Petra De Sutter citeert ... verkeerd

Verzonnen citaten
      Rector De Sutter heeft in haar openingstoespraak in september drie citaten gebruikt – van Einstein, van filosoof Hans Jonas, en van psychiater Paul Verhaeghe – die alle drie verzonnen bleken te zijn door AI. Die flater was al langer bekend in besloten kring, maar werd nu openbaar gemaakt, verneem ik, ‘na een onderzoek dat gevoerd werd door de nieuwssite Apache.’ Bij het woord ‘onderzoek’ schoot ik in de lach, zonder goede reden overigens.  

Mediawijsheid
       Uit De Sutters flater blijkt een elementair gebrek aan media-wijsheid waarvan de eerste regel luidt: de meeste citaten van Einstein zijn verzonnen.

Taal 
     De verzonnen Einstein-uitspraak werd door De Sutter in het Engels geciteerd: ‘Dogma is the enemy of progress’. Ze gaf als bronvermelding een toespraak die de geleerde gegeven had aan de Sorbonne in 1922. Die bronvermelding is een goed punt, want dat maakt de controle gemakkelijker. Maar tegelijk had de vraag moeten rijzen: hoe groot is de kans dat Einstein zijn publiek aan de Sorbonne in het Engels heeft toegesproken? Mijn leerlingen verloren punten als ze van een Duits, Frans of Russisch boek een Engelse titel opgaven. Ofwel gebruikte je Duits, Frans of Russisch, ofwel gebruikte je Nederlands.

Platitude (1)
     Ik had in het zesde jaar een hele lessenreeks over correct citeren in academische teksten: bronvermelding, aanhalingstekens, gebruik van parafrase. Een van mijn tips voor gevorderden was dat platitudes zoals ‘een dogma is de vijand van vooruitgang’ geen bronvermelding behoefden, en dat je twee keer moest nadenken of de platitude wel de moeite waard was om op te nemen in je tekst.

Platitude (2)
     De andere platitude in de rede van De Sutter was dat ‘wetenschappelijke vooruitgang moet worden geleid door ethische overwegingen’ en dat ‘kennis zonder geweten tot een ramp kan leiden.’ Het zou mij verwonderen als de geciteerde filosoof Hans Jonas nóóit iets in die richting had gezegd of geschreven. Iederéén heeft ooit wel eens iets in die richting gezegd of geschreven. In de memoires van mijn vader vind ik dat ‘technology without humanity would end in disaster.’

Citaten horen erbij
      Er is echter niets mis met een paar goedgekozen citaten in een officiële rede*. Die horen erbij. Onze directeur op het Sint-Aloysius-College van Menen (nu SAM), de Z.E.H. Devloo, had altijd wel een paar citaten van Franse auteurs om ons mee om de oren te slaan. Wij als leerlingen begrepen overigens niets van wat hij zei, hoe luid zijn stem ook in de zaal weergalmde.

Versiering of uitgangspunt voor bezinning
      Je kunt citaten in redevoeringen op minstens twee manieren gebruiken. In het eerste geval heb je in je op een bepaald punt in je rede een platitude nodig, en dan kun je die wat opsmukken door er een beroemde naam bij te halen die ooit een gelukkige formulering heeft gebruikt. Of je kunt een moeilijk te interpreteren citaat gebruiken om je over de betekenis ervan te bezinnen, een beetje zoals de priester een citaat uit het evangelie aanhaalt in een preek.

Valse eruditie
       Je zou als redenaar eigenlijk geen citaten mogen gebruiken die je niet al kende vóór je je redevoering schreef, anders is het valse eruditie. In die zin heb ik er geen probleem mee dat De Sutter een boek van Paul Verhaeghe citeerde. Ik acht de kans groot dat ze dat boek van Verhaege wel degelijk gelezen heeft en dat ze de geciteerde gedachte toen min of meer heeft onthouden. Als je dan aan een chatbot om het correcte citaat vraagt, en je specificeert wat je je nog woordelijk herinnert, of verkeerd herinnert, dan is de kans op een gehallucineerd antwoord 50 procent. Dan moet je meer nog dan anders checken en dubbelchecken.

Maarten Boudry
        Op het vtm-nieuws zei Maarten Boudry dat De Sutter de eer aan zichzelf moest houden en ontslag moest nemen als rector. Ik vond het niet kies van vtm om de mening te vragen aan Boudry die een oude vete uit te vechten heeft met De Sutter. Mijn vrouw ging daar niet mee akkoord. ‘Hij is de enige die dat openlijk durft zeggen,’ vond ze, ‘dus is het normaal dat ze bij hem aankloppen.’

Plagiaat?
      Boudry vergeleek de situatie terloops ook met een student die ‘plagiaat’ pleegde. Dié vergelijking is niet terecht. Petra De Sutter heeft géén plagiaat gepleegd. Ze heeft niét geprobeerd om gedachten en woorden van iemand anders als die van haarzelf voor te stellen. Ze maakte de omgekeerde fout.

Zoals de rector zegt ...
       Na Boudry kwam Verolien Van Cauberghe aan het woord, professor communicatiewetenschappen. ‘Dit is echt jammer,’ zei ze, ‘dit had geverifieerd moeten worden, dit kan niet, en dat is ook wat de rector heel duidelijk aangeeft.’ Die laatste woorden vonden mijn vrouw en ik allebei grappig. Misschien spreekt Van Cauberghe op vergaderingen altijd zo: ‘Het is zoals de rector heel duidelijk gezegd heeft, we moeten  …’

Stilzwijgend en halfslachtig
      Van Cauberghe zei nog: ‘En de rector geeft de fout eerlijk toe.’ Uit de kranten verneem ik dat dat niet helemaal klopt en dat De Sutter geprobeerd heeft haar fout stilzwijgend en halfslachtig te corrigeren. Die stilzwijgendheid begrijp ik, al is het niet helemaal in de haak, maar die halfslachtigheid is een stommiteit. 

Beetje liegen
      De eerste reflex van De Sutter als ze een flater heeft begaan, is blijkbaar altijd om een heel klein beetje te liegen. In De Morgen van 13 september zei De Sutter dat er meningen bestaan – zoals de ontkenning dat het geweld in Gaza een vorm van genocide was – ‘die geen onderwerp van onderzoek mogen zijn.’ Toen de Raad van Bestuur haar confronteerde met die dogmatische uitspraak beweerde ze dat de journalist haar woorden had verdraaid en uit de context had gerukt, terwijl van haar uitspraak natuurlijk een bandopname bestaat. Ze had beter kunnen toegegeven dat ze zich verkeerd had uitgedrukt en iets anders bedoelde. 

Reproduceren
      Ik zal ook in 2026 blijven reageren op opiniestukken in De Standaard, en zeker als ze geschreven zijn door ‘onderzoekers in de filosofie’. Dit keer is het masterstudent Victor Warmotte die de verzonnen citaten van De Sutter in een bredere context plaatst. Hij vindt dat een rector helemaal geen AI mag gebruiken voor het schrijven van een redevoering. 

De opgave van de universiteit is het voorzien in een specifieke vorm van discours die zich emancipeert van wat reeds gezegd is … LLM’s reproduceren eenvoudigweg wat eerder gezegd is.

Het zou inderdaad lullig zijn als een rector zijn redevoering helemáál door AI liet schrijven. Maar ik heb geen precieze informatie over de rol van de rector, van haar medewerkers, en van de chatbots in de totstandkoming van de rede. En ik ben er zeker niet tegen dat zo’n rede, in tegenstelling tot een doctoraatsdissertatie, enigszins reproduceert wat eerder is gezegd, bijvoorbeeld in de vorm van plechtige citaten. 

De Sutter verdedigen
      Neemt niemand het nu op voor De Sutter? Toch wel. D. wijdt er zijn dagelijks FB-stukje aan. Ik lees die altijd. D. argumenteert dat

1. de rede geschreven is door medewerkers van De Sutter, niet door haarzelf
2. de verkeerde citaten geen bewuste fraude uitmaken
3. het om een banale inauguratiespeech gaat
4. de fout niet ligt bij de luiheid van de AI-gebruikers*, maar bij de ontwerpers van AI die de luiheid stimuleren en de kritische intelligentie ondermijnen 
5. journalisten hypocriet zijn als ze de AI-fout in de openingsrede bekritiseren terwijl ze zelf ook AI gebruiken
6. men beter het ontslag zou eisen van Zuhal Demir.

Zoals meestal heb ik niet veel zin om op de argumenten van D. in te gaan. Hij beweert ook dat de AI-technologie beter niet had bestaan, ‘behalve voor narrow toepassingen in de wetenschappen, zoals voor onderzoek naar protein folding.’ Zelf ben ik blij dat AI beschikbaar is voor iedereen. Ik heb voor dit stukje alleen al drie vragen gesteld aan mijn chatbot. 

                                                                             ***       

Ontslag?
      Moet De Sutter ontslag nemen als rector van de Gentse universiteit. Het was een discussiepunt aan tafel. ‘Als ik erover zou nadenken,’ zei ik, ‘zou ik wellicht vinden van wel.’ ‘Zo ken ik je niet,’ zei mijn zoon. ‘Jij predikt altijd mildheid bij fouten, zeker als er geen boos opzet mee gemoeid is.’ ‘Ja,’ zei ik, ‘dat is omdat ik er niet over nadenk.’

Links-rechts lijn?
     Ik las ergens: ‘De commentaren lopen ook netjes langs de links-rechts-lijn.’* Dat zie je inderdaad vaak. Bij een rechtse stommiteit schreeuwt links moord en brand, maar als een van hen een stommiteit begaat, probeert men te minimaliseren en goed te praten. En omgekeerd natuurlijk. 
     Zelf ben ik als rechtse jongen op mijn hoede voor zo’n reflex. Bij een linkse stommiteit probeer ik mij voor te stellen hoe ik zou reageren als dergelijk incident zich voordeed bij laat ons zeggen Jan Jambon. Ik zou er in dat geval nog meer de nadruk op leggen dat de flater geen plagiaat was in de strikte zin van het woord. Ik zou op zoek gaan naar overdrijvingen bij de verguizers om die te fileren. 

Postje?
     In elk geval, De Sutter néémt geen ontslag. ‘Dat komt omdat ze zich vastklampt aan haar postje,’ lees ik her en der. Dat is een kwaadwillige interpretatie. Misschien vreest ze dat haar ontslag nog meer negatieve publiciteit voor de universiteit zou meebrengen. In die welwillende interpretatie is De Sutter bereid haar persoonlijke eer ondergeschikt te maken aan het functioneren van de universiteit.

Zwak?
 Alhoewel ze de steun gekregen had van de voltallige Raad van Bestuur, weigerde De Sutter daarna de pers te woord te staan. Dat is misschien verstandig, maar het is zeker zwak.

Authentiek? (1)
     Hoe authentiek is je rede als je je citaten bij elkaar sprokkelt met AI? Dat hangt een beetje af van de prompts die je gebruikt hebt. Vraag je: ‘Zoek enkele citaten waarin de verhouding tussen wetenschap en ethiek wordt belicht’, dan scoor je laag op authenticiteit. Vraag je: ‘Paul Verhaeghe schreef onlangs iets over kennis en wijsheid, maar ik ben de exacte woorden vergeten. Wat waren die ook al weer?’, dan is er geen authenticiteitsprobleem. Maar je nodigt de chatbot wel uit tot hallucineren.

Authentiek? (2)
     Zou een rector eigenlijk niet zijn eigen redevoeringen moeten schrijven, zoals een student zijn eigen papers moet schrijven? Of mag hij dat geheel of gedeeltelijk overlaten aan een medewerker die daarbij dan handig of onhandig gebruik maakt van AI? Hier staan twee benaderingen tegenover elkaar. De traditionele benadering is dat een redevoering iets zegt over de persoon die ze houdt**. We zouden een andere kijk hebben op Lincoln mocht blijken dat hij niet zelf het Gettysburg Address en het Second Inaugural Address heeft geschreven. De moderne kijk is dat je beter een efficiënte taakverdeling doorvoert waarbij een tekstschrijver zich specialiseert in het schrijven van teksten en een bestuurder zich specialiseert in besturen. 
     Ik ben men in zulke zaken natuurlijk oldskool. Lincoln moet zijn eigen speech schrijven en de paus moet zelf zijn dagelijkse mis opdragen. 
     Misschien zeg je nu: Clerick, dat is gemakkelijk. Lincoln leefde in een minder hectische tijd dan wij. Een universiteit besturen vandaag, dat is een ander paar mouwen. Dan moet je de hele dag door vergaderen, telefoneren en dossiers bestuderen. Je hebt dan echt geen tijd om ook nog eens speech te schrijven. Is het dan niet veel beter dat hij dat over laat aan iemand die zoiets goed kan?
     Ik begrijp die redenering. Maar als ik verbonden was aan de universiteit van Gent zou ik naar de eerste redevoering van mijn nieuwe rector uitkijken. Ik zou vooreerst hopen dat de redevoering niet saai was en liefst af en toe geestig, en ten tweede dat ik mijn rector een beetje leer kennen. Ik heb het als leraar twee keer mogen meemaken dat we een nieuwe algemeen directeur kregen op onze school. Ze hielden allebei een toespraak voor het personeel, en je kreeg meteen een eerste indruk met welk soort mensen je te maken had, twee heel verschillende mensen trouwens. Wat je op dat moment nog niet wist, was of het goede directeurs zouden zijn. Dát kun je inderdaad niet afleiden uit een speech. Een van die twee directeurs liet trouwens later zijn speeches schrijven door een medewerker en die waren saai en nooit geestig.
     Ik ben natuurlijk, zoals altijd, bereid tot een compromis.  Een bestuurder mag een tekstschrijver inzetten voor een speech, maar er moet bij het schrijven regelmatig overleg zijn tussen de twee, waardoor de bestuurder mee zijn stempel zet op het resultaat. Ik weet niet hoe groot de betrokkenheid van De Sutter was bij het tot standkomen van haar speech, maar het resultaat was magertjes. 

Formaliteit?
      Is een rectorale rede een formaliteit? Zeer zeker. Er zitten obligate stukken bij zoals begroetingen, dankwoorden en onvermijdelijke plattitudes. Maar je hebt ook een morele plicht om het talrijke publiek niet al te erg te vervelen. Als je redevoering 15 minuten duurt en er zijn 400 aanwezigen, dan ben je verantwoordelijk voor 100 uren van andermans tijd. Dan mag je rede niet beginnen, zoals De Sutter deed, met een zin als: 

‘In een wereld die snel verandert, is dit ook het gepaste moment om ons opnieuw de fundamentele vraag te stellen: welke plaats neemt onze universiteit in binnen die wereld?’   

Vergelijk dat even met de redevoering die Bart De Wever hield voor de Verenigde Naties****: 

‘Meneer de voorzitter, geachte collega’s, dames en heren. Het is de eerste keer dat ik hier voor u sta. Ik ben 54 jaar oud, wat betekent dat ik in de jaren tachtig een tiener was, toen Ronald Reagan president was van dit grootse land, een man die ik toen bewonderde en die ik nog steeds bewonder. Vandaag ben ik weemoedig als ik terugdenk aan die tijd … 

Lange citaten?
     De gehallucineerde citaten waren niet meer dan platitudes, maar in het begin van de rede komt een heel ander citaat voor van de dichter John Masefield van 1946: 

“There are few earthly things more splendid than a university.In these days of broken frontiers and collapsing values, when every future looks somewhat grim and the dams are down and the floods are making misery, …, wherever a university stands, it stands and shines. …It is a place where those who hate ignorance may strive to know, where those who perceive truth may strive to make others see.” 

    Dat is misschien wat cultuurpessimistisch, maar ’t is toch mooi gezegd. Hier stelt zich echter een ander probleem. Voorgelezen citaten mogen niet te lang zijn.  Die zijn voor een luisterend publiek moeilijk te volgen. Je mag ze alleen gebruiken, zei ik tot mijn leerlingen, als je de tekst gelijktijdig kunt projecteren. Misschien wérd de tekst wel geprojecteerd in Gent. Ik was er niet bij.

Tikfout?
     Een FB-vriend vergeleek de gehallucineerde citaten met een tikfout. Dat is een minimalisering van de fout. Je kunt die verzonnen citaten beter vergelijken met mijn nonchalante dt-fouten. Nog beter zou je ze kunnen vergelijken met die andere hebbelijkheid van mij: het fout schrijven van eigennamen. Zoals ik elke eigennaam zou moeten controleren, zou een redenaar elk citaat op zijn authenticiteit moeten controleren. 

Drie keer?
     Wie graag de fout van De Sutter wil vergoelijken kan best eens stil staan bij de gedachte dat niet één, niet twee, maar drie citaten gehallucineerd waren. 

Betrouwbaar? (1)
     Op De Afspraak van 8/1 zei AI-expert Jeroen Baert: ‘Als iemand tegen mij zegt: ik heb het opgezocht op ChatGPT, dan is dat voor mij hetzelfde als ‘ik heb het aan een waarzegster gevraagd.’ Dat is een verkeerde houding, en niet alleen omdat ChatGPT statistisch beter voorspelt dan die waarzegster. Natuurlijk is ChatGPT waardeloos als gezagsargument. Maar daar gaat het niet om. Het gaat om de prijzenswaardige eerlijkheid waarmee iemand zij bron heeft aangegeven. Ik heb weinig respect voor mensen die daarop uit de hoogte antwoorden dat ChatGPT onbetrouwbaar is. Wat ze moeten doen is aantonen dat dat dit specifieke ChatGPT-antwoord fout is.

Betrouwbaar? (2)
     De heisa rond de rede van Petra De Sutter deed mij denken aan een rede van rector Piet De Somer waarin hij de academische vrijheid verdedigde als een ‘recht op dwaling’. Onlangs wou ik opzoeken wanneer De Somer dat juist gezegd had. De chatbots gaven mij verschillende antwoorden: Grok liet mij kiezen tussen 1968 en 1973 en vroeg wat ik het beste antwoord vond. ChatGPT gokte op 1985. Ik besloot de opgegeven bronnen van ChatGPT te raadplegen, en die bleken lang niet allemaal betrouwbaar of nauwkeurig. Een van die bronnen was iets uit de blogosfeer: Clericks Weblog, of zoiets.

* De links/rechts scheidingslijn klopt zeker niet helemaal. Apache en De Morgen, allebei veeleer links, hadden heftige kritiek op De Sutter.

*** Er bestaan ook redevoeringen waarvan bekend is dat ze door de bestuurder alleen worden voorgelezen. De jaarlijkse troonrede van de Nederlandse koning is een tekst die vastgelegd wordt op de ministerraad. Maar bij de kersttoespraak of de 21 juli-toespraak van de koning der Belgen is dat anders. Daar draagt de koning zelf de verantwoordelijkheid voor de rede en ik stel mij voor dat hij vele uren besteed aan het overleg met medewerkers die de tekst in een definitieve vorm moeten gieten.