H. Vos over brexit, migratie, populisme

Hendrik Vos: de brexit-paradox
      De verkiezingsuitslag in Engeland waarbij Nigel Farages partij de verkiezingen won, stemt Hendrik Vos pessimistisch over de democratie. ‘Het is om alle geloof in de democratie te verliezen …’ schrijft hij (DS 19/5). Zijn argument is dat Farage de hoofdverantwoordelijke is voor de Brexit die het tegenovergestelde bracht van wat beloofd werd. Men dacht te stemmen voor minder migratie, en er kwam meer migratie. En helaas hebben de kiezers de les niet getrokken dat ‘simpele oplossingen de zaak maar erger maken.’
      Nu denken Vos en ik nogal verschillend  als het om migratie gaat. Moet ik hem op zijn woord geloven als hij schrijft: 

Migratie vanuit Europa viel stil  en om de arbeidsmarkttekorten op te vangen steeg die vanuit de rest van de wereld tot recordniveaus. Illegale migratie met bootjes nam sterk toe.

      Ik heb het eens aan Grok gevraagd en ja: het klopt wat Vos schrijft. Mijn achterdocht was ongegrond. Door de Brexit is de toevloed van Oost-Europese migranten gestopt, maar ze is vervangen door een toevloed van Indiërs, Pakistanen, Nigerianen, enzovoort die met een werkvisum binnenkwamen.
     En de illegale immigratie met bootjes over het kanaal waar we zoveel van horen? Ja, ook die is door de Brexit gestegen. In 2018 waren er naar schatting 300 illegale bootjesmigranten, in 2025 waren er dat rond de 40.000. En dat heeft wel degelijk met de Brexit te maken. Door het wegvallen van de Dublin-regeling kan het Verenigd Koninkrijk asielzoekers niet meer terugsturen naar het eerste EU-land van aankomst. Mensensmokkelaars promoten het VK als een ‘veilige’ bestemming voor definitieve vestiging.
     Je kunt dus zeggen dat de Brexit als anti-migratiemaatregel ‘contraproductief’ gewerkt heeft. Dat is overigens niet kenmerkend voor het populisme, want véél politieke maatregelen zijn ‘contraproductief.’  En hoezeer ik ook van mening verschil met Hendrik Vos over de massa-migratie naar Europa, hij verplicht mij hier om na te denken over productieve oplossingen.

     Goed, ik heb even nagedacht. Vos is een voorstander van een ‘genereus’ migratiebeleid en een tegenstander van het rechtspopulisme. Ik ben een voorstander van een ‘strikt’ migratiebeleid, en tussen populisme en elitisme sta ik pal in het midden. Dan is het nu tijd om eens na te denken over de verschillende conclusies die Vos en ik trekken uit de vermelde paradox. 

     Vos concludeert dat rechts-populistische kiezers

1. een kort geheugen hebben
2. dom zijn
3. zich laten drijven door irrationele woede
4. volharden in de boosheid als het gewenste beleid niet werkt 

       Over dat korte geheugen zal ik maar zwijgen. Ik heb daar zelf elke dag meer last van. Die domheid mogen we best relativeren. Met een gemiddeld IQ van 100 kom je een heel eind, al zijn er natuurlijk veel mensen die beduidend minder dan 100 halen, maar die waren er vóór de opkomst van het rechtspopulisme ook. Alleen lieten ze zich bij hun stemgedrag niet leiden door hun verstand, maar door tradities: de pachter stemde voor de landeigenaar, de katholiek stemde voor de katholieke partij, enzovoort. De vroegere staatsdragende partijen garandeerden een zeker sérieux, maar vandaag moet de individuele kiezer zelf het verschil zien tussen realistische oplossingen en loze beloften. Dat is niet makkelijk, ook voor wie zelf slim is.

     Met zijn verwijzing naar de irrationele woede van de kiezer heeft Vos gelijk. Die woede behoort tot het klimaat van onze tijd, en ze is heviger bij de lagere dan bij de hogere klassen. De redenen van de woede zijn de stagnatie van de welvaart die al enkele decennia aansleept en de in toenemende mate zichtbare massa-migratie. 

     Mensen als Vos geloven al snel dat die woede over de migratie veroorzaakt is door extreem-rechts en de populisten, maar zo werkt dat niet. Zoals Maarten Boudry laatst op De Afspraak zei: het is ‘niet zo makkelijk om mensen te indoctrineren’; er moet toch eerst een ‘zekere ontvankelijkheid zijn.’ 

     Walter Zinzen illustreerde onlangs het irrationele karakter van de volkse migratie-afkeer in een Humo-interview:

In Antwerpen sprak ik eens met Blok-kiezers. Aan de overkant van het plein zaten twee Marokkaanse mannen in lange gewaden. Ik vroeg: 'Wat hebben die mensen u misdaan?' Het antwoord: ‘Mor zie ze na eens zitten, menier!’ (lacht) Die haat komt uit de onderbuik, niet uit het hoofd. 

       Dat is een probleem dat niet snel zal weggaan, want die mannen met lange gewaden zullen ook niet snel weggaan. Wat niet helpt is om – zoals de rechts-populisen doen – olie op het vuur te gooien. Wat ook niet helpt is om – zoals de links-liberalen doen - vrome preken te houden,. Radicaal-links heeft zijn eigen remedie: migranten en autochtonen verenigen in de klassenstrijd. Dat kán werken, tot op zekere hoogte: de onderbuikgevoelens van haat richten op een ándere vijand. Maar heel goed werkt het niet, want de onderbuik laat zich niet zo gemakkelijk leiden naar een voorafbepaald doel. De ene doctrinatie lucht makkelijker dan de andere.

     De remedie van Vos is een variant van de vrome preken:

1. de ‘zorgen’ van de rechts-populistische kiezers ‘als reëel erkennen,’ 
2. onderwijs organiseren dat de jongeren ‘context biedt en het verleden in herinnering brengt’ 
3. rationaliteit koppelen aan dezelfde bevlogenheid die de populisten aan de dag leggen, ‘zonder op dezelfde trommels te slaan als de [populistische] clowns’. 

     Aangezien Vos in voorkomen en optreden zelf de gravitas niet echt opzoekt, zou ik in zijn plaats het beeld van de clown niet te vaak gebruiken, maar ik apprecieer zijn pogingen om grappig en entertainend te schrijven. En zo onzinnig is zijn gepreek niet. Het is inderdaad beter om de ‘zorgen’ van de rechtspopulistische kiezers over migratie niet weg te lachen, niet te verzwijgen en niet al te veel te relativeren, als het tenmiste dat is wat hij bedoelt met ‘als reëel erkennen.’ Ook beter onderwijs kan helpen, als het maar geen politiek-correcte indoctrinatie is over ‘de lessen die we kunnen trekken uit de jaren 30’. En een scheut rationaliteit en bevlogenheid in het debat brengen kan nooit kwaad. 

     Maar het beste lijkt mij nog om de onderliggende samenlevingsproblemen ondertussen niet érger te maken met veel nieuwe asiel- en vervolg-immigratie uit Afrika en het Midden-Oosten. En hier verschillen Vos en ik wél van mening.

     En wat dat volharden in de boosheid betreft: het is verschrikkelijk moeilijk om uit te maken waarom een beleid niet werkt. Dat kan twee redenen hebben: omdat men de verkeerde maatregel genomen heeft, of omdat men de juiste maatregel niet ver genoeg heeft doorgedreven.