Leugenachtige of satirische meme

     In zijn boek Waarheid houdt Rik Torfs ons voor dat liegen helemaal zo slecht niet is als moralisten beweren. Zijn argumenten ben ik vergeten, maar een aantal voorbeelden staan mij nog bij, vooral die die ik al eens ergens anders gelezen had. Dat je mag liegen tegen de Gestapo over de Joden die je op de zolder verborgen houdt, enzovoort. Zelf ben ik van oordeel dat je eigenlijk nooit mag liegen, maar er zijn zoveel dingen die je eigenlijk niet mag doen.
        De laatste dagen kwam mij tientallen keren een meme onder ogen met een uitspraak die Trumps Home Secretary Kirsti Noem gedaan had naar aanleiding van de Super Bowl en de traditionele half time show. Die werd dit keer verzorgd door de Trump niet welgezinde in het Spaans zingende artiest Bad Bunny. Volgens de meme verklaarde Kirsti Noem aan de pers: 

If Jesus wanted America to speak Spanish and have the Superbowl half time Show in a foreign language, he wouldn’t have written the Bible in English.

     Ik heb onder die meme honderden reacties gelezen van mensen die geloofden dat die meme de letterlijke woorden van Noem weergaf. Die mensen geloofden dat écht, terwijl de meme alleen een oud mopje recycleert over domme Amerikanen die geloven dat de bijbel in het Engels geschreven was. Wellicht bestaan er zulke Amerikanen, en die zijn dan inderdaad niet erg snugger; maar Europeanen die de Kirsti Noem-meme letterlijk geloven zijn ook niet erg snugger.
      Mogen we die meme als een leugen beschouwen? Op het eerste gezicht niet. De meme bevat voldoende aanwijzingen dat de boodschap niet ernstig bedoeld is. Als je goed kijkt zie je overal op de foto in kleine lettertjes de boodschap @Mrs Putin en een paar keer zelf @Mrs Putin Satire. In een iets grotere letter wordt de afgebeelde dame voorgesteld als Kirsti No-aim, Homelad Suckretary. Het is dus satire, en we kunnen het erover eens zijn dat satire geen leugen is.
      Maar wat als de makers van de meme er nu eens op speculeerden dat een meerderheid van het publiek de boodschap wel letterlijk zou nemen? Dan is het natuurlijk wél een leugen. Dan heeft de maker van de meme dus opzettelijk gelogen, en heeft hij zich met enkele aanwijzingen ingedekt tegen de beschuldiging, zoals een valsemunter een foutje aanbrengt in zijn nagemaakte bankbriefjes. In het andere geval heeft hij zijn publiek overschat, een fout die je niemand erg kwalijk kunt nemen.
     Ik ben niet goedgelovig als het over spectaculaire memes gaat, maar wel als ik intenties moet inschatten. De intentie tot satire is voor mij hier geloofwaardiger dan de intentie om te liegen. Maar ik interesseer mij ook voor een andere vraag. Als het dan toch een leugen is, kan die dan op een of andere manier vergoeilijkt worden? Je zou bijvoorbeeld kunnen zeggen dat het waar had kúnnen zijn. Of dat in de strijd tegen Trump en zijn aanhangers alle middelen geoorloofd zijn. Of dat Trump en zijn aanhangers zelf ook voortdurend liegen. Of dat wat letterlijk een leugen is, op een hoger niveau veel waarheid bevat: over de domheid van de Amerikanen, over hun religieus fanatisme, en over het taalracisme van de Trump-aanhangers.
       Je kunt dan over de meme zeggen wat men zegt over Trump: you don’t have to take it literally, but you have to take it seriously. Maar dat is geen excuus, vind ik. 

***

     Gisteren schreef ik iets over de meme waarin Republikeins boegbeeld Kirsti Noem een erg dwaze uitspraak in de mond werd gelegd. Het was overduidelijk satire, maar het verwonderde mij dat veel verstandige mensen de uitspraak authentiek achtten. Dat bewijst hoe graag mensen iets geloven dat bij hun wereldbeeld past. 
      Ik begrijp dat: we kunnen niet alles controleren, ook al is dat vandaag gemakkelijk met AI. Een beetje zelfkritische discipline – iets wat meer dan nodig in tijden van sociale media – kost vandaag geen inspanning meer. De reflex volstaat. Als ik lees dat Mick Jagger niet meer wil optreden in New York omdat ze daar een socialistische burgemeester verkozen hebben, kan AI mij na één prompt al vertellen dat het om een hoax gaat. Vroeger moest ik wachten tot Rien Emmery er iets over schreef in Knack.
      Ik herinner mij dat ik enkele jaren geleden een meme zag over een zekere Emanuel Cleaver, een Democratisch congreslid, die het openingsgebed voor het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden besloot met de woorden: ‘Amen and a-woman.’ Dat bevestigde natuurlijk mijn wereldbeeld dat politiek-correcte inclusivisten allemaal idioten waren. Maar, dacht ik, zó idioot kan die man toch niet zijn dat hij denkt dat het Hebreeuws woord ‘A-men’ naar de mannelijke sekse verwijst, waardoor het moet worden gecompenseerd door een verwijzing naar de vrouwelijke sekse. Ik geloofde de meme dus niet. Ik heb toen een half uur op het net moeten rondsurfen voor ik zeker wist dat dat congreslid inderdaad zo’n idioot was. Zijn uitleg achteraf dat hij een grappige woordspeling had betracht, geloofde ik niet. Zou iemand die uitleg wel geloofd hebben? Zouden er mensen zijn die zó graag geloven?