Weg wolf en andere kortjes

Weg Wolf. Soms zie ik op televisie iemand van de organisatie ‘Welkom Wolf’. Zo iemand dreigt dan de overheid een proces aan te doen als er weer een wolf is aangereden. Ik zal nooit lid worden van die organisatie. Ik zou nog eerder lid worden van een organisatie ‘Weg Wolf’, mocht die bestaan. Ik ben al bang als ik een middelgrote hond op mij zie afkomen. En verder zijn er de culturele associaties. Karel de Stoute met zijn door wolven aangevreten gezicht, de wolven in romans als Dracula en Gösta Berling, de wolven in liedjes als Trojka en Les loups sont entrees dans Paris. In Poejskins Jevgeni Onegin vind ik  

[...] ‘Zo brak
De winter aan, want ook oktober
Ging in een ogenblik voorbij -
Dan komt het saaiste jaargetij.
Koud, somber is het morgengrauwen,
Geen stem weerklinkt, de arbeid stokt.
Een roedel wolven loopt te sjouwen,
Door honger naar de weg gelokt.’

Ook breekt mij het angstzweet uit als ik lees dat weldoorvoede wolven onder normale omstandigheden geen volwassenen aanvallen die niet niet provoceren. Dan denk ik meteen aan hongerige wolven, aan abnormale omstandigheden, aan kinderen, en aan mensen zoals ik die voor provoceren in de wieg zijn gelegd.

Weg Wolf (2). Ik heb altijd gedacht dat de pro-wolf wetgeving pas zou verdwijnen als een of meerdere kinderen werden aangevallen. Misschien was ik te pessimistisch. In Hannover is nu een vergunning afgeleverd om de wolf af te maken die een van Ursula von der Leyens pony’s heeft doodgebeten. 

Maoïst. Als ik in een stukje mijn maoïstisch verleden vermeld, krijg ik vaak een reactie van ‘Dirk’ die mij voorhoudt dat communisten van de laat-20ste eeuw een intellectuele tekortkoming hadden, een gebrek aan beoordelingsvermogen, rationaliteit en pragmatisme. Ik geloof dat dat juist is. Dat verwijt treft marxisten van de 19de eeuw en van het begin van de 20ste veel minder omdat de theoretische en praktische bewijzen van het marxistisch tekort in die tijd minder overtuigend en minder algemeen bekend waren. Anderzijds heb ik nogal wat verstandige maoïsten gekend van de late 20ste eeuw die, buiten het domein van hun ideologie, rationeel en pragmatisch waren, en een redelijke beoordelingsvermogen aan de dag legden. Ik vermoed dat andere persoonlijkheidskenmerken beter voorspelden wie maoïst zou worden en wie niet: modegevoeligheid, onstuimigheid, naïviteit, betweterij, esprit de contradiction, aanleg tot schuldbewustzijn en zelfkastijding, opstandigheid tegen meerderen gekoppeld aan volgzaamheid tegenover gelijken, een beperkt relativeringsvermogen, een eng of doorgeslagen rationalisme, een geperverteerd rechtvaardigheidsgevoel. De verklaring waarom sommigen zo lang bleven hangen in de ideologie is eenvoudiger: koppigheid en sunk cost reflex.

Wetenschappelijke interesse, school en leeftijd. Carl Sagan verbaast zich over het verschil in wetenschappelijk belangstelling tussen kleuters en adolescenten. Kleuters zijn wetenschappelijke liefhebbers, zegt hij. Ze stellen diepe vragen. Ze vragen: ‘Wat is een droom, waarom hebben we tenen, waarom is de maan rond, wat is de verjaardag van de wereld, waarom is gras groen?’ Maar ga je praten met de laatstejaars van het middelbaar, dan is daar niets meer van te merken. ‘Er is iets vreselijks gebeurd, schrijft Sagan, tussen die kleuterschool en dat laatste jaar middelbaar.’ Ik vermoed dat Sagan denkt dat die kinderen verpest zijn door ons geestdodend onderwijs. Zou het? Volgens mij heeft het te maken met twee zaken. Eén: de laatstejaars in het middelbaar weten ondertussen ongeveer welk antwoord ze moeten verwachten op de vraag over het groene gras, de tenen en de ronde maan: geen verhaaltje, maar iets met moeilijke formules. Twee: de laatstejaars hebben hun interessevelden beter afgebakend: het andere geslacht, mode, muziek, netflix, dansen, chillen, reizen, geld. Bij sommigen is de wetenschappelijke interesse gebleven, en ze zal worden aangewakkerd door praktische carrièremogelijkheden in het domein.

Voornaamwoorden. Gisteren schreef ik een stukje over mijn leerlingen die in opstellen moeite hadden met ondubbelzinnige voornaamwoorden. En vandaag botst ik op een fragmentje van de 18de-eeuwse taalkundige Huydecooper: ‘datmen de Voornaamwoorden wel leere onderscheiden; opdatmen weete wat zy beduiden, en tot welken Persoon of Zaak zy ons wyzen.’

Voornaamwoorden (2). In dat stukje van gisteren vermeldde ik ook dat de voornaamwoorden hij en zij als een teken van respect kunnen worden gebruikt. Het kon ook verering zijn, bedacht ik achteraf. Een voorbeeld hiervan vond ik in Immortelle 49 van Piet Paaltjens. 

Wel menigmaal zei de melkboer
des morgens tot haar meid: 
‘De stoep is weer nat.’ Och hij wist niet 
dat er ’s nachts op die stoep was geschreid. 
Nu dat hij en de meid dat niet wisten, 
dat was minder; - maar dat zij 
er hoegenaamd niets van vermoedde, 
dat was wel hard voor mij. 

Aangezien Piet Paaltjens de naam van die zij nergens vermeldt, heb ik jarenlang spontaan gedacht dat het om de meid van de melkboer ging, die wél vermeld wordt. Ik kon het gedicht wel uit het hoofd, maar ik had het toch niet erg goed gelezen. 

Hij en Zij

     Met voornaamwoorden kun je leuke dingen doen. Primus inter pares is de eerste persoon meervoud ‘wij’. ‘Wij hebben enkele moeilijke winters voor de boeg.’ ‘Hebben wij goed geslapen vannacht.’ ‘Wij, koning der Belgen’. Dan is er de tweede persoon waarmee je door de ene dan wel de andere vorm te kiezen beleefd, onbeleefd, afstandelijk of vertrouwelijk kunt zijn. Voor de eerste persoon enkelvoud heb je maar één vorm, maar de pret begint als je juist die ene vorm probeert te vermijden: ‘uw nederige dienaar’, ‘schrijver dezes’, ‘mijn gevoel zegt mij’ … In het Engels en het Spaans kun je hier leuke dingen doen met ‘one’ en ‘uno’. ‘One wants to serve one’s country,’ zegt Jim Hacker van Yes Minister over zichzelf. De mooiste is misschien die van Hackers first secretary Sir Humphrey die spreekt over ‘one whom your present interlocutor is in the habit of defining by means of the perpendicular pronoun.’*
     Maar wat kunnen we beginnen met de derde personen hij, zij, hem en haar? Dat zijn saaie woordjes. Natuurlijk, ik zou kunnen zeuren over de opmars van de genderneutrale alternatieven. ‘Kim is niet thuis; ik zag hen net lopen in de stad, maar hen zal niet lang weg blijven.’ Tja, wat zal ik zeggen? Ik zeg daar liefst helemaal niets over liever. Zo’n taalgebruik is diep treurig. En dan weet ik nog altijd niet of Kim een jongen of een meisje is. Had hen maar Sandra geheten, of Arsène, dan wist ik het wel, ondanks alle genderneutraliteit.
     Met hij-zij-hem-haar is gelukkig iets anders aan de hand, iets wat elke leraar Nederlands zal herkennen. Laten we echter, voor we de schoolpoort binnengaan, ons oor even te luisteren leggen in het café waar de leerlingen ’s middags een broodje eten. Jan zit aan een tafeltje te wachten op Piet en Joris, en na een poosje komt Piet eraan maar Joris is er niet bij. Jan vraagt: ‘Is hij niet meegekomen?’ En Piet antwoordt: ‘Nee, hij is ziek.’ Alles is perfect duidelijk. Alles is perfect verstaanbaar. Die hij is Joris natuurlijk.
     Maar nu! Terug op school moet Jan een opstel schrijven over Tolstojs Oorlog en vrede. De kans is groot dat hij in dat opstel alinea’s lang schrijft over hij, hij, hem, hij, en dat je niet weet of Tolstoj bedoeld wordt, dan wel zijn uitgever, zijn broer, zijn held Pierre of zijn held Andrej. Als leraar trek je dan een rode streep onder een hij of hem, en je schrijft in de kantlijn: Onduidelijke verwijzing! of OV! Ik gaf als vuistregel aan mijn leerlingen mee dat ze in een korte tekst twee keer na elkaar hij-zij-hem-haar konden schrijven, en dat dan weer voor de duidelijkheid een eigennaam of een zelfstandig naamwoord moest volgen. Het was niet meer dan een vuistregel, want Karel van het Reve kon hele bladzijden over Tolstoj en Oorlog en vrede schrijven, met alléén maar hij en hem, maar de meeste van mijn leerlingen waren geen Karel van het Reves. Ik ook niet.
     Je zou nu kunnen denken dat de regels voor een schoolopstel over Tolstoj veel moeilijker zijn dan die voor een café- of huiskamergesprek over Joris, en dat dáár de reden ligt dat Jan in het eerste geval fouten maakt. In werkelijkheid is het omgekeerde waar. Het zijn juist de regels voor het cafégesprek die heel ingewikkeld zijn. Gelukkig komen we zo vaak in cafés, of anders in huiskamers, dat we de gespreksregels die daar gelden intuïtief correct toepassen. Er wordt in de gesproken taal heel soepel omgegaan met hij en hem en occasioneel met Joris, Tolstoj en Andrej, zonder dat men daarbij nadenkt en zonder dat er misverstanden ontstaan.
     Maar nu! In gesprekken komt het er niet alleen op aan om misverstanden vermijden. Er spelen naast de verstaanbaarheidsregels – de zogenaamde maximes van Grice – ook nog sociale regels. Een eerste zo’n regel werd mij aangeleerd door mijn ouders. Ik mocht in een gesprek niet naar mijn vader of moeder verwijzen met hij-zij-hem-haar. Ik mocht niet zeggen: ‘Hij is boos’ of ‘zij is boos’. Ik moest zeggen: ‘Papa is boos’ of ‘mama is boos,’ ook al was het volstrekt duidelijk dat in huis alleen papa en mama het recht hadden om boos te worden. Maar het gebruik van het voornaamwoord, zo werd mij voorgehouden, liet een gebrek aan respect zien.
     Het omgekeerde bestaat ook: dat het voornaamwoord juist een overmatig respect laat zien. Toen mijn vrouw nog voor een uitgeverij werkte, kwam ze soms in contact met schrijvende politici. Het contact verliep dan vooral langs medewerkers die eerbiedig mededeelden dat Hij dit of dat had gezegd, waarbij Hij dan de minister was wiens naam niet ijdel kon worden gebruikt. Als de politicus een vrouw was, was het natuurlijk Zij. Zo had je indertijd het héél linkse socialistische Europarlementslid Marijke Van Hemeldonck. Die had een boek geschreven, Het schip met acht zeilen. Haar medewerkers gebruikten tegen mijn vrouw voortdurend zinnetjes als ‘Zij heeft dit gezegd’ of ‘Zij zou dat willen wijzigen’ of ‘Zij is niet tevreden met’. 
     Ondertussen had mijn vrouw die Van Hemeldonck nog nooit gezien. Ze was dan ook verbaasd toen op de boekenbeurs een vrouw naar haar toeliep en zonder verdere uitleg enkele boeken van het tafeltje meenam.  Toen mijn vrouw héla hola riep, draaide de vrouw zich om en zei: ‘Weet u niet wie ik ben?’ en liep weg. Een van haar medewerksters verduidelijkte toen tegen mijn vrouw: ‘Ja, Zij is soms wat kortaf.’
     Een aangenamer voorbeeld is dit. Een boekhandelaar die goed thuis was in literaire milieus schreef op regelmatige basis stukjes voor de krant. Een van die stukjes ging over een overleden vriend die ik ook had gekend. Ik complimenteerde hem met dat stukje. ‘Ja,’ zei hij, ‘ik kwam toevallig Veerle De Wit tegen en die had het ook mooi gevonden. En Hij ook, zei zij.’
     Dat is geloof ik duidelijk. In de naoorlogse Vlaamse letteren was er maar één Hij**. En díe Hij had het stukje mooi gevonden. 

     

* Zie ook hier en hier.

** Ook al om de reden die ik hier in mijn eerste zin prijsgeef.   

Pretentieuze betweters

     Ik las deze week enkele vermakelijke aanvallen op pretentie en betweterij. De eerste aanval was die van Tom Hereman die achtereenvolgens Johan Sanctorum, Stefan Hertmans, Geert Noels en de zangeres Natalia onder handen nam. De aanval op Hertmans vond ik de mooiste, die op Johan Sanctorum de minste. Ik geef toe dat ik met Sanctorum wel eens aan dezelfde vergadertafel heb gezeten en wel eens een stuk van hem met instemming heb gelezen. Maar dat is niet de reden waarom ik mij lichtjes aan de aanval ergerde. Ik heb ook menig stuk van Sanctorum met óntstemming gelezen, en aan die vergadertafel moest hij maar A zeggen om mij direct op het denkspoor -A te zetten. 
     Sanctorum heeft een boekje uit waarin hij, volgens Hereman, de leiders van dit land voorstelt als een bende lapzwansen. Dat is inderdaad een eenzijdige en betweterige kijk op onze politici. Maar ’t is een kijk die eigen is aan het beroep van editorialist, een beroep dat Sanctorum als zelfstandige beoefent. Sturtewagen, Brinckman en Verhoeven, die in loondienst de editorialen in Heremans’ krant schrijven, zijn op dat punt niet veel beter. Misschien doen ze wat meer aan enerzijds en anderzijds, maar dat is vaak niet meer dan een laf trucje. Ik kan het weten want het is ook mijn manier van werken.
     Enkele dagen na Heremans’ stuk in De Standaard, was er de briljante aanval van Jan Segers in Het Laatste Nieuws op de grootste betweter van de vaderlandse naoorlogse politiek, Frank Vandenbroucke. Ik geef alweer toe dat ik een verleden heb met Vandenbroucke. Toen hij nog trotskist was, en ik maoist, heb ik bij een sociale gelegenheid ooit zijn uitgestoken hand genegeerd. Ik ben daar nu beschaamd over en zou het goed willen maken. Maar dat is alweer de reden niet dat ik het dit keer, per uitzondering, een heel klein beetje voor Vandenbroucke wil opnemen. In de tijd dat hij de coronaregels dicteerde, is hij de verlichte despoot geweest; nu echter is hij in een populair televisieprogramma pijnlijk afgegaan. ’t Is daarover dat Segers schrijft echter, met een leedvermaak dat velen van ons met hem delen maar met een pen die velen van ons hem benijden.
     Segers begint met zich een kabinetsvergadering voor te stellen waar Vandenbroucke aan het woord is: ‘een monoloog van drieëntwintig minuten waartijdens hij door de verzamelde lichtgewichten in de regering niet van repliek wenst te worden gediend.’ Segers heeft zo’n kabinetsvergadering niet bijgewoond, maar er zijn genoeg collega’s van Vandenbroucke die off the record er hun hand in het vuur voor willen steken dat het er op kabinetsvergaderingen inderdaad zo toegaat. Als dat zo is, dan gaat mijn sympathie twee richtingen uit. Naar Vandenbroucke die iedereen denkt te verpletteren met zijn dossierkennnis, zijn cijfers, zijn logica en zijn grote gelijk, én naar de andere ministers die minder goed met dossiers en logica om kunnen, maar beter met gevoeligheden, haalbaarheid, buikgevoel en compromissen. Zelden zijn er politici die de twee domeinen evengoed beheersen.  
     De hoofdbrok van Segers’ stukje gaat echter niet over besloten kabinetsvergaderingen, maar over een amusementsprogramma op de televisie – De tafel van vier, gemodereerd door Gert Verhulst – waarin Vandenbroucke een smadelijke nederlaag leed tegen de welbespraakte huisarts Sofie Lemmens. Die betoogde dat huisartsen te toegankelijk waren. Zijzelf kreeg te veel patiënten over de vloer – wel dertig per dag – waarvan er velen eigenlijk niets te zoeken hadden in een huisartsenpraktijk. Vandenbroucke had daarop kunnen antwoorden met allerlei venijnige vragen. Of de huisarts dan liever vijftien patiënten per dag had, met een halvering van haar inkomen? Of het probleem van de overbelasting van artsen werd opgelost door psychologen en diëtisten te overbelasten? Of ouders misschien zelf de medische attesten voor hun kinderen moesten schrijven? Of hij het remgeld voor patiënten misschien moest verhogen? Al die vragen had hij kúnnen stellen, en als het moest met cijfers en statistieken omkleed. Maar zelfs een robot met een middelmatig geprogrammeerde artificiële intelligentie begrijpt dat zo’n aanpak slecht zou vallen bij het volkse publiek dat naar De tafel van vier kijkt. Een politicus die venijnig reageert tegen een burger, ’t is zelfmoord!
      Vandenbroucke probeerde het op een andere manier. In plaats van de problemen in een breder kader te plaatsen, gaf hij ze toe. ‘Maar we doen er al iets aan.’ Waarop de arts antwoordde: ‘Ja? We voelen daar niets van.’ Et toc. Tegen zo’n agressief antwoord kun je niets beginnen zonder zelf ook agressief te worden en Vandenbroucke is veel, maar niet politiek-suicidaal. Hij probeerde een ander trucje: spelen op het gevoel van al die patiënten die volgens de arts nodeloos haar deur en die van haar collega’s platliepen. ‘Ik kan mij niet inbeelden,’ zei hij, ‘dat mensen voor hun plezier bij u in de wachtkamer komen zitten.’ Daar zat iets in, dacht ik. Ik zit ook niet graag in de wachtkamer, vooral niet aan het einde van de avond als de afspraken beginnen uit te lopen.
     Maar de arts stond scherp. Kon de minister zich dat niet inbeelden? ‘In dat geval lijdt de minister aan een gebrek aan verbeelding ... Ik sta in het veld, u niet. Ik zal het toch wel weten, zeker?’ Nu had de dokter meteen een dubbel voordeel, als burger én als vrouw van de praktijk, en ze was niet te beroerd om zich op dat voordeel te beroepen.
      Daar kan geen enkele politicus tegenop. Het enige wat Vandenbroucke kon doen was glimlachen, glimlachen en nog eens glimlachen. En hier nijpt het schoentje. Glimlachen is iets waar Vandenbroucke heel slecht in is. Hij kan daar niet veel aan doen. Vandenbroucke is een soort omgekeerde Jay Gatsby. Gatsby trok iedereen aan met zijn glimlach, Vandebroucke stoot iedereen af met zijn grijns. Ik herinner mij zijn grijns nog toen hij in de coronatijd de sluiting van de cafés aankondigde. ‘We drinken allemaal graag een pintje. Dat is plezant. Maar …’ 
     Ik verdenk Jan Segers ervan dat hij zich toen, net als ik, aan die grijns heeft geërgerd. Nu heeft hij wraak genomen door zijn stukje aan die grijns op te hangen.  

ABN - Enkele slotnotities (deel 3)

Verstaanbaar. ‘Het moet niet correct zijn, als het maar verstaanbaar is.’ Natuurlijk is verstaanbaarheid belangrijk, maar wie zichzelf respecteert wil graag nog een ietsje meer. Hij wil dat het aangenaam is om naar hem te luisteren. Correcte taal kan daarbij helpen. Ook is juist verstaanbaarheid een van de eigenschappen van correcte taal. Een nieuwslezer kan ik beter volgen dan een snaterende BV. Dat ligt vooral aan het verschil in articulatie maar toch ook aan het zuiverder taalgebruik.

Verstaanbaar (2). Verstaanbaarheid in geschreven taal heeft niet alleen met ABN te maken. Kinderen hebben hun spreektaal spelenderwijs opgepikt, maar schrijven moeten ze léren. Allerlei dingen die in spreektaal niet belangrijk zijn – de grammaticale opbouw van een zin, de ondubbelzinnige verwijzing, de volgorde in de gedachtegang – worden in schrijftaal een voorwaarde om verstaanbaar te communiceren met een afwezige lezer. De schrijftaal van jonge leerlingen is te veel beïnvloed door hun spreektaal. Als ze een verhaaltje moeten schrijven is het nog ça va. Dan schrijven ze veel  en … en … en. Maar als ze een antwoord moeten geven op een vraag van geschiedenis of biologie komen ze écht in de problemen. 

Verstaanbaar (3). Nu hoor ik van collega’s iets veel ergers. Volgens hen wordt de spreektaal van leerlingen vandaag beïnvloed door de schrijftaal – als we dat zo mogen noemen – die ze hanteren op de sociale media, een taal die grafisch bestaat uit afkortingen, maar grammaticaal – wat veel erger is – uit een reeks summiere kreten. Als je als leraar vroeger een schriftelijk antwoord niet begreep, kon je nog een mondelinge toelichting vragen. Maar vandaag, hoor ik, bestaan die mondelinge toelichtingen vaak uit een reeks onsamenhangde woorden.

Verstaanbaar (4). Op de sociale media kom je, naast kreten, ook keurige taal tegen. Op het VTM-nieuws van woensdag 30 november las journalist Rob van Herck een bericht voor dat al twee dagen op Snapchat rondging. ‘Vrienden, laten we opnieuw beginnen rellen op donderdag 1 december, om ons opnieuw te amuseren zoals gisteren.’ Dat is een heldere boodschap. De herhaling van het woord opnieuw is wat knullig, maar er staat ten minste niet terug, zoals je bij Vlamingen soms leest en hoort.

Verstaanbaar (5). Als je de helpdesk van een Vlaams bedrijf opbelt, krijg je één keer op de twee een Nederlander aan de lijn. Wie wat hardhorend is, zoals ik, begrijpt niets van die klankenbrij. Mijn vriend J-P eist dan dat hij een Vlaming aan de lijn krijgt.
De recente taalverloedering bij onze noorderburen zag ik nergens zo mooi geïllustreerd als in een oude televisie-reportage over Geert van Oorschot. Ik liet die aan mijn leerlingen zien. De leerlingen luisterden aandachtig, want er was een toets achteraf, en ondanks de gebrekkige geluidsband begrepen ze elk woord dat de energieke uitgever uitsprak. Maar telkens als zijn zoon Wouter aan het woord kwam, keken ze mij angstig aan. Dáár zou ik toch geen vraag over stellen, zag je hen hopen. Houpen, zou Wouter gezegd hebben. 

Stigmatiseren en emanciperen. Vroeger werd ABN beschouwd als een middel tot emancipatie. Arbeiderskinderen konden dezelfde taal spreken als de zonen en dochters van notarissen. Een Vlaming kon zijn taal vervolmaken zodat zij op het niveau van de Nederlander kwamen te staan. Maar de emancipatiegedachte werd verlaten en de stigmatisatiegedachte kwam in de plaats. Men vertrok van de redelijke gedachte dat arbeiderskinderen evenveel waard waren als notariskinderen en dat Vlamingen niet minder waren dan Nederlanders, al dachten die laatsten daar anders over. Waarom zou de taal van het arbeiderskind dan minder waard zijn dan die van het notariskind, en die van de Vlaming minder dan die van de Nederlander? Wat een vernedering! Dat een rationele keuze voor het ABN geen waarde-oordeel inhoudt noch over de taal, noch over wie die taal spreekt, was plots geen vanzelfsprekendheid meer. Egalitaire emoties wonnen het van de ratio. Dat gebeurt wel vaker. 

Gij / jij. Ook de meeste van mijn oud-collega's in het onderwijs, behalve de leerkrachten Nederlands, blijven gij zeggen, omdat ze op die manier hun taal ‘natuurlijk’ wilden houden. Zelf kan ik de jij gemakkelijk in formele contexten gebruiken – te gemakkelijk, want ik doe het ook als het beleefdere u gepast zou zijn. Eigenlijk gaat de 'jij' terug op een historische contractbreuk. Bij het schrijven van de Statenbijbel in de zeventiende eeuw was afgesproken om het Brabantse 'gij' te gebruiken, maar die Hollanders hebben stiekem hun jij behouden.

Gij / jij. Die tweede persoon enkelvoud is ook in andere taalgebieden een gevoelige kwestie. In een aantal Zuid-Amerikaanse landen wordt het archaïsche’vos vaak gebruikt wordt in plaats van tu. Men beweert soms dat dat in Chili minder het geval is omdat de taalgeleerde Andres Bello – zelf Chileen – in een voetnoot van zijn grammatica van 1847 ‘el vos en el diálogo familiar’ als een ‘vulgaridad insoportable’ omschreef. 

Gij / jij (2). Op een eerder stukje reageerde FB-vriendin Chris Vandendriessche ‘Zijn jij en jou moeilijk voor een West-Vlaming moeilijk? Toen ik in een ver verleden in Oostende naar school ging, hoorde ik : è je-gie joen sluffers an.’ Daar had ik nooit aan gedacht. Zou de West-Vlaming met zijn je-gie en zijn joen minder innerlijke weerstand voelen tegen je dan de Antwerpenaar die nog maar pas de gaai ontgroeid is. Dat zou best kunnen.

Gij / Jij (3). Het Nederlands heeft trouwens een heel brede waaier van vormen voor de tweede persoon die zelfs in de twintigste eeuw nog naast elkaar werden gebruikt: je, jij, jou, ge, gij, u, gijlieden, ulieden, jullie, jelui, jullui. Ik heb als kind nog vaak boeken gelezen waar de vorm jelui courant gebruikt werd.

Trucje. Vlamingen die de drie talen hanteren – ABN, Schoon Vlaams en dialect – gebruiken vaak een trucje om te bepalen of iets ABN is. Komt een dubieus woord voor in hun dialect, dan proberen ze het te vermijden. Op die manier kunnen ze woordjes als ‘seffens’ uit hun ABN halen. Maar het trucje is machteloos tegen woorden die wel in het Schoon Vlaams maar niet in het dialect voorkomen, zoals gelijkaardig of duimspijker. 

Register. Als men tussentaal bij de registers wil rangschikken, dan zijn Vlaams dialect enerzijds en Frans anderzijds ook registers. Was het tot voor 50 jaar niet de gewoonte dat de stedelijke bourgeoisie Frans sprak onder elkaar en Vlaams dialect met het huispersoneel?

Beleefdheid, taboe, mode en mensenoffers

     Beleefdheidsregels kunnen eenvoudig zijn. Toen ik naar school ging, hadden we een schoolagenda met voor elke dag een beleefdheidstip. Sommige regels waren eenvoudig. Als je bij het liften werd meegenomen door een welwillende autobestuurder mocht je je ‘niet laten vervoeren als stomme vis’. Dat is redelijk. Een autobestuurder die een lifter meneemt, is bijna zeker iemand die van gezelligheid houdt.
     Andere regels zijn een mengeling van redelijkheid en conventie. Als een heer en een dame over straat lopen, moet de heer de buitenkant – de straatzijde –  kiezen. De binnenkant is voor de dame: dat is veiliger, ze riskeert geen opspattende waterplassen en ze kan makkelijker de jurken in de etalages bekijken. De opgegeven redenen zijn deugdelijk. Minder duidelijk is waarom een heer niet precies evenveel recht heeft als een dame op veiligheid, een propere broek en een goed uitzicht op etalages waarin ook soms polshorloges liggen. Maar nee, de regel is onverbiddelijk: heren aan de straatzijde en dames aan de binnenkant, met dank aan de hoofse minnezangers van de twaalfde eeuw die de man tot ‘dienaar van de vrouw’ uitriepen.
    Dan zijn er de regels die teruggaan op een taboe. Sommige taboes sluiten goed aan op instinctieve reacties. Defeceren bijvoorbeeld roept een natuurlijke weerzin op. In vroeger tijden hadden paleizen geen toiletten en moesten de rijke bewoners het stellen met gangen en kasten.  Wel diende ze bij hun activiteit enkele regels in acht nemen, die Erasmus opsomt in zijn De civilitate morum puerillium: ‘Doe je gevoeg niet in aanwezigheid van dames, in deuropeningen en voor ramen’; ‘iemand die aan het urineren of defeceren is, mag je niet groeten.’ Het doet denken aan Karel van het Reves vraag over etiquette op naakstranden. Dien je een bekende die je onverwacht tegenkomt op een naakstrand al dan niet te groeten?
     Sommige nieuwe taboes gaan terug op politieke modes. Zo is er vandaag, zoals zekere Engelse hofdame ondervond, een regel dat je aan activisten van kleur niet vraagt naar de geografische herkomst van hun ouders. Ik heb daar onlangs een stukje over geschreven. Ik noemde de hofdame met zoveel woorden ongemanierd, onwetend, onverschillig, kleinerend, schijnheilig, een bitch, een vijand van de integratie, en toen ik goed op dreef kwam, vergeleek ik haar faux pas met een verkrachting. En nóg waren er lezers die mij doorhadden en verdachten van een zekere sympathie voor de oude tante. En die lezers hadden gelijk. Hoewel ik het niet zo duidelijk in mijn stukje schreef, heb ik mij méér gestoord aan de verontwaardigde activiste dan aan de hofdame zelf. Dat komt omdat de hele regel rond het vragen naar de geografische afkomst mij ergert door zijn onredelijkheid. Die ergernis is zelf, ik geef het toe, ook onredelijk want het eigene van een taboe is dat er niets redelijks aan is. 
     Zoals wanneer het over woorden gaat. Een oud taboe in de Amerikaanse samenleving betreft het n-woord. Er rust een taboe op dat scheldwoord en de regel die eruit voortvloeit is niet eenduidig.  Een blanke mag dat woord niet gebruiken tegen een zwarte, maar een zwarte mag dat woord wel gebruiken tegen een andere zwarte. Hij mag het zelfs, geloof ik, gebruiken tegen een blanke. Ving Rhames gebruikt het tegen John Travolta in Pulp Fiction. ‘My nigger, get your ass over here.’  In How I Met Your Mother roept een zwarte vrouw boos tegen Marshall: ‘You are not allowed to use that word! Only we are allowed to use that word.’ Achteraf blijkt het te gaan om het woord trekkies, voor liefhebbers van Star Trek. Maar iedere kijker heeft de verwijzing begrepen. En eigenlijk is de onderliggende regel niet zo onzinnig. Een vrouw mag zichzelf ‘dik’ noemen, iemand anders mag dat niet. Ik mag mijzelf een ‘uilskuiken’ noemen, bijvoorbeeld als ik een pan laat vallen in de keuken, maar iemand anders moet over die pan, die uil en dat kuiken zwijgen. Ik heb een verpleger gekend die werkte in een kliniek voor alcoholisten. Hij begroette zijn patiënten ’s morgens vrolijk met: ‘Hallo zatlappen!’ Hij mocht dat, want hij was zelf een gewezen dronkaard.
     Redelijke mensen zijn geneigd om te gemakkelijk toe te geven aan nieuwe taboes. Als andere benamingen voor zwarten taboe worden, dan ben ik bereid om ‘mensen van kleur’* te zeggen. Ik zal mij natuurlijk met hand en tand verzetten tegen het verschrikkelijke neologisme ‘witte mensen’ in plaats van ‘blanken’; alleen, wie weet draai ik daarin ook wel bij. Als in de toekomst het woord ‘blanke’ even aangebrand wordt als bijvoorbeeld ‘Ariër’, dan sluit ik capitulatie niet uit.
     Maar omdat fanatici profiteren van de toegeeflijkheid en redelijkheid moet ergens toch een streep in het zand worden getrokken. Het is één ding om een vuurspuwende berg taboe te verklaren, het is een heel ander ding om af en toe wat mensen in de krater te gooien om de vloek te bezweren. Of in de slogantaal van mijn jeugd: taboes ja, mensenoffers nee. Ik lees op Wikipedia dat aan minstens zeven Amerikaanse universiteiten professoren ontslagen werden, of ontslag namen, nadat ze het n-woord in een metatalige context hadden gebruikt. Een ervan had een briefje voorgelezen dat in de klas circuleerde. Een andere had het woord als voorbeeld gebruikt in een college over ‘hate speech’. Een derde had de titel van een boek geciteerd dat zo heette**…
    Laten we afspreken dat daar de grens komt. Blanke leraren en professoren worden in deze context ere-mensen van kleur. They are allowed to use that word. De studenten mogen protesteren met bordjes : Nee aan metataal! maar rectoren en academische bestuursleden die daaraan toegeven, verdienen het taboe te worden verklaard. Niemand spreekt hun naam nog uit. Niemand biedt hen onderdak. Niemand geeft hen iets te eten. Niemand geeft hen iets te drinken.  

 

* De uitdrukking ‘people of color’ gold in de VS gedurende enige tijd als de meest politiek correcte. Na colored, black, Afro-American, African American en non-white minority zat er niet veel anders op dan die oude uitdrukking uit de slaventijd over te nemen. Ondertussen ligt ‘people of color’ nu ook onder vuur.

** Dat laatste voorbeeld is niet helemaal correct. De professor van de boektitel (Jody Kelly van Seattle University) was weliswaar een van de talloze slachtoffers van intimiderende studentenacties, maar zij behoort niet tot de zeven ontslagenen van Wikipedia.  

ABN – Enkele slotnotities (deel 2)

 

Taalconservatisme. Er zal in taal, zoals in andere domeinen van het leven, altijd een behoefte aan modes en niches bestaan. In Het Nieuwsblad van vandaag lees ik over nieuwe tienerwoorden zoals slay, smash, aina, kaulo en skeer. Alleen het woord gast dat Het Nieuwsblad omschrijft als ‘aanspreking en stopwoord’ komt mij bekend voor omdat mijn zoon het al bijna 20 jaar gebruikt. Die modes bestonden vroeger ook. In de tijd van Aagje Wolff en Betje Deken ging men bijvoorbeeld erg ver met verkleinnaampjes: Saartje, Naatje, Letje, Cootje … Zelf heb ik heb van die vier alleen ooit met Saartje te maken gehad, een meisje dat van haar achternaam Van de Vondel heette, zonder gekheid.  
Of taalmodes doorbreken, en of taalniches zich uitbreiden, hangt van veel omstandigheden af, en niet in het minst van het laatste carré van de taalconservatieven. Die laatsten hebben een geduchte bondgenoot in de geschreven en gedrukte taal. De audiovisuele media zijn als medestander minder betrouwbaar.

Standaardtaal in het hele taalgebied’. In plaats van het krachtige letterwoord ABN is de huidige taalzuiveringsformule ‘standaardtaal in het hele taalgebied’. Je zou het kunnen afkorten tot STIHHG. Helemaal correct is de omschrijving trouwens niet. Want kun je woorden als kwark, jam, fauteuil en vruchtensap aan het hele taalgebied toeschrijven als tachtig procent van de Nederlanders en vijf procent van de Vlamingen ze gebruiken.

‘Standaardtaal in België’. De formule ‘standaardtaal in België’ is nog veel problematischer. Om te beginnen zouden ze ‘België’ stilletjesaan door ‘Vlaanderen’ mogen vervangen. Vervolgens zijn de criteria voor de categorie ‘Belgische standaardtaal’ eigenaardig. Het moet gaan om woorden of uitdrukkingen die in heel België-dat-wil-zeggen-Vlaanderen gebruikt worden en die voor Belgische standaardtaalgebruikers aanvaardbaar zijn. Die laatste voorwaarde vind ik dubbelzinnig. Wat is een Belgische standaardtaalgebruiker? Is dat iemand die keurig spreekt maar toch ‘zetel’ zegt als hij een confortabel zitmeubel bedoelt? Dan kun je je afvragen hoeveel zetels hij mag zeggen vooraleer hij zijn statuut als standaardspreker verliest. Of bedoelt men een Vlaming die weliswaar zelf fauteuil en bank zegt, maar die zetel toch aanvaardbaar vindt? Dat is een rare Vlaming.

Standaardtaal in België (2). De lezer zal begrijpen dat het niet mijn bedoeling is om woorden als rijkswachter en schepen te vervangen door marechaussee en wethouder. 

Grijze zone. Een nadeel van het begrip ‘Standaardtaal in België’ is dat ze vanuit normatief standpunt een grijze zone creëert. Het doet mij denken aan de goede oude tijd van de ‘voorkeurspelling’, met daarnaast de ‘toegelaten spelling’. Ik heb veel sympathie voor de tolerantiegedachte die erachter stak. Maar pedagogisch was het een ramp. Die grijze zone heeft mijn woordbeeld voor altijd verknoeid. Iets gelijkaardigs maak ik nu mee met de Standaartaalkwestie. Stel ik aan Taaladvies.net de vraag: ‘Is beter correct gebruikt in een zin als: Jullie komen beter met de bus?’ Antwoord: Ja, een dergelijk zin is standaardtaal in België. Standaardtaal in het hele taalgebied is: Jullie kunnen beter met de bus komen.’ Zo’n verwarrend antwoord heb ik in de klas altijd proberen te vermijden.

Tolerantie. Taalzuiveraars en taalleraren moeten slim te werk gaan. Ze mogen niet overdrijven. Het heeft geen zin om te oreren dat luidop en nonkel ‘fout’ zijn. Dat eerste is onbelangrijk en het tweede weet iedereen. Het is voldoende om de grootste en meest voorkomende euvels aan te pakken volgens het ‘zeg niet / zeg wel’-beginsel en verder zelf altijd hardop en oom te gebruiken. De grijze zone kan helpen om de lijst van aandachtspunten minder overladen te maken. De lijst van Paardekoopers ABN-gids bevat, schat ik, meer dan achtduizend woorden of uitdrukkingen die ik als Vlaming moet proberen te vermijden. Dat is véél. Gelukkig staan daar heel veel woorden of uitdrukkingen bij waar ik nog nooit van gehoord heb.

Taalonzekerheid. Professor Taeldeman heeft vastgesteld dat de ABN-acties van de jaren zestig hebben geleid tot taalonzekerheid bij veel Vlamingen. Hij heeft gelijk. Als ik een stukje schrijf, ben ik heel onzeker. Ik vraag mij minstens twintig keer af of ik een woord dat ik wil gebruiken ooit bij Bomans of Karel van het Reve gelezen heb. Ik zoek minstens tien keer op of een bepaald woord ook voorkomt de NRC of de Volkskrant, dan wel alleen in de Vlaamse gazetten.  Zonder die onzekerheid zouden er veel meer Schoon Vlaamse woordekes in mijn stukjes staan.

De oo-eu-klank. Met mijn g/h-probleem, mijn slecht gearticuleerde ‘r’ en ‘s’ , mijn ingeslikte doffe ‘e’ en mijn matig gediftongeerde ‘ei’ en ‘ui’ kan ik beter niet te hoog van de toren blazen. Ik was als leraar ook heel tolerant voor leerlingen die zeiden: het Spaonse graon heeft de orkoan doorstaon. Ik werd alleen ongelukkig van een oo-klank die als een halve eu-klank werd uitgesproken. Vroeger kende ik die alleen van Brigitte Raskin op de radio, maar nu ik zelf in buurt van Aarschot en Leuven woon, hoor ik die ook van echte mensen. Ik heb laatst een paar Youtube filmpjes van Raskin beluisterd en ik was aangenaam verrast dat ze zo weinig oo-woorden gebruikte. Maar als ze ze gebruikte, sneed het door mijn ziel. Deur mijn ziel, zou Brigitte zeggen. 

Mark Elchardus en de hoofddoek op school

      Ik ben het over de hoofddoek niet eens met Mark Elchardus in De Morgen van 3 december, niet met zijn standpunt en niet met zijn redenering. Zijn standpunt is al veertig jaar hetzelfde zegt hij: die hoofddoek moet worden toegelaten voor leraressen op school. Wel is dat standpunt geëvolueerd. Naar het einde van zijn column vraagt Elchardus zich af : ‘Is mijn standpunt vandaag nog houdbaar?’ Hij is op een punt gekomen waar hij vindt dat de hoofddoek op school eigenlijk geen probleem zou mógen zijn. Dát vind ik in zekere zin ook. Mocht ooit een tolerante, liberale, geïntegreerde, ‘Westerse’ variant van de Islam ondubbelzinnig dominant worden onder onze moslims, dan zou ik de hoofddoek ook niet als een groot probleem zien. Maar de kans is groot, denk ik, dat zo’n variant – als die er komt – er een is zonder veel hoofddoeken. Dan is het probleem opgelost als een klontje suiker in een glas water.

      Ik vind het in het algemeen nogal moeilijk om met Elchardus  te polemiseren, zonder eerst op te sommen waarover ik het allemaal wel met hem eens ben. Bijvoorbeeld:

1. Dat de immigratie allerlei problemen meebrengt, zoals verhoogd jongerenvandalisme
2. Dat de moslimse godsdienstbeleving slecht aansluit bij onze cultuur
3. Dat men daarom de immigratie moet beperken door illegale immigratie te bestrijden en gezinshereniging veel strenger te regelen
4. Dat men anderzijds een godsdienstbeleving moet tolereren die men eerst zelf langs open grenzen heeft binnengelaten*
5. Dat men het dragen van de hoofddoek niet tot één motief mag herleiden
6. Dat men niet te veel veronderstellingen nopens de intentie van de hoofddoek in het debat moet brengen, zoals daar zijn: onderwerping van de vrouw, bekeringsdrang, provocatie**
7. Dat anderzijds het dragen van een hoofddoek hoe dan ook verbonden is met de moslimse godsdienstbeleving
8. Dat men de hoofddoek enkel kan verbieden daar waar hij aanwijsbaar tot grote nadelen leidt
9. Dat het verbieden van de hoofddoek tot averechtse resultaten kan leiden
10. Dat de taak van leraren erin bestaat om kennis door te geven, onbeïnvloed door persoonlijke kenmerken als huidskleur, geslacht, aangenomen gender, ideologie, geloof en seksuele oriëntatie.

     Het eigenaardige voor mij is nu dat Elchardus juist uit het tiende punt, waar ik het ongeveer eens mee ben, een argument puurt om hoofddoeken voor leraressen toe te laten. Ik citeer: ‘Ik wil geen man die als man voor de klas staat, geen vrouw die als vrouw voor de klas staat, geen blanke die als blanke voor de klas staat, geen zwarte die als zwarte voor de klas staat, geen katholiek die als katholiek voor de klas staat. Ik wil een leraar die als leraar voor de klas staat.’ 
     ’t Is misschien wat scherp gezegd, maar ik ga hier, min of meer, in grote lijnen, op mijn manier, mee akkoord. Natuurlijk, je kunt je mannelijkheid of vrouwelijkheid niet afleggen als je de klas binnenkomt. Misschien geef je als man wel wat anders les dan vrouwelijke collega’s. Maar je geeft in elk geval geen mannelijke natuurkunde of vrouwelijke geschiedenis en je komt geen propaganda maken voor het masculinisme of het feminisme. Alleen is de opsomming van Elchardus opvallend onvolledig. ‘Geen katholiek die als katholiek voor de klas staat’. Hij had daar gemakkelijk aan toe kunnen voegen: ‘En geen moslimse die als moslimse voor de klas staat.’ Daarmee was het probleem waar hij mee worstelt scherper gesteld: kan dat dan, niet als moslimse voor de klas, met die hoofddoek op? Zou Elchardus zelf niet veel geruster zijn met in de klas een moslimse zónder hoofddoek, of een moslimse die althans in bepaalde omstandigheden bereid is om die hoofddoek af te leggen?
      De rare gedachtesprong van Elchardus wordt nog duidelijker in de zin die erop volgt: ‘Als het lukt doen huidskleur, seksuele geaardheid, ideologische overtuiging er niet toe, en een hoofddoek ook niet.’ We krijgen hier naar mijn smaak een heterogene opsomming: drie persoonlijke kenmerken en een symbool***. Dat zijn toch heel verschillende zaken. Een zwarte of blanke leraar voor de klas is inderdaad geen probleem, maar een speldje ‘Black and Proud’ of ‘White Pride’ is dat wel; een homo sportleraar is inderdaad geen probleem, maar een regenboogarmband boven zijn trainingspak is dat wel; een communist of een fascist voor de klas om wiskunde te doceren is misschien ook geen probleem, maar dan toch liefst een zonder hamer en sikkel of runeteken op zijn revers. En een bondage-adept is ook geen probleem, maar dan kan hij toch beter zijn latexpak thuislaten, al voelt dat pak voor hem aan als ‘een deel van zijn persoonlijkheid’. Zo is ook een moslimse voor de klas geen probleem, maar dan zonder dat specifieke ‘deel van haar persoonlijkheid’****.
     Aangezien Elchardus een man van nuances en pragmatiek is, wil ik er nog twee bedenkingen bovenop gooien. De eerste is deze. Zelfs als we niet te veel speculeren over de reden waarom een bepaalde moslimse een hoofddoek draagt, weten we dat er een verschil kan bestaan in het respect dat ze van moslimmannen krijgt. Zou dat geen gevolgen kunnen hebben in een school? Dat leraressen met een hoofddoek meer respect krijgen van de jongens in de klas dan andere leraressen zonder hoofddoek? En zou dat geen grote druk meebrengen voor álle moslimse leraressen om die hoofddoek toch te dragen, ook als ze die zelf niet zo belangrijk vinden in hun godsdienstbeleving?
     Mijn tweede bedenking betreft de kinderen. Het lijkt mij geen slecht idee om kinderen op school te beschermen tegen sociale druk in verband met kledij. Zelf gaf ik les op een uniformschool en ik vond dat prima. De leerlingen konden een keer per trimester hun eigen kleren kiezen, of het uniform van hun jeugdbeweging dragen. Van mij zouden moslimmeisjes op die dag ook hun hoofddoek mogen aanhouden, al getuigt het van een bedenkelijk fanatisme om daar op die leeftijd al mee te beginnen. Maar op andere dagen moeten ze die thuis laten, in het kader van algemene kledijvoorschriften. Zo’n verbod lijkt mij in alle opzichten verstandig, maar het zal moeilijk te handhaven zijn als hoofddoeken voor leraressen wel zijn toegelaten. 

 

 

* De vraag is wie die ‘men’ is in zo’n geval. De burgers? De politici die verantwoordelijk zijn voor het open-grenzenbeleid? Ik denk dat Elchardus hier vanuit zijn ideologie geen probleem in ziet. 

** Ondertussen is het onvermijdelijk dat we de veronderstellingen nopens de betekenis van de hoofddoek in het achterhoofd houden.
*** Je kunt je afvragen of baarden en dassen voor leraren en hoge hakken voor vrouwen ook niet tot de categorie van de symbolen behoren, al zijn ze heel algemeen en is de symboolwaarde door de traditie wat afgesleten ’t Is een delicate materie. Ik zou mij in deze niet verzet hebben tegen kledingvoorschriften voor leraren zoals die vroeger bestaan hebben: stofjas verplicht, stofjas verboden, kousen verplicht, kousen verboden, enzovoort. 

**** Ik ben de uitdrukking ‘deel van mijn persoonlijkheid’ al enkele keren tegengekomen. Het is, ondanks de aanhalingstekens, geen citaat van Elchardus.

Racisme, goede manieren en context

      Ik onderbreek even mijn reeks bedenkingen omtrent het ABN om dringend, zij het twee dagen te laat, tussen te komen in een kwestie van brandend hete actualiteit. Op een receptie op Buckingham Palace heeft een 83-jarige hofdame aan activiste van kleur*, die op Afrikaanse wijze gekleed was, gevraagd waar ze vandaan kwam. Die activiste was in London geboren, maar de hofdame bleef aandringen tot ze toegaf dat haar ouders Caraïbische immigranten waren**. De activiste heeft daarna de conversatie op haar sociale media gepost, waardoor de hofdame nu uit haar functie ontheven is wegens racisme.
     Naar mijn smaak hebben de twee dames allebei gezondigd tegen de goede manieren. De eerste zonde werd begaan door de hofdame die iemand een vraag stelde naar haar geografische afkomst. Dat is vandaag not done, zoals je aan een vrouw niet vraagt hoe oud ze is, of aan een ceo hoeveel hij weegt, hoeveel hij verdient en of hij het doet met zijn mooie secretaresse. De faux pas van de hofdame kan het gevolg zijn van onwetenheid inzake redelijk nieuwe etiquetteregels, dan wel een uiting van een aristocratische onverschilligheid voor zulke kleinigheden. 
     De weigering van de activiste om op een eenvoudige vraag een eenvoudig antwoord te geven vind ik evenmin erg beleefd. Ik probeer mij voor te stellen dat ik op een receptie Maggie Smith tegen het lijf loop en ze vraagt mij hoeveel ik weeg, of ik soms homoseksueel ben, en of ik last heb van aambeien. Ik zou geloof ik op al die vragen naar waarheid antwoorden. Die aristocratische oude krengen mogen van mij iets meer dan iemand anders. Maar ze moeten niet overdrijven.
     Ik citeer even een kort stukje uit de dialoog. 

• Where do you really come from, where do your people come from?
• My people’, lady, what is this? 
• ‘Oh I can see I am going to have a challenge getting you to say where you’re from.

     Geen van de twee vrouwen komt hier goed uit. De nadruk op really suggereert dat de hofdame meer belang hecht aan immigratie-achtergrond dan aan staatsburgerschap. Dat is niet meteen racisme, maar het wijst ook niet op een verkleefdheid aan de integratie-gedachte. Aan de andere kant lijkt de verontwaardiging van de activiste over de woorden my people mij gespeeld. Het woord wordt hier gebruikt in de betekenis van familie, en niet van etnische groep. Dan moet je dat niet met opzet verkeerd begrijpen. Het woord challenge van de hofdame ten slotte illustreert dat ze op een bitch fight aanstuurt. Alles is er vanaf dat moment op gericht om triomfantelijk en kleinerend te kunnen besluiten met ‘Oh, I knew we’d get there in the end.’ Dat is niet erg fraai. 
     Ook de afloop van de historie bevalt mij niet. De activiste die de conversatie op de sociale media plaatst, dat is het niveau van een zestienjarige snapchat-chick. Ze heeft de naam van de hofdame niet vermeld, dat ontbrak er nog aan, maar ze moest weten dat de media die naam zouden achterhalen. En als ze dat niet wist, is ze niet erg slim.
     De excuses van de hofdame achteraf bevallen mij evenmin. Als je bij een verkrachting betrapt wordt, schrijft Elsschot ergens, kun je beter eens goed vloeken in plaats van een schijnheilig gezicht op te zetten. Maggie Smith en dat soort aristocratische tantes mogen alleen schijnheilig kijken als dat een onderdeel is van een listig plan. Anders zijn het gewoon seuten zoals iedereen.
     Tijd om te besluiten. Ik heb hier voor mij het uitgebreide stuk in Het Nieuwsblad over de kwestie. De krant beperkt zich niet tot droge informatie, maar heeft ook een kadertje met nuttige raad. De vraag wordt gesteld: ‘Mag dat eigenlijk, vragen naar iemands afkomst?’ En het antwoord wordt gegeven door een expert, Gert Backx van Unia: ‘Wettelijk is naar iemands afkomst vragen bij ons niet verboden.’ 
     Op een of andere manier bezorgt dat antwoord mij koude rillingen.

     En verder doet de hele toestand mij denken aan de prachtige Mamet-dialoog uit de film The Untouchables. Een oudere Ierse politie-agent Jim Malone ondervraagt George Stone, een jonge collega van het Zuiderse type. 

• Where are you from, Stone? 
• From the Southside.
• Stone? George Stone, that’s your name? What’s your real name? 
• That is my real name. 
• Nah! What was it before you changed it? 
• Giuseppe Petri.
•  Geez, I knew it! That’s all you need, one thieving wop on the team!
• What's that you said?
•  I said that you’re a lyin’ member of a no-good race. 
• That's much better than you, you stinkin’ Irish pig.

    Voor alle duidelijkheid, Malone is geen anti-Italiaanse racist, hij is alleen het killer instinct van zijn jonge collega aan het testen. Mamet gaat ervan uit dat de kijker dat ook wel begrijpt. Racisme zit in de context, dat wist Lenny Bruce al***. 

     

* De vrouw van kleur is geboren als Marlene Headley, en heeft haar naam veranderd in Ngozi Fulani. Ze is lid van de organisatie ‘Sistah Space.’ Ik citeer uit de missie van de tekst:
‘At Sistah Space, we support women and families affected by domestic abuse whilst also ensuring that cultural factors are not only considered but understood. Through our work we aim to ensure that cultural barriers and biases are removed and that our service users are given equal support from us and any other agency they go to for help. We are experts on the intersectionality of racism and gender-based violence and are working to improve the violence against women & girls sector and end ignorance around the black experience of domestic abuse. Providing support for the various different types of domestic abuse through advocacy, we at Sistah Space operate a volunteer run support service, food bank and a very unique charity shop in which everything is new or unused. We also deliver training focusing on cultural competency and best practice derived from our own verified research.’

** Dit is het volledige dialoogje zoals de dame van kleur het op haar sociale media plaatste:
Where are you from? - Sistah Space. - No, where do you come from? - We’re based in Hackney. - No, what part of Africa are you from? - I don’t know, they didn’t leave any records. - Well, you must know where you’re from, I spent time in France. Where are you from? - Here, the UK. - No, but what nationality are you? - I am born here and am British. – No, but where do you really come from, where do your people come from? - ‘My people’, lady, what is this? - Oh I can see I am going to have a challenge getting you to say where you’re from. When did you first come here? - Lady! I am a British national, my parents came here in the 50s when... - Oh, I knew we’d get there in the end, you’re Caribbean! - No lady, I am of African heritage, Caribbean descent and British nationality.

*** Zie hier voor de beroemde Lenny Bruce-monoloog.

ABN - enkele slotnotities (deel 1)

Politici. Vlaamse politici zullen hun populair imago niet verknoeien door keurig Nederlands te praten. Wilfried Martens probeerde dat nog, maar zijn opvolger Jean-Luc De Haene ging meteen de andere kant uit. De laatste politicus die nog bewuste pogingen deed in de richting van keurig Nederlands was Johan Vande Lanotte, met zijn pijnlijke ‘ch’ waarmee hij zijn West-Vlaamse tongval trachtte te camoufleren. Ook bij mij klinkt de ‘g’ vaak als een ‘ch’ – als ik mijn best doe.

Bekakt. In mijn eerdere stukje over bekakt praten, heb ik vooral aandacht besteed aan de onnatuurlijke krampachtigheid van onervaren ABN-sprekers die daardoor een bekakte indruk maken. Maar er zijn wel meer oorzaken waarom wij Vlamingen iets bekakt vinden klinken: een hekel aan Hollanders, een hekel aan Stefan Hermans, een hekel aan chique dames en heren die denken dat ze beter zijn dan wij. Mijn Facebookvriend Jan-Paul van Spaendonck vindt de taal van de vroege Boudewijn de Groot, met die eind-n aan leven en geven, ‘bekakt’ omdat diens Haarlems deed denken aan dat van ‘hoogwaardigheidsbekleders’. Van hén kon je niet zeggen dat ze bekakt overkwamen. Ze wáren het. Maar een Vlaamse ABN-minnaar zal de taal van Boudewijn de Groot nooit in dat verband zien. Bekaktheid, als ik het zo mag zeggen, is in the ear of the beholder.

Sturen. Taalsociologen beweren dat je taal niet kunt sturen.  Ze hebben gelijk. De mensen zullen uiteindelijk praten zoals ze willen. Maar je kunt wel een beetje sturen. De vraag is: in welke richting?

Schakelen. Mijn bezwaar tegen tussentaal náást ABN is dat taalgebruikers dan moeten schakelen tussen de twee, en dat het ABN-register daardoor onnatuurlijk gaat klinken en door fouten wordt ontsierd. Dat geldt wellicht niet voor iemand ‘met aanleg voor talen’. Mijn ex-collega Martine V. werd eerst opgevoed in het ABN, thuis en op school, en maakte zich later tussentaal eigen. Ze kan vlot schakelen tussen de twee. Maar mijn ex-collega heeft dan ook veel aanleg voor talen.

Formeel / informeel. Elke taalgebruiker heeft nood aan een formele en informele variant. In sommige gebieden fungeert dialect of tussentaal als informele variant en ABN als formele variant. Maar dat is geen noodzakelijke rolverdeling. Inwoners van Haarlem of van Tours hebben evengoed een informele variant van Nederlands of Frans zonder dat ze daarvoor de standaardtaal moeten verlaten.

Taalexpert. Als je op Facebook een stukje plaatst over taal, mag je een groot aantal reacties verwachten. Iedereen heeft een mening, en iedereen is expert. En in zekere zin is iedereen ook werkelijk expert. Volgens de 10.000-urenregel van Malcolm Gladwell bereik je expertise in om het even wat -programmeren, muzikale optredens, enzovoort - na 10.000 uren oefening. Het werkte voor Bill Gates en het werkte voor The Beatles. Met spreken, luisteren, lezen en schrijven kom je gemakkelijk aan je 10.000 uren vóór je tiende levensjaar. 

Klasseloze taal. Het oude ideaal van een ‘algemeen beschaafde’ taal was het onhoorbaar maken van het  de regionale afkomst van de spreker kon raden. Dat was onrealistisch. Zelfs Paardekooper gaf toe dat kleine regionale uitspraakverschillen onvermijdelijk waren. Belangrijker echter is dat men de sociale afkomst van de spreker onhoorbaar zou kunnen maken. Ik heb ooit twee maanden les gevolgd aan een school in Salamanca. Ik was aangenaam verrast dat de professoren in de aula en en het bedieningspersoneel in de kantine dezelfde taal spraken. Kleine verschillen zal ik als andertstalige ongetwijfeld niet hebben opgemerkt, maar klein waren die verschillen zeker.

Taalvariatie en taalrijkdom. Het verdwijnen van dialecten betekent ontegenzeggelijk een verlies, maar eerder voor de taalliefhebber dan voor de taalgebruiker. Veel dialectsprekers merkten niets van de rijkdom van hun taal. Wat heb je aan honderd dialecten als je er maar één hoort en spreekt? Slechts uitzonderlijk kon de dialectspreker van zijn eigen dialect ‘genieten’, als het om recente producten van eigen bodem ging. Van iets wat snel vooruitging zei men in Wevelgem dat het ‘ging als Buysses sjeeze’.  Dat was leuk om te zeggen als je je die buitengewoon snelle kar van de familie Buysse dagelijks voorbij zag flitsen.

De beste auteurs. De klassieke taalkundigen leidden de norm niet af uit de logica, maar uit het taalgebruik van de beste auteurs. De Zwitserse grammaticus Grevisse noemde dat Le bon usage en dat werd ook de titel van zijn standaardwerk. Mijn professor Spaans Josse De Kock – was hij niet getrouwd met de kleindochter van Unamuno? – vond dat je die taal moest zoeken in essays. Dat is geen slechte methode. Je kunt de zeven dikke delen essays van Karel van het Reve lezen en daar misschien hoogstens tien woorden in aantreffen die ‘Hollands’ zijn. Bij romans moet je oppassen met de ‘platte’ auteurs als Jan Cremer, want bij die struikel je op elke bladzijde meerdere keren over kiene gozers en klerelijers die goed in de slappe was zitten en beter kennen opsodemieteren.