Stigmatiseren, validisme en de woke-perversie
Sommige verschijningsvormen van ‘woke’ zijn al heel oud. Ik zat geloof ik nog op de middelbare school toen ik voor het eerst hoorde dat je niet mocht zeggen ‘gehandicapte’ of ‘invalide’. Het moest eerst ‘mindervalide’ en dan ‘andersvalide’ zijn, hoewel niemand er zijn afgezet been door terug kreeg. Recent heeft men voor een aantal psychische aandoeningen de term ‘neurodivers’ bedacht. En in Amerika, waar men altijd wat voorloopt op ons, bestaat er een speciale term waarmee wordt aangeduid dat de maatschappij mensen tot invaliden maakt, met name door ze te discrimineren. Men noemt die discriminatie ableisme, in het Nederlands vertaald als validisme.
Ik dacht vroeger wel eens dat de essentie van ‘woke’ bestond uit de overdrijving tout court. Dat is maar gedeeltelijk juist. De idealist die opkomt voor betere voorzieningen voor gehandicapten kan in zekere zin niet genoeg overdrijven. Ik heb alle begrip voor een standpunt als ‘élke plaats die toegankelijk is voor het publiek, moet ook toegankelijk zijn voor een rolstoelgebruiker.’ Misschien is er geen geld voor, maar dat maakt de rekening niet uit van de idealist: die moet zijn ideaal nastreven. Misschien overdrijft hij en mist hij wat realisme, maar dat heeft nog altijd niets met woke te maken.
Woke doet zijn intrede pas als er perversie in het spel komt. Een eerste perversie doet zich voor als een werkelijk probleem tot een mode aanleiding geeft. Er bestaat een probleem van laat ons zeggen kinderen met autisme. Maar als men de diagnose altijd maar verder uitbreidt en het hele onderwijs aanpast aan leerlingen met ‘autisme spectrum’ wordt het moeilijk om het probleem van de mode te onderscheiden.
Een tweede perversie, en dat is de ergste, is wanneer men de werkelijkheid gaat ontkennen en de redelijkheid gaat miskennen. Dat gebeurt als men de handicap tot een deugd verheft, een ‘andere manier van zijn’, zeker niet slechter dan een andere. Ik herinner mij een aflevering van de ziekenhuisserie ER. Er was een kind dat doof geboren was. De ouders deden er alles aan om hun kind voor te bereiden op een veelzijdig leven zonder gehoor. Omdat je doof was, was je als mens niet minder. Je was zoveel meer dan een sukkelaar die medelijden verdiende. Maar dan had het ziekenhuis een procedure op punt gesteld waardoor het kind weer zou kunnen horen. En een van de ouders, ik weet niet meer of het de vader of de moeder was, verzette zich ertegen dat de procedure zou worden uitgevoerd. Waarom iets veranderen aan een kind dat op zich al volwaardig en volmaakt was? Ik voelde razernij en onmacht bij de gedachte dat er ergens ter wereld mensen waren die zo redeneerden.
Een derde perversie is om alles op te lossen met neologistische taalspelletjes waar ‘andersvalide’ een vroeg voorbeeld van was. Soms is het niet gemakkelijk om zo’n neologisme te vinden. Welk alternatief kan men verzinnen voor ‘doof’ bijvoorbeeld. Een ‘slechthorende’ bevat nog altijd het woord ‘slecht’. En de uitdrukking ‘auditieve beperking’ bevat nog altijd het woord ‘beperking’. De woke Amerikanen hebben er alweer iets op gevonden: ze zeggen Deaf maar schrijven het met een hoofdletter: Deaf person, Deaf community, Deaf and proud. Een andere mogelijkheid is spreken van een sign-language user wat de positieve eigenschap van extra talenkennis benadrukt. Ik veronderstel dat dat de reden is waarom men op veel uitzendingen in de een van de hoeken van het scherm een gebarentaaltolk aan het werk ziet. Ik heb nooit ingezien waarom men niet gewoon ondertitels gebruikt. Als slechthorende wil ik veel meer ondertitels. De meeste oude films op Youtube zijn niet ondertiteld. Vreselijk. En de kwaliteit van automatische ondertiteling is in deze tijd van AI een schande. Ik dwaal af.
Het gebruik van woke eufemismen gaat terug op een theorie over stigmatisering. Gehandicapten worden ‘gestigmatiseerd’ door de maatschappij en door de woorden die die gebruikt. Ik las daarover een boeiend essay Disability is Bad van Freddie de Boer*, een auteur die zelf aan een ernstige bipolaire stoornis lijdt.
Stigma is real. A long and awful history exists of treating disabled people as objects of pity or disgust or fear … It happens that I have a disability myself… But I have gotten into the habit of pointing out that, as someone with a serious mental illness, stigma has never been one of my hundred biggest problems.
Stigma is real … maar er bij beleid veel belang aan hechten is bijna altijd fout. Het is een vorm van plaatsvervangende kleinzerigheid. Ik zag het in mijn vak als leraar Nederlands. Je mocht niet spreken van Algemeen Beschaafd Nederlands, want dan gaf je de indruk dat dialectsprekers ‘onbeschaafd’ waren. Je moest dialect, tussentaal en de modetaal van jongeren in het klaslokaal niet bestrijden, maar duiden als sociologisch volwaardige taalvarianten, zodat je dialectsprekers, televisiefiguren als Jeroen Meeus, en opgeschoten jongens niet stigmatiseerde.
* Het essay Disability Is Bad staat hier.
De meisjes van de RAL
Als ik in een stukje iets schrijf over vroeger en over Amada, krijg ik soms reacties van oudere lezers die de meisjes van de RAL – de trotskistische Revolutionaire Arbeidersliga – ter sprake brengen. Had ik dat ook gemerkt dat meisjes van de RAL mooier waren dan die van Amada*?
Tja, ik weet niet of dat zo was. Toen ik enigszins verlaat in Leuven arriveerde was dat in elk geval niet mijn indruk. En de enige trotskiste in mijn geboortedorp – de dochter van een notaris, ik ben nog op haar meisjeskamer geweest – was ook geen oogverblindende schoonheid, al lakte ze haar nagels en had ze iets van een vamp – wordt dat woord vandaag nog begrepen?
Vrouwen beoordelen is altijd een moeilijke zaak. We denken aan de Dictionaire des idées reçues van Flaubert. Onder het lemma Blondes staat er: plus chaudes que les brunes (voy. Brunes), en onder het lemma Brunes staat er: plus chaudes que les blondes (voy. Blondes).
Ik heb in elk geval het idée recue over de meisjes van de RAL altijd gekend. Ik maakte daar zelfs een subtiel grapje over in de klas. Ik liet wel eens een fragment zien uit een Elsschot-documentaire waarin je een glimp kon opvangen Elschots kleindochter, de vooraantstaande trotskiste Ida Dequeecker. Dan zei ik naar waarheid: ‘Kijk, die is nu 70 en dat is toch nog altijd een mooie vrouw.’ En dan na een pauze: ‘En dan had je had haar moeten kennen toen ze jonger was.’ De leerlingen moesten dan hard lachen met een binnenpretje dat ze onmogelijk konden begrijpen, maar wel aanvoelen.
* Amada en RAL waren twee sekten, dus dan geldt de wet van de kleine getallen.
Boze discussie over Israël en Chili
Er was laatst een Afspraak (27/10) waarin drie van de gasten – Björn Soenens, Koert Debeuf en Meinie Nicolai – een anti-Israëlisch standpunt innamen, en één gaste – Jonath Weinberger – het opnam voor Israël. Veel kijkers die Israël een warm hart toedragen vonden dat het debat niet eerlijk verlopen was: drie tegen een, en bovendien had men Weinberger niet laten uitspreken.
Ik heb de uitzending achteraf bekeken en vond dat het meeviel. Na het debat, in de lounge van de vrt, schijnt het er minder beschaafd aan toe te zijn gegaan. Weinberger heeft daar een stuk over geschreven op Doorbraak. Een van de tafelgasten stak tegenover haar een tirade af, en liep daarna woedend weg. ‘Een andere tafelgast,’ schrijft Weinberger, ‘probeerde nogmaals met mij in discussie te gaan, maar gaf het al gauw op en siste me op het einde toe: ‘Geniet nog van jullie oorlogen.’ Weinberger zag daarin de woede van iemand die de discussie verliest. Ik zie dat een beetje anders.
Ik herinner mij een discussie die ik had in september 1973. In Chili was enkele dagen voordien een rechtse staatsgreep gepleegd tegen de socialistische regering van Allende. Ik stond de krant van Amada te verkopen aan het studentenrestaurant van de Kulak, en wilde iedereen overtuigen dat de staatsgreep het gevolg was van de slappe compromispolitiek van de socialistische regering. Allende was niet links genoeg geweest. Niet iedereen was het met me eens, maar de discussie was mogelijk.
Toen kwam er echter een jonge professor die bleef staan om met mij te discussiëren. Hij was benieuwd naar mijn standpunt, maar opperde zelf dat de socialistische regering misschien té links was geweest, té weinig compromisbereidheid had getoond, en daardoor de staatsgreep had uitgelokt. Ik stond met mijn mond vol tanden. Bouche bée. Ik keerde hem woedend de rug toe, draaide me nog eens om, en toen ik zag dat de professor het restaurant binnenging, riep ik hem na: ‘Ga jij je maar lekker volvreten.’
Stef Wauters en Valérie Van Peel
Ik was een beetje geschrokken van de manier waarop Stef Wauters het interview aanpakte met Valérie Van Peel (6/10). Weinig informatieve en veel provocerende vragen. Suggestieve woordkeuze. Op de verkeerde momenten onderbreken. Superieur lachje. Deed Wauters dat nu altijd? Ik vroeg het aan mijn alertere echtgenote. ‘Nee,’ zei ze. ‘Het is omdat hij tegenover een vrouw zit.’
Het is allemaal heel subjectief. Je vindt al snel dat iemand van je eigen ‘kamp’ zal ik maar zeggen harder wordt aangepakt dan iemand anders. Lichaamstaal en mimiek zijn delicaat om te beoordelen. En een journalist mág een politicus onderbreken die rond de pot draait – en Van Peel drááide rond de pot omdat ze haar premier zoveel mogelijk onderhandelingsvrijheid wil geven en zo weinig mogelijk rode lijnen wil aangeven. Ook had ze een ander kernwoord moeten kiezen dan ‘karikatuur’. Maar helaas hebben Rousseau en Bouchez de beste kernwoorden al geclaimd: ‘rechtvaardig’, ‘gewone mensen’ en ‘geen nieuwe belastingen’.
Ik heb daarna het interview nog eens in uitgesteld relais bekeken, en de indruk bleef, al kon ik er nog altijd de vinger niet opleggen. Ik heb ook aandachtig naar het interview van Wauters met Tom van Grieken gekeken (8/11) om te kunnen vergelijken. Wauters weersprak Van Grieken als die iets onzinnigs zei, hij wees op de consequenties van zijn Oekraïne-standpunt, maar hij speelde hem betere vragen toe en behandelde hem, naar mijn smaak, met meer respect.