Óver de beste film aller tijden

      Jeanne Dielman, 23, quai du Commerce, 1080 Bruxelles heb ik niet gezien*, maar zelf vind ik The Godfather de beste film aller tijden. Het is niet de mooiste, de diepste, de spannendste, de aangenaamste, de ontroerendste, de klassiekste, de geniaalste, de schokkendste, de universeelste, de vernieuwendste, de persoonlijkste, de herkenbaarste ... maar op een rustige manier … de beste. Het is zoals Lord Wendower zegt in Barry Lyndon – dát is tussen twee haakjes de mooiste film aller tijden –:  ‘My friends are the best people. I don’t mean they’re the most virtuous ... or, indeed, the least virtuous, or the cleverest ... or the stupidest, richest or best born. But, the best.’
     En over het maken van die beste film is nu een heel goede fictieserie gemaakt, The Offer, die op Canvas werd uitgezonden en op VRT Max nog enige tijd beschikbaar blijft. De serie – die voor alle duidelijkheid geen reportage is –  heeft niet de diepgang van het magistrale Mank, dat gaat over het maken van Citizen Kane, maar bij Mank hebben zowel mijn zoon als mijn vrouw na een kwartier afgehaakt. Mank voelt hard en koud aan; The Offer daarentegen geeft gezellige warmte af als een Leuvense stoof. Het is een aaneenschakeling van happy ends want alle moeilijkheden worden één na één overwonnen – en er zijn er veel. Alle personages zijn sympathiek, en als ze onsympathiek zijn, zijn ze dat op een sympathieke manier, of krijgen ze hun verdiende loon. 
     Voor The Godfather streefde Coppola naar een thematische en cinematografische afwisseling van licht en donker. In The Offer daarentegen baadt alles letterlijk en figuurlijk in vrolijke kleuren, met af een toe een donkere toets waar dan licht wordt overgegaan. Het feel good ingrediënt is zo overwegend dat ik weinig vertrouwen heb in het realisme en de waarheidsgetrouwheid van het relaas. Daar hoor je mij niet over klagen. Ik ben zeker dat The Godfather ook niet meteen een realistische en waarheidsgetrouwe weergave is van het gangstermilieu. Maar de details in de serie kloppen dan weer wel. Hippe studiobazen dragen hemden met afschuwelijke puntige kragen. De Italiaanse gangsters daarentegen volgen mooi, zoals Cary Grant, de middle of fashion.
     Ook leuk is dat de reeks zo makkelijk is om te volgen. Ze is bij wijze van spreken ‘gebruiksvriendelijk’. Ik heb maar af en toe iets niet meteen begrepen, zoals toen Ann-Margret studiobaas Bluhdorn een glaasje champagne aanbood. Maar voor de rest wist ik op elk ogenblik wie wie was. Ik heb laatst Tár drie keer gezien, en de derde keer verliet ik de zaal met de gedachte: wie is in godsnaam Britta?  Zoiets heb je niet met The Offer. Dat is op zich geen verdienste. Elke middelmatige soap of crimi heeft heeft ook die helderheid van expositie. De kunst is om die heldere verteltrant natuurlijk te houden,  zonder dat hij uitleggerig, nadrukkelijk of kinderachtig wordt. The Offer slaagt daar wonderwel in**.
     Een ander probleem dat bij het maken van een dergelijke reeks opduikt, is de verscheidenheid van kijkers die je kunt verwachten. Je maakt zo’n reeks zowel voor de dwepers die elke monoloog uit The Godfather woordelijk kunnen citeren als voor een jongere generatie die de film niet eens van reputatie kent. Dat wordt in The Offer elegant opgelost. Nergens wordt enige voorkennis vereist. Stukken dialoog, scènes en zelfs frames uit The Godfather worden gerecycleerd, zodat de kenner aan zijn trekken komt, maar die recyclage gebeurt op zo’n subtiele manier dat de neofiet er zich niet aan zal storen. Mocht ik de reeks samen met een neofiet bekijken, dan zou ik niet eens geneigd zijn om op die recyclage de aandacht te trekken, wat helemaal tegen mijn schoolmeesternatuur in gaat. 

     Maar de kenner krijgt natuurlijk af en toe een extraatje. Ook wie The Godfather maar één keer gezien heeft, zal zich de scène herinneren waarin Sonny zijn schoonbroer een pak rammel geeft, hem op zijn hoofd slaat met het deksel van een vuilnisemmer, in zijn hand bijt als hij een leuning vastgrijpt. Die scène zelf wordt natuurlijk niet nagespeeld in The Offer – er wordt omzeggens niets nagespeeld. Wat getoond wordt is hoe de scène wordt gefilmd, en dat gebeurt op zo’n manier dat zowel de kenner als de neofiet er veel plezier aan beleeft. Alleen zal de kenner een en ander – met de nodige voorpret – al van mijlen ver zien aankomen***. 
    Coppola beschouwde The Godfather als een commentaar op het kapitalisme, omdat volgens hem gangsters en kapitalisten hetzelfde doel nastreven – winst –, en gedeeltelijk dezelfde middelen gebruiken – onderlinge concurrentie, fusies, lange termijnstrategie, politiek lobbywerk. Als ik op school filmlezingen over The Godfather gaf, zei ik ook altijd iets over dat kapitalisme. Ik wees dan eveneens op de eenzijdigheid van die commentaar. We kunnen iets soortgelijks zeggen over The Offer. Ook daar vinden we een commentaar op het kapitalisme, zij het niet als algemene metafoor, maar als uitgewerkt voorbeeld. Er is in het Hollywood van The Offer een voortdurende strijd aan de gang tussen de creatievelingen en de centenmensen. Er is een voortdurende botsing tussen de wereld van de kunst en de wereld van het geld. The Offer laat zien dat zo’n botsing, met de compromissen die eruit volgen, soms tot een heel gelukkig resultaat kan leiden. Naar mijn smaak was Coppola nooit beter dan toen hij enigszins aan de leiband liep, toen hij verondersteld werd zich binnen de grenzen te houden van wat de studiobazen wenselijk achtten, toen hij niet lekker zijn gang kon gaan. Het bestaan van de grenzen, en de voortdurende guerrilla om ze te verleggen, moet één van de redenen geweest zijn van de artistieke kwaliteit van de beste film aller tijden****.

      

 * Ondertussen heb ik Jeanne Dielman wel gezien. Zie https://philippeclerick.blogspot.com/2024/07/enkele-films.html
** Mijn ouders baatten een dorpsbioscoop uit, en zagen dus alleen de films die gemaakt werden door de filmstudio’s waar ze via zogenaamde verdeelhuizen een contract mee hadden. Voor andere films konden ze moeilijk naar de concurrerende dorpsbioscoop gaan. Middenstanders doen zoiets niet. Ik heb ze slechts twee keer stiekem naar een andere bioscoop in een andere gemeente weten gaan, namelijk bij het uitkomen van The Godfather en van Cabaret. Die films kwamen ongeveer gelijktijdig uit.

*** Zie daarover mijn stukje hier. 

**** De filmliefhebber zal ook plezier beleven aan verwijzingen naar andere films. Wie is dat meisje met een jongenskapsel naast Frank Sinatra? In welke films speelt Kirk Douglas een Siciliaanse mafialeider? Enzovoort. Die details zijn discreet in het verhaal verwerkt en zullen niemand storen die Mia Farrows kapsel in Rosemary’s Baby niet kent, of die The Brotherhood niet gezien heeft.

De definitie van 'woke' en andere kortjes

Definitie van woke. 

      In discussies over woke rijst soms de vraag naar een precieze definitie van het begrip. Daarvoor is men bij mij aan het verkeerde adres. Toen mijn vader het mij vroeg heb ik woke gedefinieerd als een nieuwe vorm van saloncommunisme. 

     Ik denk soms terug aan mijn leraar Stefaan Lievens die voor zijn ‘Inleiding tot de sociologie’ een half semester besteedde aan een vijftigtal verschillende definities van het vak. Zelf gebruikte ik in mijn literatuurlessen een soort ruwe werkdefinities (‘sciencefiction is literatuur over de toekomst of over een toekomstige technologie’) om daarna meteen over te gaan tot een bespreking van kenmerken.
     ‘Maar’, zul je zeggen, ‘zonder precieze definitie kun je bijvoorbeeld niet discussiëren over de vraag of woke nu echt bestaat of niet, of over de vraag of woke gevaarlijk is.’ Ja, dat zijn inderdaad moeilijke discussies. Maar discussiëren over de ware betekenis van woke zal ook een moeilijke discussie zijn. Ondertussen maak ik mij zelf over de afbakening van het begrip niet veel zorgen. Behoort Black Live Matter tot de woke beweging? Een beetje wel, zeker? En ook een beetje niet.

Mattias Desmet. Vrienden en vijanden van Mattias Desmet vinden het eigenaardig dat ik soms weerwoord bied aan aanvallen op de Gentse professor terwijl ik er niet veel voor voel om zijn boek te lezen. Dat heeft drie redenen. Een: ik hou van een ruime invulling van de academische vrijheid die historisch verbonden is met de vrije meningsuiting. Twee: ik mis in de aanvallen op Desmet te vaak een rustige redeneertrant, een zakelijke toon en een zorgvuldige formulering. Drie: zonder het te willen dramatiseren, heb ik zelf in de corona-tijd ook wel totalitaire trekjes zien opduiken. 

Academische vrijheid. Voor de duidelijkheid: vrije meningsuiting hoort voor mij absoluut te zijn, academische vrijheid daarentegen moet door redelijke grenzen en tradities worden beperkt.

Lees het boek.  Vrienden en vijanden van Desmet raden mij aan ‘om het boek zelf te lezen’ want dan zal ik ‘zelf kunnen vaststellen dat ….’ Over wát ik zal kunnen vaststellen lopen de versies uiteen. Iets soortgelijks is Karel van het Reve overkomen. Hij had een stuk geschreven over de ‘ondoorgrondelijke slechtheid van het opperwezen’, en hij kreeg van alle kanten leesadvies, van diepgaande theologische werken tot apocriefe evangelies. Terwijl Karel niet erg geïnteresseerd was in theologie en ik niet erg geïnteresseerd ben in speculatieve psychologie. Daar komt nog bij dat Desmet naar verluidt de kwestie van het ‘scientisme’ in de menswetenschappen behandelt. Die kwestie interesseert mij wel maar ik heb het al een poosje opgegeven om daar klaarheid in te krijgen. Om dezelfde reden lees ik ook niets over monetaire politiek.

Wetenschap en statistiek. Een groot deel van de menswetenschappen bouwt verder op statistiek. Als het over geneeskunde en gezondheid gaat zijn die statistieken vaak van een bedroevende kwaliteit. Bij Bill Bryson vond ik het volgende voorbeeld. ‘Volgens officiële bronnen … zouden de Amerikanen vijf keer meer kans hebben om te stikken onder het eten dan Britten.’ Ofwel zijn de Amerikanen heel wilde eters, ofwel hebben ze een andere fysiologie dan de Britten, ofwel zijn de statistieken verkeerd of minstens onvergelijkbaar. Ik gok op het laatste. 

Geneeskunde en wetenschap. Ik ben een enthousiast aanhanger van de moderne ‘westerse’ geneeskunde: gespecialiseerde klinische diagnose, beeldvorming, big pharma, alles. Maar ik heb al enige tijd begrepen dat het geen exacte wetenschap is. Er is veel te veel statistiek en kansrekening mee gemoeid, en heel veel nieuwe literatuur vertrekt van een extreem klein aantal casussen. Het indrukwekkendste onderdeel van de geneeskunde is al sinds de oudheid de chirurgie. Je kunt geloof ik in het eerste het beste ziekenhuis een afgesneden vinger weer laten aannaaien en daarna werkt die vinger weer. 

Zesde metaal. Telkens als we op de autoradio een nummer van Zesde Metaal horen, vraag ik mijzelf hardop af: ‘Zouden die jongens echt metaalbewerking hebben gestudeerd?’ ‘Je hebt dat al duizend keer gevraagd,’ antwoordt mijn vrouw dan. En dan mompel ik weer  ‘Duizend keer … duizend keer …’ Maar ik heb het nu eindelijk opgezocht. ‘We zaten in het zesde middelbaar en deden allemaal Latijnse,’ vertelt frontman Wannes Cappelle. Ik heb het meteen aan mijn vrouw verteld. Voor een keer moest ze hard lachen met iets wat ik vertel.

Macht corrumpeert. Velen zien in Tár een parabel over de corrumperende invloed van macht. Ik zie dat amper. De dirigente zou verblind zijn door de jarenlange bewondering, vleierij en kruiperigheid waardoor ze omringd wordt. Maar is dat zo? Is Tár daar zo gevoelig voor? Ze doorziet in elk geval vleierij, veracht kruiperigheid en de bewondering die haar ten deel valt, leidt niet in het minst tot artistieke zelfgenoegzaamheid. Ze maakt in het machtspel die bij haar functie hoort kleine beoordelingsfoutjes, haar timing is ongelukkig, ze provoceert nodeloos, ze verliest bondgenoten, ze laat zich leiden door wraak, ze vergeet belangstelling te huichelen waar haar dat goed uit zou komen, ze onderschat de behendigheid van studenten om ongemerkt filmpjes op te nemen, ze doorgrondt niet elke nieuwe subcultuur van jonge, niet-vegetarische, Clara Zetkin verafgodende feministen. Ook kan ze haar zinnelijke hartstocht niet bedwingen op een ogenblik dat ze zelf aangeschoten wild is. Dat is allemaal waar. Maar ze maakt die fouten niet uit machtswellust. Haar probleem is het tegenovergestelde: ze denkt dat in haar wereld de artistieke perfectie het enige is wat telt, en dat macht bijkomstig is.  Ze hecht eigenlijk niet genoeg belang aan macht. Ze denkt dat alles weer goed komt op het ogenblik dat ze voor het orkest staat. Misschien is ook dát een corrumperende invloed van macht: dat men macht als iets vanzelfsprekends gaat beschouwen. De ware machtswellusteling gaat die fout niet maken. Die beseft dat macht elke dag opnieuw veroverd en afgeschermd moet worden. 

 

Tien bedenkingen bij de kwestie Mattias Desmet

Professor in de psychologie Mattias Desmet (U Gent) moet zijn cursus ‘Cultuur- en maatschappijkritiek’ inperken en aanpassen omdat zijn handboek deels verouderde en onzorgvuldige wetenschap bevat en omdat enkele studenten misnoegd waren. Hieronder enkele bedenkingen van iemand die dat handboek niet heeft gelezen.

1. Geëngageerde ideoloog. Pierre Plum maakte een vergelijking tussen Mattias Desmet en wijlen Jaap Kruithof, die indertijd zijn cursus gebruikte voor marxistische propaganda. Ik heb een aantal boeken liggen die Kruithof indertijd als lesmateriaal gebruikte en naar mijn smaak bevatten die veel (toen al) verouderde en onzorgvuldige wetenschap. Op basis van die boeken zou ik Kruithof nooit als professor hebben aangesteld. Maar ik zou er hem achteraf, na zijn aanstelling, ook niet voor gesanctioneerd hebben. Pierre Plum zelf is dankbaar dat hij Kruithof, die ‘geëngageerde linkse ideoloog’, heeft mogen beluisteren, al was hij ‘geen toonbeeld van objectief wetenschappelijk onderzoek.’ Plum heeft er iets van opgestoken, zonder het voor een Nieuw Evangelie te houden.

2.  Voltaire. Er kwam op de sanctie tegen Desmet heel wat protest vanwege sympathisanten. Dat is de normale gang van zaken. Het mooiste protest kwam echter van Maarten Boudry. Boudry en Desmet zijn elkaars tegenpolen als het gaat over wetenschap en corona. En toch nam Boudry het op voor de academische vrijheid van Desmet. ’t Zou vanzelfsprekend moeten zijn, maar ’t is een zeldzaamheid. Iedereen citeert Voltaire, verkeerd naar het schijnt, maar bijna niemand past hem toe. 

3. Meer Voltaires. Op De afspraak van gisteren zei Joël De Ceulaer dat het boek van Desmet volslagen onzin was, maar dat hij een voorstander was om Desmet zijn volle academische vrijheid te laten, én om de studenten de vrijheid te laten om liever psychologie aan de KU Leuven te studeren waar Desmet geen les geeft. Prima, Joël! Ignaas Devisch vond dat de academische vrijheid juist betekent dat er met open vizier gediscussieerd wordt over wat wetenschappelijk en onwetenschappelijk is. De studenten moeten leren ‘dat professoren het onderling vaak oneens zijn, dat er verschillende methodes bestaan, dat sommige wetenschappen contesteerbaar zijn’ en ‘dat studenten zelf vanuit dat georganiseerde meningsverschil hun opinie moeten vormen.’ Ook prima, Ignaas! En ik ben u excuses verschuldigd voor een vorige stukje waarin ik u verdacht van stemmingmakerij tegen de academische vrijheid*. En dan zat daar ook nog de liberale filosofe Alicja Gescinska aan tafel. Die wou vooral kwijt dat er grenzen aan de meningsvrijheid moesten zijn. Foei, Alicja! En dat noemt zich liberaal**!

4. Wetenschappelijk niveau en kwakzalverij. Heeft de universiteit het recht om in te grijpen als het wetenschappelijk niveau van een bepaalde cursus te laag is of als een professor zich als een kwakzalver gedraagt? Dat recht heeft zij zeker, maar een verstandige universiteit zal dat recht héél voorzichtig hanteren. Voor je het weet, wordt gevit op wetenschappelijke methodes gebruikt om ideologische of politieke debatten uit te vechten. Dit geldt wellicht niet voor wis- en natuurkunde, maar in hoge mate voor de menswetenschappen, dat wil zeggen universitaire vakken als filosofie, sociologie, criminologie, literatuurstudie, geschiedenis, economie, en ook psychologie***.

5. Consensus. In de menswetenschappen, waar falsificatie moeilijk is en de filosofische achtergrond nooit ver weg, bestaat er een opeenvolging van modes, die berusten op een tijdelijke consensus van de beoefenaren. Het wordt dan verleidelijk om wie niet met met de consensus instemt het verwijt te doen dat hij of zij ‘niet wetenschappelijk’ te werk gaat.

6. Wetenschappelijke methode. In de menswetenschappen zie ik maar één fundamentele methode, en dat is die die erin bestaat om min of meer logische redeneringen op te bouwen – en betrouwbaar statistisch materiaal, als dat bestaat, niet tegen te spreken. De rest lijkt mij bijkomstig. Zo kan het een voordeel zijn om goed op de hoogte te zijn van recente, ‘niet verouderde’ publicaties over een behandeld onderwerp, en die te citeren, af te wegen of tegen te spreken. Maar zoals ik ooit bij Karel van het Reve las: wat iemand wetenschappelijk waard is, blijkt uit wat hij zonder voetnoten te vertellen heeft.’ Toen Thomas Sowell wou doctoreren op de economische leer van Marx, vroeg men hem welke recente literatuur hij over het onderwerp wou doornemen. ‘Ik zal de drie delen van Het kapitaal lezen,’ zei hij, ‘en daar zelf over nadenken.’

7. Complottheorie. Als ik iets over Desmet op Facebook plaats, krijg ik altijd enkele reacties over zijn complotdenkerij. Ik heb uit samenvattingen van het boek begrepen dat Desmet juist totalitaire tendenzen verklaart zónder een beroep te doen op sluwe samenzweringen.

8. Glijmiddel. Ik lees wel eens dat de theorieën van Desmet een glijmiddel kunnen zijn om een gevaarlijk rechts indivividualisme ingang te doen vinden. Misschien is dat zo. Maar dat soort tegenwerping is ook altijd een argumentum ad consequentiam. Elke theorie kan immers gebruikt en misbruikt worden. Als ik een theorie ontwikkel over de kwalijke aspecten van het moslimfundamentalisme, kan ik nooit zeker weten of ik niet een gek op het idee breng om een moskee op te blazen. En verder vind ik het natuurlijk fijn dat er hier en daar een scheut gevaarlijk rechts individualisme geschonken wordt. Het moet niet altijd gevaarlijk links collectivisme zijn. 

9. Tegenwerpingen. Ik ken de tegenwerpingen van Desmets opponenten ondertussen veel beter dan zijn eigen argumenten. Soms zoek ik iets op. Desmet zou, volgens een opponent, een bepaald fragment van Hannah Arendt totaal verkeerd samenvatten. Aangezien ik vroeger Arendt gelezen heb, wou ik dat eens controleren. De interpretatie van Desmet leek mij, in zijn geheel genomen, beter dan die van de opponent****. Ergens las ik tot mijn schrik dat Desmet de holocaust ‘minimaliseerde’. Ik schrok mij een hoedje. Toen ik het opzocht bleek Desmet iets geschreven te hebben over de grote geheimhouding die de nazitop inzake de holocaust betrachtte. Die geheimhouding wordt door niemand betwist; de omvang van die geheimhouding is een blijvend voorwerp van discussie, waar Desmet, geloof ik, een wat slordige uitspraak over heeft gedaan. 

10. Invulling van het vak. De universiteit van Gent heeft beslist dat het vak ‘Cultuur- en maatschappijkritiek’ een andere invulling moet krijgen. ‘Inhoudelijk zal de focus op een ruimere waaier van kernbegrippen en theoretische referentiekaders komen te liggen.’  Daar valt iets voor – en iets tegen – te zeggen. Je kunt zo’n universitaire cursus op twee manieren aanpakken: als een heel breedvoerige Wikipedia-pagina, met ‘kernbegrippen’ en ‘referentiekaders’, of als een uitgewerkte casus. Desmet koos voor de tweede aanpak: één voorbeeld van maatschappijkritische analyse, de zijne. Ik ken die methode. Ik heb Algemene Taalkunde gekregen van Karel van den Eynde. Zijn cursus in de eerste kandidatuur bestond uit oefeningen in fonetische en fonologische analyse van reeksen woorden in het Swahili. Je hoorde niets over de geschiedenis van het vak, noch over de verschillende methoden. Niets over Saussure, niets over Sapir en Whorf, niets over Jacobson, niets over Chomsky, niets over Labov. Hoogstens hoorde je af en toe de naam van de door Van den Eynde bewonderde Zellig Harris vallen.  Het was zo ‘erg’ dat professor Van Hoecke, die eigenlijk de evolutie van het Latijn naar het Frans moest uitleggen, een half semester gebruikte om ons iets over Saussure en de anderen te vertellen, zodat we daar toch iets over zouden weten. Was de aanpak van Van den Eynde verkeerd? In een aan hem gewijd In memoriam stond te lezen: ‘Zijn ongewone stijl van lesgeven was boeiend en verhelderend voor de enen, een bron van vertwijfeling voor de anderen.’

 

* Ik citeer snel even hoogleraar ethiek Freddy Mortier, voorzitter van de Commissie voor Wetenschappelijke Integriteit die het handboek wél heeft gelezen en onderzocht: ‘Desmet springt soms slordig om met informatie en hanteert in zijn boek deels verouderde wetenschap. Maar hij maakt zich niet schuldig aan fraude, vervalsingen en ander wetenschappelijk bedrog. Daarom grijpen wij niet in. Mochten we alle proffen moeten sanctioneren die onzorgvuldig zijn of met achterhaalde informatie werken, dan zouden we veel werk hebben. Het is aan kritische collega’s en studenten om te reageren in het wetenschappelijk debat.’

** Alicja had beter gezegd: ‘Vrijheid van meningsuiting dient absoluut te zijn. Maar aan academische vrijheid zijn natuurlijk bepaalde grenzen - zij het liefst zo ruim mogelijke.

*** Joël De Ceulaer zegt dat er een enorm verschil bestaat tussen filosofie en psychologie. ’t Is zeker waar, maar er zijn ook veel raakvlakken. Er bestaat een fysiologische psychologie die heel wetenschappelijk is. Er bestaat ook psychologisch onderzoek gebaseerd op experimenten, vragenlijsten en statistieken die ook een wetenschappelijke component heeft. Maar het lijkt mij dat er gebieden zijn van de psychologie waar ook filosofische bezinning een rol speelt.

***  Christophe Busch schrijft dan weer terecht dat Hannah Arendt veel voorzichtiger is dan Desmet in het gebruik van het woord ‘totalitarisme’. Zij gebruikt het alleen voor het nazisme en het stalinisme.

Bij de honderdste verjaardag van mijn vader

Gisteren vierden we de honderdste verjaardag* van mijn vader. Daar hoorden enkele korte toespraakjes bij. Eentje ervan was van mij en klonk ongeveer als volgt:

     ‘Ik denk niet dat ik overdrijf als ik zeg dat papa een wat speciaal mens is. Als je hem een dik boek geeft om te lezen, heeft hij het op twee dagen uit en dan heeft hij drie tegenstrijdigheden gevonden. Maar als we goed kijken, zien we bij papa zelf ook wel wat tegenstrijdigheden. Hij is altijd een groot boekenlezer geweest, maar ik heb hem nooit een boek weten kopen of naar een bibliotheek weten gaan. Hij is altijd erg gelovig geweest, maar ik heb hem niet vaak iets gunstigs horen zeggen over pastoors. Ook kon hij er geweldig tegen opzien om naar een receptie te gaan, maar als hij er aankwam was hij meteen de minzaamste van het gezelschap. 
     Ander voorbeeld. Hij is zijn hele leven lang een overtuigde anticommunist geweest, gaf financiële steun aan de Spekpater, maakte dagelijks ruzie met mij toen ik zelf communist werd, maar … toen ik het communisme eindelijk afviel, was het weer niet goed. Mensen moesten consequent zijn, vond hij. En hij citeerde de Bijbel: ‘Uw ja zij ja, en uw nee zij nee.’ En nog liever citeerde hij een ander vers uit die Bijbel: ‘Omdat gij lauw zijt, spuw ik u uit.’ Aan zalvende praatjes had papa geen boodschap.
     Zelf ben ik, als het op ruzie aankomt, eerder een slappe vod. Mijn zoon noemt mij een ‘conflictvermijder’. Ik weet niet van wie ik dat heb. Zeker niet van mama, maar ook niet van papa. Ik heb toen ik een jaar of 18, 19 was, en dacht dat ik alles wist, een bepaalde uitspraak van papa ‘kleinburgerlijk’ genoemd, zonder dat kwaad te bedoelen. De storm die toen opstak, die zal ik niet snel vergeten! En die storm is niet snel gaan liggen! Ik heb later begrepen waaróm papa zo boos was, en zo lang zo boos bleef: hij had gelijk. Papa wás geen kleinburger, papa was een Amerikáán. Dat is iets helemaal anders. 
     Het zit zo. Papa is gevormd door de Amerikaanse omgeving waarin hij als kind opgroeide: de weidse ruimte, de brede kijk, de open blik, de gemakkelijke omgang, de afwezigheid van jaloezie en valse schaamte, het humane schoolsysteem - en met in het middelpunt van zijn leven een mooie, liefdevolle en intelligente moeder. Het waren jaren van geluk in precies die levensfase dat men het gevoeligst is voor geluk. En ook voor ongeluk, want dát volgde: de dood van een zusje, het afscheid van Amerika, de dood van een moeder. 
     Papa heeft het als adolescent moeilijk gehad om te aarden in dat kleine landje van ons, dat petit pays met zijn petit esprit. Dat gold ook voor het college, waar hij terecht kwam. Papa heeft veel verhalen over het college, en weinige daarvan zijn gunstig: zijn leraar wiskunde en wetenschappen, de zeereerwaarde heer Maenhout, noemde hij enkele weken geleden aan de keukentafel nog een ellendeling, of in beschaafd Menens een nieweerd. Je kunt veel zeggen van papa maar he knows how to hold a grudge.
     Papa is later nog naar Amerika teruggekeerd en dat heeft geleid tot een boekje dat hij schreef toen hij op pensioen ging. The Buffalo’s Tattoo heet dat boekje. We volgen de jonge held Robert – roepnaam Bob –  die in Detroit flink op weg is zijn eigen American Dream waar te maken. Maar dan geeft hij die droom op om terug te keren naar het oude land en om met verloofde Christine – spreek uit /krɪˈstiːn/ – te trouwen. Ik zal het verklappen: Bob is eigenlijk papa en Christine is eigenlijk mama. Had Bob, dat wil zeggen papa, gelijk gehad toen hij Christine, dat wil zeggen mama, verkoos boven Detroit? Wij zijn nu zeventig jaar verder en Christine, dat wil zeggen mama, ziet er vandaag prima uit. Detroit daarentegen …
     Papa had gelijk! Leve papa! En leve Christine!’

* Voor de 99^ste verjaardag, zie hier.

Gaea Schoeters, Tár en woke

 

     De schrijfster Gaea Schoeters noemt in De Standaard de film Tár onder andere anti-elitair, anti-woke en anti-vrouw*. In een FB-post gebruikt ze nog de omschrijving ‘anti-klassieke muziek’. Schoeters had eerst op FB aangekondigd dat ze niet wou gaan kijken. Maar nadat ‘vele mannen haar op Facebook hadden toegeschreeuwd wat ze moest denken’ is ze toch ‘met een open geest’ naar de bioscoop getrokken, ‘altijd bereid haar eigen gelijk in vraag te stellen.’ Dat in vraag stellen was niet nodig want de film bevestigde haar in haar eerder vooroordeel. Ik herken dat. Mijn vooroordeel was dat die film met Cate Blanchett als dirigente van klassieke muziek, fantastisch zou zijn en kijk, nu ik hem gisteren gezien heb, twee keer zelfs: hij wás fantastisch.
     Of de film anti-elitair of anti-klassieke muziek is, daar zou ik eens diep over moeten nadenken. Anti-woke, daar zijn argumenten voor te vinden. Zeker is dat het personage Tár zelf erg anti-woke is. Ze vindt dat vrouwen en minderheden zich niet als slachtoffer moeten opstellen, dat ze verantwoordelijkheid moeten dragen voor hun eigen beslissingen, dat een niet-Jood ook Joodse muziek mag spelen, en dat we in naam van de vrouwenemancipatie de taal niet moeten aanpassen. Ze wil ‘maestro’ genoemd worden, en niet ‘maestra’.
     Vooral is er aan het begin van de film een confrontatie met een zenuwachtige student van kleur.  Op een vraag van Tár over de Mis in si mineur antwoordt de student: ‘I am not really into Bach.’ Als ‘pan-gender’ kan hij een vrouwenhater als Bach  moeilijk serieus nemen. Bach was een ‘white, male cis composer … not my thing.’ Tár probeert haar minachting te verbergen, probeert de student te verleiden met een kleine interpretatie van en commentaar bij de eerste prelude van het Wohltemperierte Klavier, maar niets helpt.  Het conflict escaleert. Tár gebruikt haar intellectuele superioriteit en logisch vermogen om de student te verpletteren.  Wanneer de arme student iets gunstigs zegt over Edgar Varèse, citeert Tár meteen een racistische zin van die componist over ‘negermuziek waar Joden van profiteren’. Wokers, dat is bekend, kennen niet goed het verschil tussen een  uitspraak voor eigen rekening en een citaat, en de student verlaat verontwaardigd de aula: ‘You are a fucking bitch,’ zegt hij nog.
     Ik kan zo’n scène niet bekijken zonder sympathie te voelen voor Tár. Je ziet haar denken: wat doet zo’n student die zijn zenuwen niet onder controle kan houden, in een dirigentenopleiding? Ook voelt ze zich als meester uitgedaagd in haar gezag. Zij zou zich indertijd als studente nooit zo’n oneerbiedige Bach-uitspraak gepermitteerd hebben. En ten slotte botst ze bij de student op een combinatie van onredelijkheid en idiotie die ook een braver mens tot razernij zou bewegen. Het mag dan een scène van machtsmisbruik zijn, ik sta hier eigenlijk aan de kant van de machtsmisbruiker. Was dat ook de bedoeling van de regisseur? Dat weet ik niet. Wil hij dat ik later in de film spijt krijg van mijn keuze? Dat weet ik ook niet. Toen ik de film een tweede keer zag, stond ik nog altijd aan de kant van Tár en van de redelijkheid.
    Had de regisseur die scène anders kunnen aanpakken? Zonder twijfel. Hij had de student minder zenuwachtig kunnen maken, wat betere argumenten kunnen toespelen, en hij had aan de andere kant Tár wat minder charismatisch kunnen maken, en wat minder welbespraakt. Bij zo’n aanpak zou die scène minder ondertonen bevatten, droger worden, meer cerebraal, misschien ook instructiever. De scène zou ook minder geloofwaardig zijn. Want onder ons gezegd, topdirigenten, gedoctoreerd op etnografisch onderzoek in het Amazonewoud, en met dertig jaar ervaring in leidende functies, zijn wel eens welbespraakt en charismatisch. En woke studenten zijn wel eens onredelijke idioten.
     Is de film ook anti-vrouw? Dat vind ik niet. Het argument van Schoeters is dat men voor een verhaal over machtsmisbruik een man moet kiezen, en geen vrouw. Het is ‘intellectueel oneerlijk’, schrijft zij, om in zo’n geval, ‘tegen de statistiek in,’ een vrouw te kiezen. Tja. Ik zou dat statistisch argument niet te ver oprekken, want dan mag men geen film meer maken over mannelijke verkrachters, omdat die statistisch een kleine minderheid van de mannen uitmaken. Voor je het weet, zit je met de goede oude sociaal-realistische eis dat de kunst ‘typische mensen’ moet uitbeelden. Maar goed, statistiek is nooit helemaal een waardeloos argument.
     Regisseur Todd Field heeft zijn keuze, ‘tegen de statistiek in’  verdedigd door te zeggen dat ‘macht geen gender heeft’. Dat is geen statistische uitspraak. Natuurlijk zijn er véél meer mannen die machtsmisbruik plegen dan vrouwen, omdat er véél meer mannen dan vrouwen in machtsposities zitten. Zo’n uitspraak als ‘macht heeft geen gender’ kan twee dingen betekenen. De minimale lezing zegt dat ook vrouwen tot machtsmisbruik in staat zijn en een maximale lezing zegt dat vrouwen in gelijke mate als mannen tot machtsmisbruik in staat zijn. De eerste lezing zal Schoeters niet ontkennen want ze haalt zelf Margaret Thatcher aan die in het Schoeterse wereldbeeld wereldbeeld wellicht de incarnatie is van machtsmisbruik. De maximale lezing van Field’s uitspraak, dat vrouwen in gelijke mate als mannen tot machtsmisbruik in staat zijn, is daarentegen speculatief. Ik heb geen enkele reden om aan te nemen dat dát de betekenis is die de regisseur eraan geeft.
     Aan de andere kant zie ik ook niet in waarom de stelling van de gelijke aanleg tot machtsmisbruik op een speciale manier anti-vrouw zijn. Zo’n stelling is toch minstens evengoed anti-man? Schoeters zelf denkt dat vrouwen minder toxisch zijn, minder verticaal ingesteld, meer gericht op samenwerken en op ‘het collectieve proces’ en toch even goede resultaten behalen. Ze geeft het voorbeeld van vrouwelijke dirigenten die anders met macht omgaan dan mannelijke collega’s. Ik zal dat niet betwisten. Ik heb lang gedacht dat er geen verschil bestond tussen jongens en meisjes, en tussen mannen en vrouwen. Later was ik heel trots toen ik ontdekte dat dat verschil wel bestond, en vond ik overal voorbeelden ter bevestiging van mijn nieuwe inzicht. Nu weet ik het niet meer. Wetenschappelijk onderzoek over dat onderwerp vertrouw ik niet. Zo’n onderzoek zal veel makkelijker zijn als vrouwen ongeveer evenveel machtsposities als mannen hebben ingenomen en als de gemoederen aan beide kanten van het feminisme-debat wat bedaard zijn.
     Regisseur Todd Field heeft zijn keuze voor een vrouw in de hoofdrol als volgt uitgelegd: ‘Als de dader een man zou zijn, zou ik meteen weten hoe ik me erbij moet voelen.’ Schoeters geeft twee mogelijke betekenissen van die zin aan: ‘Dat mannelijke kijkers niet in staat zijn om hun fouten te (h)erkennen en een vrouw nodig hebben als spiegel?’ Dat is inderdaad een mogelijke betekenis.  ‘Of dat een publiek genuanceerder naar vrouwelijke ­daders kijkt?’ Ja, dat is ook een mogelijke betekenis. Ik zou zelfs meer zeggen: de twee betekenissen geven allebei een goede reden voor de keuze die Field gemaakt heeft, al doet Schoeters de laatste betekenis af als ‘machtsmisbruik wegrelativeren’. 
    Laat mij nog een derde betekenis geven aan de uitspraak geven: een poging om het publiek te verontrusten door een cliché om te keren. Nu doet alle kunst natuurlijk beroep op clichés, en Schoeters wijst er terecht op dat er ook een Hollywoodcliché bestaat van de machtige vrouw die gepathologiseerd wordt en ten val komt. Zeker, zeker. Maar het motief van het creatieve of zakelijke genie dat ondergeschikten seksueel misbruikt, heb ik toch ook al vaak gezien met een man als dader. Als het daarover gaat, is dát het eerste cliché dat bij mij opkomt. Ik denk bijvoorbeeld aan het recente Bombshell en het minder recente All That Jazz. ’t Zijn twee erg goede films. In de eerste worden we als kijker gemanipuleerd om de dader, Roger Ailes, onsympathiek te vinden, in de tweede worden we gemanipuleerd om de dader, een alter ego voor de regisseur Bob Fosse, juist wél sympathiek te vinden. Ik heb mij door beide films gewillig laten manipuleren, door de eerste twee of drie keer, door de tweede al minstens tien keer.
     Bij Tár heb ik dat niet. Hoewel ik daar weinig bezwaar tegen heb, voelde ik mij niet gemanipuleerd. Ik weet niet goed of ik de dirigente sympathiek of antipathiek moet vinden. Schoeters schrijft dat Tár ‘geen film is die nuance zoekt’. Zelf heb ik de indruk dat Schoeters er zich vooral aan ergert dat de film dat juist wel doet. De dirigente heeft veel bewonderenswaardige eigenschappen: verstand, talent, wilskracht, gedrevenheid. Ze houdt hartstochtelijk van muziek, respecteert haar leermeesters, is een goede moeder voor haar kind. Daarnaast is zelfingenomen, berekend, manipulatief, eerzuchtig, egocentrisch, meedogenloos en rancuneus. Bovendien is ze inconsequent want ze stelt talent boven gender, etnische afkomst of persoonlijkheid, maar als puntje bij paaltje komt moet talent wijken voor favoritisme of carrièreplanning. Welnu, al die eigenschappen worden met evenveel kracht uitgebeeld en overgebracht. Uiteindelijk overheerst voor mij bewondering, zoals dat vaak het geval is als het gaat om iemand die iets durft of kan dat ik niet durf of kan, al is dat door Azië reizen op een brommer of libretto’s schrijven voor opera’s.
     Wat mij overigens het meest verwondert, is de manier waarop Schoeters haar commentaar scherp stelt op de ‘boodschap’ van de film. Voor mij klinkt dat als ouderwets gemoraliseer. Bij één passage heb ik heel hard moeten lachen. Schoeters schrijft:  ‘Field speelt het slim: hij doet er ­alles aan om je te laten geloven dat hij de kijker niet wil sturen en de film een canvas is dat uitnodigt tot vrij denken. Terwijl hij je beetje bij beetje, bijna ­onmerkbaar, kleine leugens voedert, die de subliminale les aannemelijk maken**.’ Is dat niet heerlijk? De regisseur die het ‘slim’ speelt. Is dat niet precies de achterdochtige stijl waarin het Katholiek Lectuurrepertorium van mijn jeugd waarschuwde voor ‘slechte boeken’? is dat niet precies de vrees voor de listen en verleidingskunsten van de duivel? Is die vermeende ‘slimheid’ niet het corruptio optimi pessima die de Bond van Verontruste Ouders als waarschuwing in haar blazoen voerde.
     Ik ga niet ontkennen dat je, als je je best doet, in een film een boodschap of een onderliggend thema kunt ontdekken, maar dat is toch vaak het minst interessante aspect eraan. Schoeters gaat bijvoorbeeld in discussie met Zadie Smith over het ‘thema’ van Tár. Smith beweert dat de film gaat over de cultuurstrijd tussen Generation X en de Millennials en Schoeters beweert dat hij, integendeel, gaat over gender en vrouwen op machtsposities. Maar waarom zouden ze niet allebei gelijk hebben? Tár gaat over gender én over cultuurstrijd, maar ook over creatieve ambitie verzoenen met privéleven en over seks als carrièrezet (de dirigente is zelf in het Berliner binnengeraakt via een seksuele relatie). De film gaat ook over wraak, over coaching, over doel en middelen, over de relatie tussen leerling en leermeester, over een cynische generatie die wordt opgevolgd door een nog cynischer generatie, en over nog zoveel meer.
    Op het einde van haar stuk schrijft Schoeters iets treffends: ‘De baseline blijft een waarschuwing, iedere vrouw die te dicht bij het vuur van de macht komt, moet boeten.’ Ik zou ‘iedere vrouw’ vervangen door ‘ieder mens’ en ‘het vuur van de macht’ vervangen door ‘het vuur van de zon’ of misschien door ‘hét vuur’. Dan komen we bij het ‘genre’ van de film. Tár heeft in zijn toon, opzet, wereldbeeld, verhaallijn en keuze van heldin, veel van een klassieke tragedie, weliswaar gekruid met sociale satire. Een tragische held van bovenmenselijke proporties komt ten val, want hij of zij is te dicht bij ‘hét vuur’ gekomen. Een karakterfout, overmoed,  toeval en noodlot leiden tot de ondergang van de held. Tár wordt niet ‘gestraft omdat zij vrouw is’, zoals Schoeters dat verwoordt. Ze wordt gestraft omdat zij mens is.  

* De volledige opsomming luidt: ‘een oeroude, reactionaire boodschap: anti-elitair, anti-intellectualistisch, anti-woke, anti-cancelculture, anti-queer en ­anti-vrouw’.
**Karel van het Reve citeert ergens een oude Sovjet-communist over de film Alledaags fascisme: ‘Laatst heb ik een documentaire gezien over het fascisme. Je had eens moeten zien hoe dat gedaan was. Heel slim, moet ik zeggen. Zogenaamd over Hitler maar eigenlijk over ons. De ene scène na de andere.’ (Mijn cursivering).

In memoriam Wim Liekens - Na het fatale fietsongeluk ...

     In De Morgen beschrijft oud-leerling Jeroen Maris hoe hij Wim Liekens gekend heeft: als meneer Liekens, die hij na al die jaren nog altijd geen ‘Wim’ kan noemen, als iemand die je kon vervoegen, maar niet verbuigen, als iemand die geestdriftig kon zwaaien met bundels papier, als iemand die milde rebellie even noodzakelijk vond als ijver en plichtsbesef, als iemand die zijn leerlingen kon bekijken met geamuseerde verbazing, maar die ook ‘mooi ontgoocheld’ kon zijn. 
      Leerlingen hebben graag, geloof ik, dat er een mens vooraan staat in de klas, of misschien zelfs een Mensch zoals New-Yorkers zeggen, zeker als ze van Joodse komaf zijn. Wim was dat, een Mensch, en ik denk zelfs dat hij daar trots op was, hoezeer hij anders bescheidenheid hoogachtte en betrachtte, en hoezeer hij ook eigenwaan verfoeide.
    Toen ik aan het Sint-Ursula-Instituut begon les te geven was ik tien jaar ouder dan Wim, maar hij had op mij tien jaar anciënniteit voor. Hij was al, zoals dat in directeursjargon heet, een ‘gewaardeerde collega’. Wij wisselden voor het eerst enkele woorden in het fotokopielokaal. Hij was Griekse teksten aan het kopiëren, uit de Illias, die, zei hij, op hem meer indruk maakte dan de Odyssee, vanwege het ‘massieve’. Ha, dacht ik, een leraar die zich voor zijn vak interesseert. Wat later kwam ik Wim tegen in de bibliotheek van Mechelen, aan het snuisteren in kunstboeken met natuurschilderijen. ‘Op zoek naar illustraties voor een les over de locus amoenus?’ vroeg ik. Ha, dacht hij wellicht, een leraar die zich voor mijn vak interesseert.
    Wim was in die tijd erg begaan met medezeggenschap en inspraak en lerarenparticipatie. Ik lachte hem daarvoor een beetje uit. ‘Nog aan het participeren, Wim?’ vroeg ik wel eens. Later werd ik zelf in dat participatienet gevangen en vonden wij elkaar in onze afkeer van de pedagogische nieuwlichterij waar we op personeelsvergaderingen mee om de oren werden geslagen. Bij mij gaf die afkeer aanleiding tot theoretische redeneringen, bij Wim was het meer een viscerale afkeer, maar we kwamen tot dezelfde conclusies en waren uren bezig met vergaderen en telefoneren over die belangrijke vraag die ook Lenin zich stelde: ‘Wat kunnen we eraan doen?’ Wij zijn ongeveer allebei op hetzelfde moment gestopt met ons druk te maken.
     Wij verschilden nogal van elkaar, als leraar en als collega. Ik stond, behalve als ik lachte, met een stuurs gezicht voor de klas. Wim had, zoals een leerling van hem dichtte, ‘de grootste glimlach van de klas’. Ik zag mijn klassen eerder als een geheel, Wim zag in elke klas een verzameling van individuen. Hij kon zich verschrikkelijk ergeren aan het gedrag van een leerling, maar evengoed kon hij verschrikkelijk enthousiast zijn als een leerling iets goed deed. Als een van zijn leerlingen een vertaalprijs won, stond hij – letterlijk, heb ik horen vertellen door zo’n leerling – te springen van vreugde. Als een andere van zijn leerlingen door een moeilijke periode ging, ging hij met die leerling lange gesprekken aan. Ook was hij niet, zoals ik, dwangmatig bezig met een eenmaal voorgenomen programma af te werken. Hij vertelde wel eens trots dat hij een hele les lang geen les had gegeven, maar een ‘zinrijk’ gesprek had gevoerd met zijn leerlingen. Ik zou zoiets nooit hebben gedaan. Vijf minuutjes, misschien. 
     In de lerarenkamer zocht ik altijd het gezelschap op van dezelfde collega’s, en bij een happy hour na het werk, maakte ik mij snel uit de voeten. Wim was daarin helemaal anders. Bij zo’n happy hour trok hij, als een ware dorpsburgemeester – hij had een scoutsverleden – van groepje tot groepje en van tafeltje tot tafeltje, om met iedereen een praatje te slaan. Al had hij wel graag af en toe een exclusief mannengroepje rond zich, om eens flink te lullen en onzin te verkopen en dan luidruchtig te lachen. Maar dat maakte hem niet tot een vrouwenhater. Meer dan eens heb ik hem over een of andere collega bewonderend horen zuchten: ‘Wat een vrouw, Philippe! Wat een vrouw!’ Ik meen zelfs aan te voelen welke combinatie van eigenschappen en kleine gebreken zijn bewondering inspireerde.
     Wim was een man van veel interesses, wat hem tot een goed quizzer, én organisator van quiz-avonden, maakte: boeken lezen – hij was ook lid van een leesclub –, klassieke muziek beluisteren, Griekenlandreizen organiseren, teppeschieten in de tuin, wandel- en fietstochten uitstippelen. Vooral zijn gebetenheid om iets bij te leren was groot. Mijn zoon, die enkele jaren les van hem kreeg, vertelt dat hij bij een gerezen moeilijkheid een les kon onderbreken om gedurende vijf of tien minuten allerlei op te zoeken tot hij precies wist hoe de vork in de steel zat. Op een keer vroeg hij mij of ik wist wat ‘reincultuur’ was. Nee, dat wist ik niet. Ik was het woord wel eens tegengekomen, maar was te lui geweest om het te op te zoeken. Wij zijn dan samen twee, drie uur bezig geweest om de precieze betekenis van de term te achterhalen, met voldoende voorbeelden voor de verduidelijking. Daarna hebben we vaak tegen elkaar gezegd: ‘Een prachtig voorbeeld van reincultuur, nietwaar?’ of ‘Nee, beste collega, dat kun je écht geen reincultuur noemen.’
     Wim was ook een ware jongen van de streek.  Onze collega J-P is dat ook, maar Wim was het nog meer. Als we toevallig samen uit de fietstalling van de school kwamen, stelde hij mij altijd voor om een stukje samen te fietsen, waarbij hij iedere keer een andere route volgde. Hij kende elke straat, elk bos, elke helling, elk café. Van veel van zijn leerlingen kende hij de familiale achtergrond. Ook wist hij hij meestal hoe zijn leerlingen later terechtkwamen. Zelfs op dat vlak was hij mijn tegenpool.
     Maar we vonden elkaar in gemeenschappelijke interesses. Wij spraken graag over Bach, die we allebei bewonderden, maar Wim deed dat met meer kennis van zaken. Als hij iets vertelde over het Musikalisches Opfer, illustreerde hij dat door een paar maten te zingen – hij was ook koorzanger, een tenor geloof ik. Hij vond zichzelf niet erg muzikaal, want hij vergeleek zich met andere leden van zijn gezin en familie die op dat gebied nog meer uitblonken dan hijzelf. ‘Als die een glas horen breken,’ zei hij, ‘kunnen die zeggen welke noot dat is.’ Ik wist niet eens dat het geluid van een brekend glas eigenlijk een noot is. Hij had als volwassene piano geleerd en was door zijn leraren, zei hij spijtig, vooral geprezen geweest voor zijn vlijt en inzet. Dat is bij mij net zo, maar hij heeft uiteindelijk kleine fuga’s en driestemmige inventies in zijn vingers gekregen. Daar moet ik niet op hopen.
     Wim en ik hadden allebei interesse voor retoriek en vooral voor drogredenen. We gaven elkaar literatuurtips over dat onderwerp. Hij kwam me wel eens, terwijl hij vertalingen verbeterde, raad vragen over een subtiliteit van de Nederlandse grammatica. Als hij dan mijn uitleg gehoord had, was zijn besluit steevast: ‘Ik dacht al zoiets. Jouw uitleg gaat die leerling een punt kosten.’ Waardoor ik mij schuldig voelde. Omgekeerd citeerde ik tegenover hem wel eens een Latijns vers, omdat ik wist dat hij dan zou uitweiden over de grammaticale bijzonderheden ervan. Ik wist hoeveel plezier hij daaraan zou beleven. Zoals ik al zei: hij interesseerde zich voor zijn vak.
     En hij dus ook voor mijn vak. Spelen met Nederlands vond hij heerlijk. In zijn studententijd was hij op kamers geweest met een aantal gelijkgestemde geesten en die konden, vertelde hij, makkelijk een namiddag zoek maken met het vindingrijk verhaspelen van het ene na het andere cliché, of met het doen van de allereenvoudige mededelingen in de meest exotische woorden en in de meest vergezochte zinsconstructies.  Hij was, zoals ik, opgegroeid met de Kopstukken van Godfried Bomans en hij kon eruit citeren alsof het Tacitus was. Uit Tacitus citeren deed hij uiteraard ook, eraan toevoegend hoe heerlijk hij die ironie vond. ‘Cicero wiegt je in slaap,’ zei hij, maar ‘Tacitus houdt je wakker.’
     Wim heeft tien jaar langer lesgegeven dan ik en hij heeft dan ook meer zien veranderen dan ik, en meer onder die veranderingen geleden. Naast de pedagogische nieuwlichterij, waarin hij vooral verwaandheid zag, had hij de indruk dat de leerlingen zelf ook veranderden. Ze waren, vond hij, in de loop der jaren minder taalvaardig geworden. Ze konden misschien nog evengoed schrijven en vertalen, maar de subtiliteit van taalgevoel was een beetje verloren gegaan. Ze hadden het moeilijk om ironie van ernst te onderscheiden – misschien niet in een meme op sociale media – maar in een uitleg voor de klas. Hij had als jonge leraar niets leukers gevonden dan ernst en ironie te mengen of af te wisselen, en dan vast te stellen dat minstens een op de twee leerlingen aan het glimlachen was. Dat was de laatste jaren anders, en dat viel hem zwaar.
     Wim had, zoals ieder van ons, zijn demonen. Het minste dat je kunt zeggen is dat hij er anderen niet lastig mee viel. Hij kon lichtgeraakt zijn. Hij verdroeg moeilijk gezag van iemand die in zijn ogen dat gezag niet waard was of die er niet terughoudend mee omging. Maar hij kon zijn ergernissen met humor overstijgen. Op school wordt nog altijd gesproken over de ‘roze memo’, al moeten we toegeven dat Wim er zelf het vaakst over begon. ’t Was een initiatief geweest van Wim en enkele kompanen.
     Dat zat zo. De school gaf wekelijks een memo-boekje uit, en het gebeurde wel eens dat daar hoogdravende onzin stond. Hoe leuk was het dan toen we in ons laatje op een keer een rooskleurige memo vonden, met dezelfde lay-out als de officiële, maar waarin elke hoogdravendheid met zwier en vitriool – is dit eigenlijk een zeugma, Wim? – werd afgestraft. Er zijn denk ik maar drie of vier van die roze memo’s verschenen, maar zij zijn dieper in het geheugen gegrift dan de vele honderden andere. Wim vatte de wijsheid van de roze memo’s ooit samen met de woorden: ‘Als je er niets aan kunt veranderen, dan kun je er ten minste eens goed mee lachen.’ ’t Is een variant van Epictetus’ stoïcijnse gedragsregel. Dat moet Wim geweten hebben. Het doorgeven van de stoïcijnse en epicurische wijsheid was een van zijn jaarlijkse betrachtingen. 
     Ik heb sinds mijn pensioen de gewoonte aangenomen om elke dinsdag of donderdag naar het café tegenover mijn oude school te fietsen. Rond de middag zie ik dan enkele collega’s van vroeger, soms op verschillende uren vanwege de verschillende lesroosters. Rond drie uur kwam Wim en dat was dan een gelegenheid om de oude onderwerpen weer eens aan te snijden: de pedagogische nieuwlichterij, de roze memo, drogredenen, taalclichés, de accusatief van betrekking, Tacitus, Bach, Bomans, Karel van het Reve (ik), Gerard Reve (Wim), de Illias versus de Odyssee, en reincultuur. En we brachten ook wel eens een nieuw onderwerp mee. De laatste keer had Wim Virginie Loveling meegebracht.
     Wim zal volgende week niets nieuws meebrengen. Ik zal de oude vertrouwde onderwerpen op mijn eentje moeten herkauwen. Maar je zult er in mijn gedachten bij zijn, Wim. 

Het verhaal van Vlaanderen

     Ik had nog zo gezworen om niets over Het verhaal van Vlaanderen te schrijven. Maar nu Reynebeau er zich mee gemoeid heeft … 
    Zelf vind ik het een goede reeks. Tom Waes is een boeiend verteller, zij het in tussentaal, de interviewtjes met specialisten zijn kort en leerrijk, er is een verscheidenheid aan interessante locaties, en de nagespeelde scènes, ach, die horen erbij; ze brengen wat afwisseling, en voor zo’n pedagogische stukjes gebruik je niet dezelfde normen als voor een Hollywoodfilm.
    Wat mij het meeste bevalt is dat de makers nauwgezet de regel volgen die ik aan mijn leerlingen meegaf als ze een presentatie moesten geven: vertel veel over weinig in plaats van weinig over veel. Je moet als je voor een publiek over Tolstoj spreekt niet alles willen vertellen over die auteur: hoeveel broers en zussen hij had, waar hij naar school ging, wat hij studeerde aan de universiteit, welke schrijvers hij bewonderde, hoe vaak hij verhuisde, welke reizen hij ondernam, met wie hij allemaal bevriend is geweest, hoeveel talen hij sprak, hoeveel uur per dag hij piano speelde. Geef vooral geen lijst van al zijn boeken. 
     Als je van alles aanraakt zonder uit te werken, zei ik aan mijn leerlingen, klink je als een encyclopedie. Je geeft een opsomming, die misschien interessant is om te lezen, maar niet om te beluisteren. Kies een aantal thema’s eruit, geef daar de krachtlijnen van aan, stel het wat simpeler voor, overdrijf een beetje maar doe daar ironisch over, herhaal alles een paar keer met andere woorden – hier bracht ik de woorden ‘parafrase’ en ‘redundantie’ aan – en tenslotte: zoek anekdotes die met je gekozen thema’s te maken hebben.
     En verdorie: Tom Waes doet dat allemaal. Ik ben erg tevreden 
     Het is begrijpelijk dat gevormde historici minder tevreden zijn. Die Waes komt op hun terrein en vertelt, in de woorden van Marc Reynebeau, maar het ‘halve verhaal’. Of eigenlijk, een tiende of een honderdste, of een duizendste van het verhaal. En dat kiest maar raak. Tientallen minuten over Judith van Vlaanderen en bijvoorbeeld geen woord over Karel de Grote. Zelf vond ik dat fijn, want over Karel de Grote weet ik genoeg vind ik, maar als je toevallig gedoctoreerd hebt op de Karolingische renaissance, kun je moeilijk de neiging onderdrukken om je vinger op te steken als het over de 8ste en 9de eeuw gaat.
    Op het eerste gezicht is dat ook wat Reynebeau doet: een ellenlange opsomming van wat in de vierde aflevering – die over de Guldensporenslag – niet aan bod kwam: de Duitse keizer, de Luikse prins-bisschop, de slag bij Woeringen, het Charter van Kortenberg, de feodale rechten van de Franse koning, de rol van de Gentenaars in de Guldensporenslag, het ontstaan van de Zuidelijke Nederlanden*. Als dat allemaal wél ter sprake was gekomen, zou de aflevering natuurlijk vijf keer zo lang geworden zijn, maar laten we hier enig begrip opbrengen en het gezeur toeschrijven aan de beroepsmisvorming van de historicus.
     Het ware fijn geweest had Reynebeau ook enig begrip opgebracht voor de beroepsmisvorming van een entertainer als Tom Waes. Maar helaas, zo zit Reynebeau niet in elkaar. Hij ruikt boos opzet. De reeks is ‘tot nu toe erg eenzijdig en onvolledig. Maar allicht is dat geen toeval.’ Nee, in geborneerde linkse en rechtse kringen is niets ‘toeval’. Reynebeau’s belangrijkste argument luidt als volgt:  ‘Tot nu toe heeft de reeks het uitsluitend over … het oude graafschap Vlaanderen … Over het hertogdom Brabant en het Land van Loon (Limburg), viel tot in de vierde aflevering geen woord.’ Dit verwijt ben ik ook bij veel anderen tegengekomen.
     Ik vind dat verwijt onrechtvaardig, want het gaat niet om vier afleveringen maar slechts om twee. Bij de aflevering over de IJstijd en die over de Romeinen deden het hertogdom Brabant en het land van Loon even weinig terzake als het graafschap Vlaanderen. En de twee overblijvende afleveringen, die de 7de tot de 13de eeuw behandelden, ja, daar ging het inderdaad vooral over het graafschap Vlaanderen. Dat was in de geschiedenisles die ik kreeg van meester Bernard niet anders. Vanaf de 14de eeuw ging het bijna nooit meer over het graafschap, en ik voorspel dat het bij Waes net zo zal gaan.
    Reynebeau ziet dat anders en het strekt hem tot eer dat hij het wijdverbeide verwijt ondubbelzinnig verwoordt. ‘Aangezien het toch alleen over het graafschap gaat … kan de serie het onbelemmerd over ‘Vlaanderen’ en ‘de Vlamingen’ hebben. Die nomenclatuur past bij de identiteitspolitieke framing van de serie, die sterk wordt gepromoot door de Vlaams-nationalistische sponsors ervan in de Vlaamse regering. De reeks wordt zo een schoolvoorbeeld van wat de Britse socioloog Michael Billig als ‘banaal ­nationalisme’ muntte.’
     Hoe mooi is dat? Men kiest met opzet gebeurtenissen die zich in West- en Oost-Vlaanderen afspelen omdat men dan de woorden ‘Vlaanderen’ en ‘Vlamingen’ kan gebruiken. Ik zie zo voor mij hoe het is gegaan. Tom Waes komt bij Jan Jambon zijn plannen voorleggen? ‘Waar zal die vierde aflevering over gaan?’ vraagt Jambon. ‘Over de slag bij Woeringen’, antwoordt Waes, ‘met Jan I in de glansrol. Ik dacht zo, die heet ook Jan, dat zal u als sponsor wel zou bevallen.’ ‘Nee, nee, nee!’ antwoordt Jambon. ‘Het gaat niet om mij. Het gaat om Vlaanderen. Bij die slag van Woeringen moet je voortdurend zeggen, die Brababanders deden dit, en die Limburgers deden dat. Daarmee komen we er niet. Ik wil de woorden ‘Vlamingen’ en ‘Vlaanderen’ horen. Dus Oost-Vlaanderen en West-Vlaanderen, begrepen? En doe maar vooral West-Vlaanderen voor de zekerheid.’ Waes kijkt beteuterd. En hij denkt vooruit: ‘Hoe moeten we dat dan doen als we aan de aflevering komen over de Brabantse Omwenteling?’ ‘Ja, dat zien we dan wel,’ antwoordt Jambon. ‘Lees ondertussen maar eens wat de Britse socioloog Michael Billig schrijft over hoe je banaal nationalisme aan de man brengt.’ Mooi, mooi, mooi.
     Ook mooi is dat Reynebeau de makers van de serie een gebrek aan durf verwijt. De serie is niet ‘dapper’ genoeg om historische ‘mythen te onmaskeren’. Neem bijvoorbeeld Jan Breydel. Ik weet al heel lang dat die bij wijze van spreken niet bestaan heeft. Hij is grotendeels een mythische figuur, verzonnen en geromantiseerd door Hendrik Conscience. Wat doet Het verhaal van Vlaanderen? Ze zwijgen erover. Waarom zouden ze een figuur opvoeren die niet heeft bestaan of die geen rol heeft gespeeld. En ’t is een slimme stunt, want iedereen zal de dag na de uitzending vragen: waar was Jan Breydel? De pret is verzekerd.
     Maar voor pret moet je niet bij Reynebeau zijn. ‘Over Jan Breydel valt geen woord. Dat het programma het niet kan opbrengen om te vertellen dat zijn rol allicht is verzonnen, is een zwaktebod.’ Dat is wel heel streng. Je moet dus niet alleen de helft van de vierde aflevering aan de slag van Woeringen afstaan, je moet ook nog eens de helft van de overblijvende helft besteden aan rechtzetten van misvattingen, weerleggen van mythen, en uitleggen waarom personen die niet bestaan hebben geen plaats hebben gekregen in de aflevering. 
     Goed, ieder zijn meug, en een ontmaskering op zijn tijd is fijn. Maar je kunt met zulke ontmaskeringen ook flink zeuren hoor**. Ik herinner mij een uitzending met Geert Hoste over de Guldensporenslag en het boek van Conscience daarover. Er waren collega’s die dat in de klas lieten zien als commentaar bij De leeuw van Vlaanderen. De uitleg van Hoste was saai, betweterig, pompeus, platvloers, en onnauwkeurig. Geef mij dan maar Waes. De eerste twee gebreken heeft hij niet, en de drie andere in veel mindere mate.

 

* Waarom die Zuidelijke Nederlanden van 300 jaar later in een uitzending over de 13de/14de eeuw aan bod moesten komen is mij niet geheel duidelijk. Beter had Reynebeau, die ook goed thuis is in Dante (zie mijn stukje hier) geëist dat de partijenstrijd in Italië tussen Ghibellijnen en Welfen, en tussen Zwarte en Witte Welfen, in de reeks werd behandeld. Was Dante, als Witte Welf, geen sympathisant van de Vlaamse Groeningestrijders, zoals blijkt uit Purgatorio XX, 46-47, waar hij, zogezegd in 1300, voorspelt wat er in 1302 te gebeuren staat.

Ma se Doagio, Lilla, Guanto e Bruggia

potesser, tosto ne saria vendetta;

Maar als Douwai, Gent, Brugge en Lille konden

dan zouden zij zich weldra wreken. (Op de Franse koning wel te verstaan).

** Ik heb geloof ik als leraar meer mythes doorgegeven dan ontmaskerd.

Oekraïne en het would-be realisme van Tom Sauer

     Tom Sauer – ik weet bij zo’n naam niet waar ik eerst aan denk: Tom Sawyer* of sauerkraut – is Hoogleraar internationale politiek aan de universiteit van Antwerpen. Vorige week schreef hij een opiniestuk in De Standaard waarin hij zijn hoop uitsprak dat Oekraïne voor Poetin zou capituleren. Hij koos zijn woorden voorzichtig, maar daar kwam het op neer. Op de DeWereldMorgen.be – een nogal PVDA-achtige site – werd hij uitgebreid geprezen voor zijn ‘dissonante stem’ en zijn ‘gedetailleerde’ uiteenzetting.
     Sauer lijkt in zijn stuk dezelfde kant uit te gaan als de Amerikaanse geleerde John Mearsheimer, die net als Sauer, een bovengemiddeld begrip heeft voor Poetin, en die Westerse provocaties als verklaring voor diens agressie ziet. Sauer citeert zelfs een van Mearsheimers metaforen om de Oekraïne-oorlog te duiden: ‘Als een kleine aap met een stok in de ogen van een grote gorilla peutert, moet dat aapje niet schrikken wanneer het een serieuze mep terugkrijgt.’ Sauer wil het conflict benaderen met een ‘nuchtere kijk’. Hij wil de ‘emoties en waarden’ er buiten houden, want ‘zo werkt het niet in de internationale politiek … Als puntje bij paaltje komt, gaat het voor elke staat om de eigen veiligheid en macht.’ 
    Mearsheimer heeft met zijn boeken over internationale politiek en oorlog een diepe indruk op mij gemaakt door zijn solide uitgangspunt, zijn afgewogen argumenten, en vooral door de foutloze logica waarmee hij doorredeneert tot de bittere eindconclusie. Dat is bij Sauer allemaal wat minder.  Hij wil, schrijft hij, dat het Westen zich niet laat leiden door ‘emoties en waarden’, maar heeft het ondertussen wel graag over Poetin die zich ‘vernederd en genegeerd’ voelt en die nogal gemakkelijk in ‘woede’ ontsteekt. Zijn dat dat geen ‘emoties’? Of zijn het alleen de ‘emoties en waarden’ van het Westen die wij tussen haakjes moeten zetten?  En wat moet ik aan met Sauers pleidooi voor Westerse ‘empathie’ voor Rusland. Dicteert het realisme niet om vooral ‘empathie’ te hebben voor  onze ‘eigen veiligheid en macht’? Ik zal niet beweren dat wederzijdse empathie geen rol moet spelen in diplomatie, maar in Poetin heeft het Westen, geloof ik, een tegenstander die in deze eigenschap althans niet uitblinkt.
     Sauer wil het ‘dominante oorlogsnarratief’ ondergraven als zou Poetin de ‘enige schuldige’ zijn. Minstens even zwaar weegt voor Sauer de manier waarop het Westen zich heeft gedragen na de Koude Oorlog. Het Westen heeft Rusland onheus behandeld en Rusland heeft daarop gereageerd. Of die voorstelling juist is, weet ik niet. Steven Van Hecke van de KU Leuven, toont in zijn antwoord in De Standaard aan dat zo’n voorstelling minstens eenzijdig is.
    Een leek als ik, moet zich in zo’n feitendiscussie niet moeien. Ik wil echter wel wijzen op twee zwakheden terzake in het betoog van Sauer zelf. In een poging om de schuld te verdelen, schetst Sauer de zonden van beide partijen. De zwaarste zonde aan Westerse kant is dat George W. Bush in 2008, tegen mondelinge beloften in, aan Oekraïne en Georgië toezegde dat ze, als ze dat wilden, lid konden worden van de Navo. De zwaarste zonde aan Russische kant was dat de grootmacht een bloedige oorlog voerde in Georgië, massaal militair infiltreerde in Oost-Oekraïne, de Krim annexeerde, en ten slotte Oekraïne binnenviel, oprukte naar Kiev en het Oosten annexeerde. Het minste dat we hier kunnen zeggen dat Sauer er in zijn eigen schets niet helemaal in geslaagd is om de schuld gelijk te verdelen over de partijen.
     Een tweede zwakheid gaat veel verder. Sauer verwijt het Westen dat ze bewust nagelaten heeft om na de Koude Oorlog, samen met Rusland, ‘een systeem van collectieve veiligheid uit te werken waarbij op gelijke voet samengewerkt wordt’ en waarbij ‘het klassieke machtspel van bufferstaten en invloedssferen’ overstegen wordt. Kijk, zo’n zinnetje illustreert het verschil tussen Sauer en een échte realist als Mearsheimer. Het heeft geen zin je te beroepen op ‘nuchtere’ vaststelling dat ‘er geen wereldregering bestaat’ en dat grootmachten ‘hun eigen macht en veiligheid nastreven’, als je in een andere alinea de illusie aanhangt dat diezelfde grootmachten toch een of andere ‘federatie voor de vrede’ kunnen oprichten. Mearsheimer toont nogal overtuigend aan dat staten en grootmachten geen vredesfederaties aangaan, maar bondgenootschappen, opzegbare bondgenootschappen, die geen vredesgarantie inhouden maar die gericht zijn tegen een gemeenschappelijke vijand. Tegen welke gemeenschappelijke vijand hadden het Westen en Rusland zich na de Koude Oorlog moeten verenigen? Tegen China? Dan had Sauer dat er wel even bij mogen vermelden.
     Er zit ook een sterk punt in de redenering van Sauer. Hij schrijft dat Poetin bezorgd is om de veiligheid van zijn land. Dat is juist. Poetin zag dat de Russische bufferzone na de Koude Oorlog afbrokkelde en dat die van het Westen groter werd. Zelf ga ik ervan uit dat de Baltische staten, Polen, Hongarije, enzovoort niet als springplank zullen worden gebruikt om een agressie-oorlog tegen Rusland te beginnen, maar ik kan daar geen garanties voor geven. En Poetin heeft die garanties al helemaal niet. Het is dus begrijpelijk dat hij graag een zo groot mogelijke bufferzone heeft. Maar dezelfde redenering geldt ook voor het Westen. Welke garanties heeft het Westen eigenlijk dat het in de toekomst niet het slachtoffer wordt van een Russische agressie? Maar één: de zwakte van Rusland. Vanuit die redenering heeft het Westen alle redenen om Rusland zwak te houden en diens oude bondgenoten los te weken uit de vroegere invloedssfeer.
     Dat het Westen na de Koude Oorlog een foutloos parcours heeft afgelegd, durf ik niet beweren. Ik weet dat niet. Misschien hadden de Westerse landen vriendelijker moeten zijn tegen Rusland. Misschien ook hadden ze juist waakzamer en fermer moeten zijn. Sauer citeert een hele reeks autoriteiten uit de diplomatieke wereld die de eerste stelling aanhangen: Condoleeza Rice, Henry Kissinger, George Kennan, William Burns. Hij heeft dat recht. Maar als argument is het niet sterk, aangezien in zo’n controversiële materie gemakkelijk voldoende autoriteiten te vinden zijn die ongeveer het tegenovergestelde beweren. Bovendien nodigt zoiets uit tot cherrypicking: je haalt Kissinger aan op een punt waar je het met hem mee eens bent; ben je het niet met hem eens, dan wijk je uit naar Kennan.
     Het hoogtepunt van zijn argumentatie bereikt Sauer als hij de mogelijke afloop van het conflict beschrijft. De oorlog kan eindigen met een Oekraïense miltaire overwinning, met een Russische miltaire overwinning, met onderhandelingen of met een totale kernoorlog. Een ander scenario, dat van een aanslepend conflict met een uiteindelijke terugtrekking – zoals in de Vietnam-oorlog en de twee Afghaanse oorlogen – brengt Sauer niet ter sprake. Maar ik volg even zijn logica.
     Een militaire overwinning van de Oekraïners vindt Sauer niet waarschijnlijk. Hij citeert een Oekraïnse topgeneraal die verklaart de oorlog te kunnen winnen als hij 300 tanks krijgt, 700 infanteriegevechtsvoertuigen en 500 Houwitsers. Sauer lijkt dat onmogelijk te vinden. 300 tanks, dat is meer dan wat de meeste Europese legers hebben, citeert hij een journalist van The Economist. Ik zou dat argument eerder omdraaien. Als Frankrijk 400 tanks heeft in vredestijd, dan zie ik niet in waarom we in oorlogstijd geen 300 tanks zouden kunnen leveren aan Oekraïne. De vraag is echter: hoeveel tanks zullen de Russen daartegenover kunnen stellen? En de vraag is natuurlijk ook of we topgeneraals moeten geloven, of het nu Oekraïeners of Russen zijn?
     Een militaire overwinning van de Russen vindt Sauer al waarschijnlijker omdat Rusland ‘machtiger is dan Oekraïne in termen van aantal militairen, economie, grondstoffen en wapenindustrie.’ Bovendien is Rusland meer gemotiveerd dan het Westen om de oorlog te winnen gezien de grotere geografische en historische betrokkenheid. Dat laatste is zeker waar. Maar de betrokkenheid van de Oekraïners is nog groter, en die maakt het gebrek van Westerse motivatie zeker ten dele goed.
     Bij de onderhandelingen wordt het interessant. Sauer vindt dat Oekraïne moet toegeven aan de Russische eisen ook al zijn die niet helemaal ‘fair’. Het land moet dus beloven om geen Navo-lid te worden, om te verzaken aan de daaruit volgende bescherming, en om de Krim en de oostelijke gebieden voorgoed in Russische handen te laten. Op welke Russische toegevingen mogen ze hopen: ‘een iets kleiner soeverein land, waarschijnlijk zelfs met dezelfde leider.’ Ben ik nu stout als ik dat herformuleer als ‘een vazalstaat met eventueel Zelensky als president van een Vichy-regering?’ 
     Veronderstel nu even dat ik inderdaad stout ben en overdrijf, en dat Oekraïne na zulke onderhandelingen soeverein blijft, behalve in zijn keuze van militaire bondgenootschappen. Dat de Oekraïeners zich economisch mogen oriënteren op het Westen. Dat ze hun eigen leger onbeperkt mogen uitbouwen. Dat ze een cultureel beleid mogen voeren naar eigen smaak. Dat ze mogen optreden tegen Russische bemoeienissen bij de verkiezingen. Dat hun media berichten mogen publiceren die niet vriendelijk zijn voor Rusland. Dat lijkt mij allemaal redelijk. Maar wie garandeert dat Poetin, of zijn opvolger, het akkoord respecteert en niet opnieuw militair ingrijpt om Oekraïne nog dichter aan zich te binden of gewoon helemaal te annexeren, naar het roemrijke voorbeeld van de Russische tsaren? Die garantie zal dan in elk geval niet komen van de bittere les die de Russen uit een militair-diplomatieke nederlaag hadden kunnen trekken**. 
    Eigenlijk heeft Sauer maar drie argumenten voor zijn capitulatiepolitiek, en die hebben geen van alle veel uitstaans met nuchter realisme. Het eerste is de onuitgesproken hoop dat Rusland zich bij en na het beëindigen van het conflict redelijk zal opstellen en geen verdere expansionistische plannen heeft dan de Krim en Oost-Oekraïne. Het tweede is het humanitaire argument: hoe sneller Oekraïne capituleert – bijvoorbeeld omdat Westerse wapenleveringen achterblijven – hoe sneller er een einde komt aan de ramp met ‘tienduizenden doden en gewonden, miljoenen vluchtelingen, voedsel­tekorten’ enzovoort. Daar valt niets tegen in te brengen, behalve dat veel Oekraïners een andere afweging maken. Hier hebben we wat Mearsheimer noemt een meningsverschil over ‘first principles’ en zo’n meningsverschil, zegt Mearsheimer, is onoverbrugbaar.
     Blijft het argument van de kans op een totale kernoorlog die Poetin zou kunnen starten als Oekraïne, dankzij Westerse steun, op een overwinning zou afstevenen. Ook dat is een valabele afweging. Het houdt in dat Poetin als het erop aankomt een onberekenbare zot is die het voortbestaan van zijn land ondergeschikt maakt aan zijn onbereikbare droom. Maar juist die hypothese heeft Sauer met klem verworpen. Poetin is volgens hem ‘helemaal niet zot of ziek’, en ik denk dat hij daarin gelijk heeft. 
     Mearsheimer sluit niet uit dat een zot ooit in staat zou zijn om een totale kernoorlog te starten, maar hij acht het, om realistische redenen, weinig waarschijnlijk. Hoe weinig waarschijnlijk, dat valt niet te voorspellen. Maar als ook de allerkleinste kans op een kernoorlog een reden voor capitulatie is, dan moeten de Russen in Oekraïne inderdaad hun zin krijgen. Willen ze morgen Moldavië innemen, dan moet dat om dezelfde reden worden toegestaan. Willen ze de Baltische staten, idem. Willen ze Finland, idem. Willen ze alle vroegere Oostbloklanden, idem. En willen ze West-Europa er ook nog eens bij? Tja, ook idem. Volgens de logica van Mearsheimers realisme zouden de Russische ambities pas stoppen aan de Atlantische Oceaan. Zijn ze daar eens aanbeland, dan kunnen de Russen zich eindelijk veilig voelen, beschermd en tegengehouden door de ‘stopping power of large bodies of water’.

 

* Tom Sawyer is de jeugdige held in een roman van Mark Twain. Die Tom  heeft de wereld een fameuze manipulatietruc geschonken. Hij moest van zijn tante het tuinhek schilderen, een hoogst vervelende klus. Hij ging echter te werk alsof het zo’n interessant werk was, dat voorbijkomende vriendjes smeekten, en ten slotte betaalden, om het werk te mogen overnemen. Zo ook lijkt Tom Sauer te geloven dat de Russische interesse in Oekraïne alleen komt doordat het Westen zich voor Oekraïne interesseerde. Geopolitiek is dat een juiste redenering, maar het is tegelijk een onderschatting van het eeuwenoude Groot-Russische nationalisme dat niet alleen geopolitiek maar ook ideologisch is. Overigens heeft de hele geopolitieke analyse niet veel zin als de factor van nationalisme niet in rekening wordt gebracht.

** Om eerlijk te zijn, Poetin lijkt mij niet het type dat zich van lessen veel aantrekt. Hij volgt zijn eigen agenda, onder het motto: In defeat, malice. In victory, revenge. Maar dan in het Russisch.