schoolvrienden, familieleden, collega-acteurs, regisseurs, autoracers, zijn vrouw. En wat vertellen die over de acteur? Buitengewoon verstandig, bescheiden, een warme persoonlijkheid, collegiaal, fun to be around, altijd in voor een flauwe grap, bewoog hemel en aarde om vrienden te helpen, kon in enkele seconden oude vooroordelen van zich afschudden, deed zijn uiterste best bij elke rol die hij moest spelen, maar deed minstens evenveel moeite om ook zijn medeacteurs te laten schitteren.
     Wat is het nu? Zal God bij zijn eindbalans het strenge oordeel volgen van Newman over zichzelf, of eerder dat van zijn welwillende vrienden? We kunnen het Hem niet vragen. Maar men heeft het, om in dezelfde sfeer te blijven, gevraagd aan de aartsvaderlijke John Huston die Newmans regisseur was in het prachtige Life and Times of Judge Roy Bean. ‘I find no flaw, no fault in him, as an actor or as a man. He is a moral and ethical man.’
     We hebben dus een ironische situatie. Op het scherm was Newman een meester in het uitbeelden van het ruwe-bolster-blanke-pit type. Welke schurkenstreek hij ook uithaalde**, je bleef hem sympathiek vinden, omdat je voelde dat zijn kern fatsoenlijk was. Zijn films sterkten je in wat Nabokov ‘the irrational belief in the goodness of man’ noemde – en wat een van de beste redenen is om films te zien of boeken te lezen. Maar zelf zag Newman, als hij eigen hart en nieren doorschouwde, het omgekeerde: een klootzak onder een sociaal-fatsoenlijk uiterlijk. 
     Ik geloof dat zich hij vergiste. Het is onvermijdelijk dat mensen met een sterk moreel besef ontevreden zijn over zichzelf. Het ongunstige oordeel van Newman over zijn innerlijke zelf, samen met het gunstige oordeel van zijn omgeving over zijn uiterlijke zelf, brengt mij ertoe te denken dat John Huston het ongeveer bij het juiste einde moet hebben gehad.

  

* Hij geeft als voorbeeld dat hij L.B. Johnsons kandidatuur voor het presidentschap steunde. De reden van zijn steun was dat Johnson de indruk gaf dat hij de oorlog in Vietnam wou stoppen, terwijl zijn Republikeinse opponent Barry Goldwater de indruk gaf dat hij wou die oorlog wou doorzetten. Later las Newman in de Pentagon Papers dat Johnson voor de verkiezingen al beslist had om de oorlog door te zetten, en dat Barry Goldwater, als lid van de Armed Service Committee op de hoogte was van die beslissing, maar die kennis in de verkiezingscampagne niet kon gebruiken vanwege de geheimhoudingsplicht.

 

** Behalve misschien de verkrachting in The Outrage, maar dat is dan ook geen erg goede film.