De Sutter, AI, gemakzucht

      Verschillende deelnemers aan het De Sutter-debat vonden dat de gehallucineerde citaten wezen op luiheid. Serge Simonart ging in De Afspraakeen stap verder: ‘Het gebruik van AI, hoe je het ook draait, wijst op luiheid en gemakzucht.’ Frank D’hanis gebruikt op zijn FB-pagina het luiheidsargument zelfs om de rectorale flater te vergoelijken.

 “Het echte probleem van Petra De Sutter is niet technologie, maar intellectuele luiheid”, schrijft Isolde Van Den Eynde, nooit verlegen om een ultrakorte bocht … Het is net omgekeerd, de technologie buit onze natuurlijke neiging om het voor onszelf makkelijk te maken gewoon uit. Zeer bewust doet ze dat ook. We kunnen daar collectief niet aan weerstaan … Als OpenAI-oprichter Sam Altman geïnterviewd wordt over het gevaar dat AI ons allemaal dommer zal maken, ontkent hij dat honderduit. ‘Het zijn de mensen die AI misbruiken die het probleem zijn.’ … De technologie wordt voorgesteld als iets dat ons allemaal ten goede zou komen, maar … wie er momenteel gigantisch veel uit AI halen zijn de AI-bedrijven zelf, ze zijn druk bezig om de technologie te consolideren en er een cashkoe van te maken. Ik vind het vreemd dat daarbij niet vaker de metafoor van de drugdealer gebruikt wordt. Met beetjes en stukjes krijgen we gratis stalen AI toegespeeld, we worden afhankelijk en dan wordt de prijs opgedreven.

     Het is waar dat de meeste technische vooruitgang onze natuurlijke neiging uitbuit om het voor onszelf gemakkelijker te maken. Dat begint al met de uitvinding van het wiel. Gisteren zagen mijn vrouw en ik hoe klusjesmannen een constructie ontmandelden op het strand van Oostende. Een hele ploeg wandelde urenlang op en af met een twee blokken in de armen. Eén man kon het zich makkelijker maken: die had een kruiwagen en vervoerde in één keer zes blokken; hij leek met die zes blokken minder moeite te hebben dan de anderen met twee.
     Ik moet overigens niet naar prehistorische voorbeelden zoeken. Ik heb die zaken zelf ook meegemaakt. In de lagere school moest ik mijn opstellen nog schrijven met een kroontjespen. Vanaf het vijfde leerjaar werd de gemakzuchtige vulpen toegelaten. In het middelbaar begonnen we met de nog gemakzuchtiger balpennen te schrijven, waardoor het bedrijf BIC enorme winsten binnenrijfde. Mijn eindwerkje mocht ik met een typemachine schrijven. Dat was alweer een enorme vooruitgang, alhoewel het verbeteren van tikfouten een omslachtige zaak was.
      Eigenlijk is het maar goed gekomen met de wordprocessor die kon worden aangesloten op een printer. Mijn eerste licenciaatsverhandeling heeft meer dan 10 jaar aangesleept, en zonder WordPerfect was die nooit afgewerkt. Mijn tweede licenciaatsverhandeling, die twee keer zo dik was, heb ik op enkele maanden geschreven op een computer en met een teksverwerkingsprogramma waarmee ik, samen met anderen, Bill Gates schatrijk heb gemaakt.
     Heeft de tekstverwerking mij lui gemaakt? Ja en nee. Het schrijven is veel makkelijker geworden. Anderzijds, als ik nog altijd tot de kroontjespen veroordeeld was, zou ik vandaag niet elke dag vlijtig aan mijn stukjes schrijven en vijlen. Dan lag ik misschien de hele dag languit in de sofa naar televisie-series te kijken. Dat bewijst natuurlijk dat ik geen echte schrijver ben, zoals Gerard Reve, maar dat wist ik al.
     Ja, de technologie buit onze natuurlijke neiging uit om het ons gemakkelijk te maken. In Train Dreams (2025) kunnen we zien hoe Joel Edgerton met bijl en zaag de bomen te lijf ging, en in Germinal (1993) zagen we Gérard Depardieu met een houweel de steenkool loskappen. Ik zou met AI kunnen opzoeken welke technologie er vandaag gebruikt worden om aan bosontginning en mijnbouw te doen. en welke bedrijven grote winsten maken met de verkoop van die technologie. Van drie dingen ben ik zeker: door die nieuwe technologie is het vandaag gemakkelijker, het is efficiënter, en houthakkers en mijnwerkers hebben nog altijd een hard leven. Zelfs rectoren en hun tekstschrijvers hebben vandaag nog altijd een hard leven, zelfs als ze AI gebruiken.

                                                                          ***

     Natuurlijk is het in zeker zin gemakzuchtig als een rector, of zijn teksschrijver, aan AI vraagt om enkele citaten te zoeken die de ethische rol van de universiteit belichten. Vroeger moest je daarvoor gaan zoeken in de Oxford Dictionary of Quotations, en dan was het nog niet zeker dat je daar iets bruikbaars vond. Maar ik vind niet dat de flater van De Sutter, of van haar tekstschrijver, veel met intellectuele luiheid te maken heeft. ‘De rector struikelt over wat elke student hoort te leren aan de universiteit: de basis van bronnencontrole,’ schrijft Isolde Van den Eynde. Maar die controle is niet verwaarloosd uit luiheid, maar uit domheid – of zoals ik het in een vorig stukje vriendelijker verwoordde – uit ‘gebrek aan mediawijsheid’.
     Zelf ben ik ook wel eens lui. Stel, ik heb ergens een aardig citaat gezien van een of andere geleerde, politicus of humanist, en ik wil het graag gebruiken. Ik weet dat er een redelijke kans bestaat dat het citaat niet authentiek is. Ik kan beginnen met dat uit te zoeken met AI, maar ik weet dat ik de eerste antwoorden niet kan vertrouwen en moet blijven doorvragen en controleren. Dan kies ik vaak voor een gemakkelijkheidsoplossing: ik geef het citaat en vermeld dat het ‘toegeschreven’ wordt aan Voltaire of Churchill of Albert Schweitzer. Er is altijd wel iemand die het citaat toegeschreven heeft aan Voltaire of Churchill of Albert Schweitzer. En een precieze bronvermelding moet ik niet geven, want mijn stukjes moeten, net zo min als een rectorale redevoering, voldoen aan de academische vereisten.

                                                                          ***

     Worden we luier en dommer door AI? Die vraag is voor mij wat te groot, maar ik ben a priori geneigd om te geloven dat elke technologische vooruitgang ook zijn nadelen heeft. Door de uitvinding van het schrift, leren we minder uit het hoofd, door de boekdrukkunst lezen we boeken minder grondig, en door zakjapanners en Excel zijn we het rekenen verleerd. (Zakjapanners, kent iemand dat woord nog?)
      Een andere, kleinere, vraag is: hoe zit dat met mezelf? Word ik luier en dommer door AI? Op het eerste gezicht is het omgekeerd. Ik weet nu méér. Als ik een artikel in de krant lees dat meer vragen oproept dan beantwoordt, kan ik AI inschakelen om wat meer te weten te komen. Er zijn een aantal eenvoudige vragen over biologie waar ik nu eindelijk het antwoord op ken. Ik had die vragen al aan veel deskundigen gesteld, en die konden mij geen antwoord geven, niet omdat ze het niet wisten, maar omdat ze mijn onbeholpen vraag niet begrepen. AI begrijpt mij.
     Tegelijk merk ik dat mijn leergierigheid vermindert. Ik heb een vraag, en ik weet dat AI mij het antwoord kan bezorgen, om het even wanneer ik het vraag. Dan wordt de vraag minder dringend. En als ik het antwoord dan toch opzoek, voel ik minder de aandrang om het te onthouden. Ik kan de vraag altijd opnieuw stellen. Het is niet zoals met informatie uit een krantenartikel of een boek. Dat krantenartikel moet ik uitknippen of opslaan, en in de juiste map archiveren. Of ik moet onthouden in wélk boek welke informatie stond, en als ik dan iets wil opzoeken moet ik beginnen bladeren en zoeken in de onderstreepte passages. Nu mag ik alles vergeten. AI onthoudt alles.