Het internationaal recht (en Iran)

Internationaal recht geschonden?
      De VS hébben het internationaal recht geschonden door hun aanval op het Iraanse regime. Ze werden zelf niet aangevallen, er was geen imminente dreiging van een aanval, en ze hadden geen toestemming van de Veiligheidsraad. Als een jurist, staande op één been, mij kan uitleggen dat het internationaal recht niét geschonden is, dan zal ik mijn mening veranderen.    

Een stoute vraag
     In een column op Doorbraak stelt Rik Torfs een stoute vraag: ‘Is het heel erg dat het internationaal recht nu en dan wordt overtreden?’ Dat klinkt een beetje als de vraag: ‘Is het heel erg als er af en toe een kind wordt verkracht.’ Maar het is toch een wezenlijk andere vraag. Binnen de staatsgrenzen kunnen veel meer zaken geregeld worden met morele principes, sociale druk en afdwingbare wetten. In de internationale betrekkingen is dat veel moeilijker. 

Gouden regel en talio-principe
      Het zou van heel veel idealisme getuigen om in de betrekkingen tussen de staten de Gouden Regel te willen toepassen: ‘behandel anderen zoals je zelf behandeld wil worden’. Het talio-principe benadert al beter de werkelijkheid: ‘behandel anderen zoals je zelf behandeld wordt.’ Maar principes spelen hoe dan ook geen grote rol in de betrekkingen tussen de staten. 

Een stout argument
     Bij degenen die de Amerikaanse aanval verdedigen hoor je soms de regel: ‘Alleen landen die zelf het internationaal recht respecteren, moeten door het internationaal recht worden beschermd.’ In een discussie over internationale conflicten lijkt me dat eerder een ‘talking point’ dan een argument. Binnen een nationaal rechtssysteem zou de regel in elk geval niet geldig zijn. Daar wordt een individuele wetsovertreder wél beschermd door de wet, o.a. om willekeur en eeuwigdurende vendetta’s te vermijden. 

Doornaert over internationaal recht
     Mia Doornaert (DS 5/3) spot met de Europeanen die ‘zo nodig een zuur mondje opzetten over schending van het internationaal recht.’ Ze antwoordt dat ook Iran het internationaal recht schond door Hezbollah en Hamas te bewapenen, door de Syrische dictator Assad te helpen en door Hamas aan te moedigen met zijn bloedige pogrom van 7 oktober 2023. Uiteraard wijst ze erop dat er op dit moment geen geschikt orgaan bestaat om het internationaal recht af te dwingen, en dat de Verenigde Naties dat al zeker niet zijn.
     Doornaert had ook kunnen toegeven dat het internationaal recht – met respect voor de nationale soevereiniteit – een gezond beginsel is dat echter niet kan worden afgedwongen door het goede voorbeeld te geven. En dat er daarnaast nog andere beginselen bestaan: mensenrechten, economische welvaart, vreedzame coëxistenties en nationale veiligheid op lange termijn. Dat laatste is in de internationale politiek altijd het belangrijkste geweest. Wie eenzijdig de nadruk legt op bijvoorbeeld vreedzame coëxistentie of op mensenrechten heeft waarschijnlijk een verborgen agenda. Dat was zo tijdens de Koude Oorlog toen de Russen het eerste beginsel en de Amerikanen het tweede beginsel als tactisch wapen inzetten. 

Internationaal recht en oorlog
     Als China in de toekomst Taiwan aanvalt en verovert, tegen de zin van de bevolking, zullen sommige juristen ongetwijfeld beweren dat die aanval past binnen het internationaal recht. Maar daarom zal die oorlog niet minder erg zijn.

 Oorlog vermijden?
     Zijn er in de geschiedenis al oorlogen vermeden dankzij het internationaal recht? Dat is een moeilijke vraag. Het is gemakkelijker om een lijst op te stellen van oorlogen die wél hebben plaatsgevonden dan om een speculatieve lijst op te stellen van oorlogen die niet hebben plaatsgevonden – met nog eens in de kantlijn de vermelding waaróm ze niet hebben plaatsgevonden. Maar ik ben geneigd om Torfs gelijk te geven als hij schrijft: ‘Internationaal recht kan rust en bezinning brengen bij conflicten.’ Na WO II is het aantal gewapende conflicten tussen landen afgenomen. Het internationaal recht van de Verenigde Naties kan daar best een rol in hebben gespeeld.

Rechtvaardigheid
    Het doel van het internationaal recht is om de status quo en de vrede te bewaren. Status quo en vrede zijn niet noodzakelijk rechtvaardig. Maar vrede is op zich wel doel dat de moeite waard is om na te streven, naast andere behartigenswaardige doelen.      

Veiligheidsraad
      De Veiligheidsraad van de VN is de behoeder van het internationaal recht. Het is een verstandige regeling maar ze heeft niets met neutrale rechtspraak te maken, en alles met historische krachtsverhoudingen. Naast Engeland en Frankrijk hebben China, Rusland en de VS een vetorecht, terwijl die drie landen in veel internationale conflicten rechter én partij zijn. 

Principes, politieke ideologie, resultaten
     Je kunt de oorlog tegen het Iraanse regime beoordelen vanuit de principes, vanuit de politieke ideologie en – het belangrijkste – vanuit de te verwachten resultaten. Mocht ik mij geroepen voelen om op straat te komen, dan zou ik vanuit de principes een bordje meedragen tégen de oorlog, vanuit de politieke ideologie een bordje vóór de oorlog, en vanuit de te verwachten resultaten een bordje met een vraagteken. Met dat laatste zou ik veel bekijks hebben, zo tussen al die bordjes met uitroeptekens.

Principes en Realpolitik
      In de internationale politiek is het gevaarlijk je te laten leiden door morele principes. Daar zijn veel voorbeelden van in wat we nu kennen als ‘de aanloop van de tweede wereldoorlog.’ Rond 1935 waren er redelijk goede betrekkingen tussen Italië en Engeland, en redelijk slechte betrekkingen tussen Italië en Duitsland. Maar Mussolini wou graag Ethiopië veroveren als kolonie, hoewel dat land een onafhankelijk lid van de Volkenbond was. Engeland kon daar op drie manieren op reageren: 1) Italië laten begaan, waardoor het land een bondgenoot kon worden tegen Hitler-Duitsland; 2) krachtig optreden tegen Italië door militair in te grijpen; 3) de militaire invasie in Ethiopië diplomatiek ‘veroordelen’. Engeland koos, onder druk van de publieke opinie, voor de derde oplossing, die ook de slechtste was. Mussolini werd in de armen van Hitler geduwd, en werd in zijn vooroordeel bevestigd dat de Engelsen laffe bourgeois waren. 

Faoud Gandoul vs Friedrich Mertz
     Politicoloog Faoud Gandoul (DS 7/3) argumenteert terecht dat het internationaal recht niet alleen  geldt als het ons uitkomt. Hij bekritiseert de Duitse bondskanselier Mertz die gezegd had dat ‘volkenrechtelijke kwalificaties relatief weinig uithalen omdat ze doorgaans zonder gevolgen blijven’ en dat het daarom niet het moment is om ‘bondgenoten de les te spellen.’ Gandoul gaat daar niet mee akkoord. Hij schrijft:

Wat Mertz eigenlijk zegt, is dit: het recht telt wanneer het ons uitkomt. Europa roept terecht artikel 2 (4) in als Rusland Oekraïne binnenvalt. Maar wanneer bondgenoten in het Midden-Oosten soeverein grondgebied aanvallen, wordt dezelfde bepaling plots ‘relatief weinig waard.’

     Dat doet denken aan de Ethiopische toestanden van hierboven. Europa kan 1) de VS laten begaan, waardoor ze een halve bondgenoot aan de VS overhouden; 2) krachtig optreden tegen de VS door Iran militair te steunen en een ferme boycot tegen de VS op touw zetten; 3) de militaire aanval op het Iraanse regime diplomatiek veroordelen op grond van het Handvest van de Volkerenbond, pardon, de Verenigde Naties. Hier is de tweede oplossing de slechtste, maar de derde zal geloof ik ‘relatief weinig uithalen.’ 

Het slechte voorbeeld
     In een interview in DSL (7/3) neemt de sympathieke Columbiaanse schrijver Juan Gabriel Vásquez het op voor de internationale orde. Over de Amerikaanse interventie in Venezuela zegt hij:

Dat is een van de ernstigste schendingen van de internationale orde die ik ooit heb meegemaakt … Misschien vinden velen het een goede zaak dat Venezuela bevrijd is van een afschuwelijke dictator. Begrijpelijk, want de Venezolanen hebben erg geleden onder het corrupte, repressieve regime van Maduro, maar zo’n invasie is nooit te rechtvaardigen, omdat het schenden van de soevereiniteit van een staat een precedent schept voor Rusland en China.     

     Alsof Rusland (en China) precedenten nodig hebben.