Stigmatiseren, validisme, woke-perversie ea

Stigmatiseren, validisme en de woke-perversie

     Sommige verschijningsvormen van ‘woke’ zijn al heel oud. Ik zat geloof ik nog in de middelbare school toen ik voor het eerst hoorde dat je niet mocht zeggen ‘gehandicapte’ of  ‘invalide’. Het moest ‘andersvalide’ zijn. Recent heeft men voor een aantal psychische aandoeningen de term ‘neurodivers’ bedacht. En in het Amerika, waar men altijd wat voorloopt op ons, bestaat er een speciale term waarmee wordt aangeduid dat de maatschappij mensen tot invaliden maakt door ze te discimineren: ableisme, in het Nederlands vertaald als validisme. 

     Ik dacht vroeger wel eens dat de essentie van ‘woke’ bestond uit de overdrijving tout court. Dat is maar gedeeltelijk juist. Wie opkomt voor beter voorzieningen voor gehandicapten kan niet genoeg overdrijven. Ik heb alle begrip voor een standpunt als ‘élke plaats die toegankelijk is voor het publiek, moet ook toegankelijk zijn voor een rolstoelgebruiker.’ Misschien is er geen geld voor, maar dat maakt de rekening niet uit van wie zich voor de gehandicapten engageert: die moet zijn ideaal nastreven. Misschien overdrijft hij en mist hij realisme, maar dat heeft nog altijd niets met woke te maken.

     Woke doet zijn intrede pas als er perversie in het spel komt. Een eerste perversie doet zich voor als een werkelijk probleem tot een mode aanleiding heeft. Er bestaat een werkelijk probleem van laat ons zeggen kinderen met autisme. Maar als men de diagnose altijd maar verder uitbreidt en het hele onderwijs aanpast aan leerlingen met ‘autisme spectrum’ wordt het moeilijk om het probleem van de mode te onderscheiden.

     Een tweede perversie, en dat is de ergste, is wanneer men de werkelijkheid gaat ontkennen. Dat gebeurt als men de handicap tot een deugd verheft, een ‘andere manier van zijn’, zeker niet slechter dan een andere. Ik herinner mij een aflevering van de ziekenhuisserie ER. Er was een kind dat doof geboren was. De ouders deden er alles aan om hun kind voor te bereiden op een veelzijdig leven zonder gehoor. Omdat je doof was, was je als mens niet minder. Je was zoveel meer dan een sukkelaar die medelijden verdiende. Maar dan had het ziekenhuis een procedure op punt gesteld waardoor het kind weer zou kunnen horen. En een van de ouders, ik weet niet meer of het de vader of de moeder was, verzette zich ertegen dat de procedure zou worden uitgevoerd. Waarom iets veranderen aan een kind dat op zich al volwaardig en volmaakt was? Ik voelde razernij en onmacht bij de gedachte dat er ergens ter wereld mensen waren die zo redeneerden.

    Een derde perversie is om alles op te lossen met neologistische taalspelletjes waar ‘andersvalide’een vroeg voorbeeld van was. Soms is het niet gemakkelijk om zo’n neologisme te vinden. Welk alternatief kan men verzinnen voor ‘doof’ bijvoorbeeld. Een ‘slechthorende’ bevat nog altijd het woord ‘slecht’. En de uitdrukking ‘auditieve beperking’ bevat nog altijd het woord ‘beperking’.  De woke Amerikanen hebben er alweer iets op gevonden: ze zeggen Deaf maar schrijven het met een hoofdletter: Deaf person, Deaf community, Deaf and proud.  Een andere mogelijkheid is spreken van een sign-language user wat de positieve eigenschap van extra talenkennis benadrukt. Ik veronderstel dat dat de reden is waarom men op veel uitzendingen in de een van de hoeken van het scherm een gebarentaaltolk aan het werk ziet. Ik heb nooit ingezien waarom men niet gewoon ondertitels gebruikt. Als slechthorende wil ik veel meer ondertitels. De meeste oude films op Youtube zijn niet ondertiteld. Vreselijk. En de kwaliteit van automatische ondertiteling is in deze tijd van AI een schande. Ik dwaal af.

     Het gebruik van woke eufemismen gaat terug op een theorie over stigmatisering. Gehandicapten worden ‘gestigmatiseerd’ door de maatschappij en door de woorden die die gebruikt. Ik las daarover een boeiend essay Disability is Bad van Freddie de Boer*, een auteur die zelf aan een ernstige bipolaire stoornis lijdt. 

Stigma is real. A long and awful history exists of treating disabled people as objects of pity or disgust or fear … It happens that I have a disability myself… But I have gotten into the habit of pointing out that, as someone with a serious mental illness, stigma has never been one of my hundred biggest problems.

       Stigma is reel … maar er bij beleid veel belang aan hechten is bijna altijd fout. Het is een vorm van plaatsvervangende kleinzerigheid. Ik zag het in mijn vak als leraar Nederlands. Je mocht niet spreken van Algemeen Beschaafd Nederlands, want dan gaf je de indruk dat dialectsprekers ‘onbeschaafd’ waren. Je moest dialect, tussentaal en de modetaal van jongeren in het klaslokaal niet bestrijden, maar duiden als sociologisch volwaardige taalvarianten, zodat je dialectsprekers, televisiefiguren als Jeroen Meeus, en opgeschoten jongens niet stigmatiseerde. 

 

* Het essay Disability is bad staat hier. 

 

 

 

De vijand van mijn vijand …

     Het is een steeds weerkerend thema in de discussie rond ‘islamaogauchisme’. Is er een toenadering tussen gauchisten en islamisten die voortvloeide uit een gemeenschappelijke afkeer van het westerse imperialisme en kapitalisme? Zo ja, dan is dat niet meer dan een toepassing van de basisregel in de strategie:  de vijand van mijn vijand is mijn vriend. 

     Je komt de regel overal tegen: bij het spelen van een gezelschapspel, het plannen van een kantoorintrige, het nemen van een geopolitieke belissing of het schrijven van een polemisch stukje. In werkelijkheid is het een heel moeilijke regel om toe te passen. Kun je je vijand kiezen? Hoever moet je gaan in je vriendschap? Wanneer moet je de vriendschap weer opzeggen? Is neutraliteit een optie? Welke morele scrupules spelen een rol? Je kunt die vragen eigenlijk slechts beantwoorden vanuit intuïties, en de ene is daar beter in dan de andere. 

     In de marxistisch-leninistische traditie zijn er duizenden bladzijden geschreven over de kwestie. Men sprak plechtig over het eenheidsfront dat men moest aangaan tegen de ‘hoofdvijand’, en waarbij secundaire vijanden dan tijdelijk vrienden waren. Men deed alsof allerlei sociologische categorieën van ‘klasse’ en ‘natie’ een grote rol speelden. Maar als je al die theorie van Lenin, Trotski, Stalin, Palme Dutt, Dimitrov, Enver Hoxha, Mao Zedong en andere doorworstelt, zie je dat het niet veel meer is dan rationalisering van intuïtieve afwegingen, zeker op momenten dat het erop aankomt. 

     Lenin en Trotski hadden in 1917 hetzelfde buikgevoel over de revolutionaire mogelijkheden, al was hun theoretische verantwoording anders. Ze waren, als het erop aankwam geen beiden de dupe van hun theorie. Dat lag anders bij hun volgelingen van enkele decennia later. Die bestudeerden die theorie in de ijdele hoop daar een magische formule te ontdekken voor de toekomst. En bij leiders als Ludo Martens lag het nog anders. Die koos uit de overvloed aan theorie die bladzijden die overeenkwamen met zijn intuïtie en gaf die aan partijleden als studiemateriaal op. Veranderde zijn intuïtie, dan gaf hij andere bladzijden op. 

 

J.D. Vance en Israël

     Ik geloof dat linkse mensen een grote afkeer hebben van J.D. Vance. Ik ben niet links en heb al weinig vertrouwen in hem. Nu heeft hij na de Republikeinse nederlaag op X.com een strategie uitgetekend voor de toekomst: “1) End the war; 2) Focus on cost of living/inflation; 3) Put America First, 4) Change our relationship to Israël.” Nelly Bowles van de Free Press vertaalt dat een beetje kort door de bocht als: 1. Israël, 2. Economie, 3. Israël, 4. Israël. 
     Welke houding moeten we nu verwachten van linkse mensen die van Palestina-Israël de ultieme confrontatie hadden gemaakt tussen recht en onrecht. Zullen ze nu Vance ‘strategisch steunen’ omdat hij de VS van Israël los wil koppelen? Ik verwacht dat ze niet eens met hun ogen zullen knipperen, wat bewijst dat hun engagement veeleer symbolisch was. Helemaal anders is dat met de pacifisten van de strekking Tom Sauer. Hun engagement voor een Oekraïense capitulatievrede is gemeend. Als zij zien dat Trump in dezelfde richting beweegt, zijn ze niet te beroerd om daarin een  positief teken te zien.

 

Angst en weerzin

    Een recente uitspraak van Ian Buruma over de Amerikaanse politiek blijft door mijn hoofd spoken: ‘Democratisch activisme wekt in sommige kringen weerzin, maar Republikeins activisme maakt mensen bang.’ (DS 13/10) Zou het waar zijn? Is dit een gedeeltelijke verklaring van de Republikeinse verkiezingsnederlaag. Heeft angst de kiezers meer gemobiliseerd dan weerzin? Angst bij latino’s dat ze gedeporteerd zouden worden? Angst voor de datacenters en AI die de samenleving zullen veranderen in een dystopische dictatuur van de techmiljardairs?

     Maar misschien spreekt Buruma vooral over zijn eigen gevoelens, voelt hij weerzin bij woke en angst voor de brute reactie van Trump erop. Ik herken dat gevoel een beetje want ik behoor, ondanks mijn ideologie en politieke oriëntatie, tot dezelfde linksliberale subcultuur als Buruma. Je kunt je je van die subcultuur heel moeilijk geestelijk bevrijden of je zou je  op extreemrechts moeten oriënteren en dat ben ik niet van plan.

     De grootste angst is altijd die voor het onbekende. Woke is een bekend gegeven. De samenleving evolueert al 50 jaar in die richting. We weten hoe dat eruit ziet. Veel van wat die evolutie inhield was positief. De overdrijvingen wekken weerzin, maar we kunnen die een plaats geven. Maar wat als de evolutie plots een heel andere richting uitgaat? Hoe moeten we ons dát voorstellen? Dat is voor ons zo’n onbekend terrein dat velen niet verder komen dan een vergelijking maken met het nazisme en het fascisme.

 

De Paus en Xavier Milei

     Op de radio hoorde ik dat de paus bij zijn bezoek aan Argentinië kritiek had geüit op het beleid van president Xavier Milei. Dat was geloof ik een verwijzing naar enkele diplomatieke uitlatingen van de Heilige Vader betreffende ‘de overheid die zich meer moet bekommeren voor de armsten en meest kwetsbaren.’ Dat kan best waar zijn, dat de overheid daar zich meer moet bekommeren, want ik ben slecht op de hoogte van de situatie in Argentinië, en het is altijd goed om iets meer te doen voor de armsten en meest kwetsbaren.

     De kwestie is echter dat de paus de zaken enkel vanuit moreel standpunt bekijkt – van goed en kwaad – terwijl de politiek per definitie een kwestie van compromis is. Over abortus moet een compromis gezocht worden tussen de radicale voorstanders en de radicale tegenstanders. Dat doet de paus niet. En in de economie moet een compromis gezocht worden tussen economische groei en ‘herverdeling’. Ook dat doet de paus niet. Zijn morele invalshoek leidt tot radicalisme en eenzijdigheid. Het is zwart-wit, soms met een diplomatieke saus erover. Abortus blijft moord, homoseks blijft een zonde, en van het sociaal-economisch beleid wordt alléén op de ‘herverdeling’ beoordeeld. (Eigenaardig genoeg kan een radicaal moreel uitgangspunt ook tot al dan niet verstandige compromisbereidheid leiden. In de oorlog van Rusland tegen Oekraïne duwt het radicale pacifisme van de paus hem in de richting van Russische standpunten en tegen het Europese beleid van steun aan Oekraïne.*)

    Men kan zich trouwens ook afvragen of het morele uitgangspunt van de kerkleer wel zo vanzelfsprekend is. Men denkt aan de beroemde uitspraak van G.K. Chesterton: 

 

The modern world is full of the old Christian virtues gone mad. The virtues have gone mad because they have been isolated from each other and are wandering alone …Thus some scientists care for truth; and their truth is pitiless. Thus some humanitarians only care for pity; and their pity … is often untruthful.

 

     Zou dat laatste niet toepasbaar zijn op de moderne pausen met hun bijna socialistische –  en in elk geval links-Rawlsiaanse – kijk op de economie? 

 

 

* Over het Vaticaan en Oekraïne, zie mijn stukje hier.

 

 

 

De meisjes van de RAL

     Als ik in een stukje iets schrijf over vroeger en over Amada, krijg ik soms reacties van oudere lezers die de meisjes van de RAL – de trotskistische Revolutionaire Arbeidersliga – ter sprake brengen. Had ik dat ook gemerkt dat meisjes van de RAL mooier waren dan die van Amada?

     Tja, ik weet niet of dat zo was. Toen ik enigszins verlaat in Leuven arriveerde was dat in elk geval niet mijn indruk. En de enige trotskiste in mijn geboortedorp – de dochter van een notaris, ik ben nog op haar meisjeskamer geweest – was ook geen oogverblindende schoonheid, al lakte ze haar nagels en had ze iets van een vamp – wordt dat woord vandaag nog begrepen? 

     Vrouwen beoordelen is altijd een moeilijke zaak. We denken aan de Dictionaire des idées reçues van Flaubert. Onder het lemma Blondes staat er: plus chaudes que les brunes (voy. Brunes),  en onder het lemma Brunes staat er: plus chaudes que les blondes (voy. Blondes).

     Ik heb in elk geval het idée recue over de meisjes van de RAL altijd gekend. Ik maakte daar zelfs een subtiel grapje over in de klas. Ik liet wel eens een fragment zien uit een Elsschot-documentaire waarin je een glimp kon opvangen Elschots kleindochter, de vooraantstaande trotskiste Ida Dequeecker. Dan zei ik naar waarheid: ‘Kijk, die is nu 70 en dat is toch nog altijd een mooie vrouw.’ En dan na een pauze: ‘En dan had je had haar moeten kennen toen ze jonger was.’  De leerlingen moesten dan hard lachen met een binnenpretje dat ze onmogelijk konden begrijpen, maar wel aanvoelen. 

 

 

Boze discussie over Israël en Chili

     Er was laatst een Afspraak (27/10) waarin drie van de gasten – Björn Soenens, Koert Debeuf en Meinie Nicolai – een anti-Israëlisch standpunt innamen, en één gaste – Jonath Weinberger – het opnam voor Israël. Veel kijkers die Israël een warm hart toedragen vonden dat het debat niet eerlijk verlopen was: drie tegen een, en bovendien had men Weinberger niet laten uitspreken. 

     Ik heb de uitzending achteraf bekeken en vond dat het meeviel. Na het debat, in de lounge van de vrt, schijnt het er minder beschaafd aan toe te zijn gegaan. Weinberger heeft daar een stuk over geschreven op Doorbraak. Een van de tafelgasten stak tegenover haar een tirade af, en liep daarna woedend weg. ‘Een andere tafelgast,’ schrijft Weinberger, ‘probeerde nogmaals met mij in discussie te gaan, maar gaf het al gauw op en siste me op het einde toe: ‘Geniet nog van jullie oorlogen.’ Weinberger zag daarin de woede van iemand die de discussie verliest.

     Ik herinner mij  een discussie die ik had in september 1973. In Chili was enkele dagen voordien een rechtse staatsgreep gepleegd tegen de socialistische regering van Allende.  Ik stond de krant van Amada te verkopen aan het studentenrestaurant van de Kulak, en wilde iedereen overtuigen dat de staatsgreep het gevolg was van de slappe compromispolitiek van de socialistische regering. Allende was niet links genoeg geweest. Niet iedereen was het met me eens, maar de discussie was mogelijk. 

     Toen kwam er echter een jonge professor die bleef staan om met mij te discussiëren. Hij was benieuwd naar mijn standpunt, maar opperde zelf dat de socialistische regering misschien te links was geweest, te weinig compromisbereidheid had getoond, en daardoor de staatsgreep had uitgelokt. Ik stond met mijn mond vol tanden. Bouche bée. Ik keerde hem woedend de rug toe, draaide me nog eens, en toen ik zag dat de professor het restaurant binnenging, riep ik hem na: ‘Ga jij je maar lekker volvreten.’

 

Stef Wauters en Valérie Van Peel

     Ik was een beetje geschrokken van de manier waarop Stef Wauters het interview aanpakte met Valérie Van Peel (6/10). Weinig informatieve en veel provocerende vragen. Suggestieve woordkeuze. Op de verkeerde momenten onderbreken. Superieur lachje. Deed Wauters dat nu altijd? Ik vroeg het aan mijn alertere echtgenote. ‘Nee,’ zei ze. ‘Het is omdat hij tegenover een vrouw zit.’ 

     Het is allemaal heel subjectief. Je vindt al snel dat iemand van je eigen ‘kamp’ zal ik maar zeggen harder wordt aangepakt dan iemand anders. Lichaamstaal en mimiek zijn delicaat om te beoordelen. En een journalist mág een politicus onderbreken die rond de pot draait – en Van Peel drááide rond de pot omdat ze haar premier zoveel mogelijk onderhandelingsvrijheid wil geven en zo weinig mogelijk rode lijnen wil aangeven.

     Ik heb daarna het interview nog eens in uitgesteld relais bekeken, en de indruk bleef, al kon ik er nog altijd de vinger niet opleggen. Ik heb ook aandachtig naar het interview van Wauters met Tom van Grieken gekeken (8/6) om te kunnen vergelijken.  Wauters weersprak Van Grieken als die iets onzinnigs zei, hij wees op de consequenties van zijn Oekraïne-standpunt, maar hij speelde hem betere vragen toe en behandelde hem, naar mijn smaak, met meer respect.

 

 

Oekraïnestandpunt van Tom Van Grieken

     Dat Oekraïnestandpunt van TomVan Grieken ook! Ons land moet stoppen met militaire steun te geven aan Oekraïne, omdat er onderhandelingen moeten komen, omdat door die miljardensteun onze gezinnen op het einde van de maand niet meer rond komen, en omdat de Belgische inbreng toch het verschil niet zal maken! Een non sequitur, een leugen en een vulgariteit.

 

 

Ive Marx

     ‘Besparen is makkelijk,’ schrijft Ive Marx in zijn tweewekelijkse column (DS 10/11). Is dat nu professorale betweterij of een olijke provocatie? Omdat ik Ive Marx best kan lijden, gok ik op het laatste. Hoe kunnen die gemakkelijke besparingen worden uitgevoerd. Door de bedrijfssubsidies (meestal in de vorm van belastingsvoordelen, 22 miljard per jaar) en belastingsvoordelen voor burgers (40 miljard per jaar) af te schaffen of drastisch te beperken. Er ligt, suggereert Marx – maar hij zegt het niet –, 62 miljard voor het grijpen. Hij haalt een Oeso-studie aan die aantoont dat het hele subsidiestelsel en voordelenstelsel chaotisch en onrechtvaardig is en de economische groei afremt.

     Waarschijnlijk hebben Marx en de Oeso gelijk. Het rationaliseren van de belastingen en het slopen van de koterijen zou economisch veel voordelen bieden, zélfs als de globale belastingsdruk voor bedrijven en burgers zou stijgen, en zéker als die gelijk zou blijven of dalen. Het zou zelfs niet al te moeilijk zijn om zo’n rationeel regeling uit te werken. Maar de abrupte overgang van de huidige ‘chaos’ naar de nieuwe rationele regeling, de stap van evenwicht A naar evenwicht B, zou een enorme schokgolf door de economie jagen, met winnaars en verliezers, met faillissementen, werkloosheid, tijdelijke verarming voor velen en grote ontevredenheid en politieke instabiliteit.

     Kortom, de overgang van A naar B is niet makkelijk, maar moeilijk. Marx weet dat eigenlijk ook, want hij schrijft ergens het verloren zinnetje: ‘Je kunt dat vanzelfsprekend niet van vandaag op morgen doen.’ Inderdaad, dat gaat niet, en het tempo van zulke hervormingen is nog het minste probleem. We moeten maar denken aan de Oostbloklanden die van A naar B moesten evolueren.
     Marx begint zijn stukje met de excentrieke voorstellen die Roland Duchâtelet vorige week in een talkshow voorlegde. Hij verklaart de stoutmoedigheid van Duchâtelet vanuit diens rijkdom. Als miljardair beschikt hij over genoeg fuck you money. Hij moest zich nergens iets van aantrekken. Maar Duchâtelet is tachtig! Ook als hij geen geld had, moest hij zich nergens iets van aantrekken. Ik denk soms dat ik, als ik tachtig ben, mij ook wat fermer zal uitdrukken op de sociale media. En trouwens, een professor met een vaste benoeming als Marx, moet die zich ergens iets van aantrekken? Ik heb niet de indruk dat hij zich inhoudt, maar misschien krijgen we de echte Marx pas te zien als hij op emiritaat gaat. Als ze hem dán uitnodigen op een talkshow zal hij eens spijkers met koppen slaan.  

Trump en de Democraten

     Een democratie moet niet perfect zijn om gezond te zijn. De basisvoorwaarde is de mogelijkheid tot aflossing van de wacht. Bij verkiezingen die een nipt verschil opleveren, kan het even spannend worden, zoals toen Biden het van Trump won met een klein verschil in relevante stemmen en Trump wild tekeer ging. Maar bij een duidelijk verschil zoals bij de midterms van gisteren, moet zelfs Trump zijn nederlaag toegeven. De VS zijn nooit in de buurt gekomen van een ‘fascistische dictatuur’.

     Aan de andere kant kan een democratisch verkozen president wel schade toebrengen die langere tijd doorwerkt of zelfs onherstelbaar is. Blunders in het buitenlands beleid zijn daar een voorbeeld van: slecht geplande militaire avonturen zonder exitstrategie, verkeerde bondgenootschappen, handelsoorlogen die moeilijk terug te draaien zijn.

     Als het echter op sociaal-economisch beleid aankomt, lijkt het mij moeilijker om een links beleid terug te draaien dan een rechts beleid. Als een systeem van sociale uitkeringen en garanties een keer is ingevoerd, is het heel moeilijk om dat weer in te perken. Voor wie denkt dat er nooit genoeg sociale uitkeringen en garanties zijn, is dat geen probleem. Maar degenen die geloven dat het systeem boven een bepaalde grens contraproductief wordt, zullen zien dat het een tanker is die heel moeilijk van koers kan veranderen. 

     Ik heb daarom een dubbel gevoel bij de Democratische overwinning in de VS. Het is mij zeker niet onwelgevallig dat de Grote Idioot is afgestraft. Ik hoop dat die afstraffing hem zal afremmen in zijn toeschietelijkheid tegenover Poetin. Maar ik vind het vervelend dat de half-socialistische strekking binnen de Democraten aan invloed wint. Gematigde Democraten hebben er na de laatste verkiezingsoverwinning van Trump voor gepleit dat de partij het centrum op zou zoeken. Dat zou volgens hen de beste strategie zijn om Trump te verslaan. Ik hoop nog altijd dat dat waar is, maar ’t is geen zekerheid. Trump heeft zijn verkiezingen gewonnen door te radicaliseren. Wat als de Democraten zijn voorbeeld volgen, ook verder radicaliseren … en succesvol zijn?

  

Oekraïne en het Vaticaan

     Twee professoren van de KULeuven hebben in De Standaard (21 en 22/10) de degens gekruist: Jan De Volder, historicus verbonden aan de faculteit Theologie, en Steven Van Hecke, hoogleraar Europese politiek. De historicus voerde de eerste attaque uit. Hij verweet Europa dat het alle onderhandelingen met Rusland weigerde en daardoor leek op een trein die maar op één spoor kan rijden: dat van ‘financiële en militaire steun aan Oekraïne, zonder rechtstreeks met Rusland in oorlog te treden.’ Hij prijst daarentegen het beleid van het Vaticaan dat ‘zijn sympathie voor het geteisterde Oekraïne, maar toch in gesprek bleef met Rusland.’ 
     Vooral de kwestie van historische vergelijkingen viel mij op in het stuk. De Volder schrijft:

 

Soms krijg je de indruk dat Europese leiders en waarnemers niet meer historische kennnis hebben dan die over de Tweede Wereldoorlog: de Russische president Vladimir Poetin is dan Hitler, Rusland is nazi-Duitsland, vooral te vermijden is een deal à la Chamberlain, en na vier of vijf jaar oorlog winnen de goeden (wij dus). Het is een simplistische visie. Evengoed kun je de huidige situatie vergelijken met de Balkanoorlogen en de slaapwandeldiplomatie die aan de Eerste Wereldoorlog voorafging. 

 

      Dat is een goede waarschuwing. Als ik speculeer over de afloop van de oorlog in Oekraïne, geloof ik niet dat die zal eindeigen zoals de oorlogen die mijn historisch geheugen uitmaken geëindigd zijn. De buitenlandse mogendheid zal zich niét terugtrekken zoals uit Vietnam (1973) en Afghanistan (1989, 2021), de plaatselijke oorlog zal niét eindigen in een wereldbrand zoals Balkanoorlogen waar De Volder naar verwijst, er zal géén vernederende capitulatie plaatsvinden zoals in het Bois de Compiègne in 1918, en de overwinnende legers zullen niét de hoofdstad van het vijandelijke rijk innemen zoals met Berlijn 1945. Hoe zal de oorlog wel ooit eindigen? Hoogstwaarschijnlijk door een ‘paix impure’ waarvan de kern bestaat uit het bevriezen van de frontlijn. De Volder geeft hoog op over geduld, out of the box denken, realisme en creativiteit, maar dat zal niet veel veranderen aan de zaak: de frontlijn wordt bevroren.

     De riposte van Van Hecke is heftig. Het Vaticaan wordt ‘door Poetin gebruikt om een schijn van bereidwilligheid hoog te houden’, er is in het verleden, na 2014, al zo vaak onderhandeld met Poetin, diplomatieke toegevingen worden door Moskou geïnterpreteerd als zwakte, en men kan niet onderhandelen met iemand die maximale eisen stelt. Dat laatste is een zwak argument, want Van Hecke geeft zelf toe dat het stellen van maximale eisen behoort tot het diplomatieke spel.

 

Iedereen weet dat Oekraïne bereid is om in de praktijk bereid is om in de praktijk afstand te doen van dat deel van het territorium dat momenteel door Rusland wordt bezet … Wie Oekraïne verwijt dat niet openlijk toe te geven, kent weinig van diplomatie. Alsof onderhandelen betekent dat meteen alle kaarten op tafel moeten liggen.

 

     Je kunt Poetin veel verwijten, maar niet dat hij maximale eisen vooropstelt. Oekraïne en Europa doen dat ook – en terecht. Alleen Trump leek de creatieve strategie te volgen om vooraf de eisen van de tegenpartij als basis voor de onderhandelingen over te nemen. Maar achteraf bleek dat hij in het Oekraïense conflict Rusland niet eens als de tegenpartij beschouwt.

     Van Hecke gebruikt in de discussie een eigenaardig gezagsargument.

 

Volgens de redenering van De Volder vergist [behalve radicaal-rechts en radicaal-links] de rest van het politieke spectrum in Europa zich al bijna vijf jaar schromelijk. Stel je eens voor dat die politici wel grondig hebben nagedacht over hun houding in het conflict ten aanzien van Rusland.

 

     Maar het is op zich zeer wel mogelijk dat het politieke spectrum zich al vijf jaar vergist. Bovendien is het een overbodige veronderstelling. De weerzin om met Rusland te onderhandelen kan evengoed voorkomen uit onzekerheid en onenigheid in eigen rangen.

     Het belangrijkste verwijt van Van Hecke is het volgende:

 

Jan De Volder schrijft binnen dat denkkader: door halstarrig Oekraïne te steunen en en niet te willen onderhandelen met Rusland is Europa mee verantwoordelijk voor het aanhoudende oorlogsleed.

 

     Ik vond dat eerst onrechtvaardig. Nergens in zijn stuk had De Volder opgeroepen om de steun aan Oekraïne stop te zetten. Ik heb het stuk nog eens nagelezen, om dat te controleren. Tegelijk is mij iets anders opgevallen: nergens in zijn stuk roept De Volder op om de steun aan Oekraïne verder te zetten. Dat kan niet. Wie met goede argumenten pleit voor onderhandelingen moet minstens één of twee zinnetjes toevoegen over onverminderde financiële en militaire steun voor Oekraïne. Anders lijk je zelf op ‘een trein die maar op één spoor kan rijden.’ En dan helpt het niet om, zoals het Vaticaan doet ‘sympathie te betuigen voor het geteisterde Oekraïne.’

 

De pruik van Dr. Johnson

     De Fransen hebben Voltaire (1694-1778),  de Duitsers hebben Goethe (1749-1832) en de Engelsen hebben Samuel Johnson (1709-1784). Over die laatste heeft Benno Barnard een kort essay gepubliceerd in De Standaard (25/10). Daarin vermeldt hij tot twee keer toe de ‘slordige’ en ‘warrige’ pruik van de geleerde man. Bij de illustratie – een tekening naar de buste gemaakt door Joseph Nollekens – staat als bijschrift: ‘Samuel Johnson, inclusief slordige pruik.’ Alleen wordt Johnson door Nollekens afgebeeld zonder pruik, maar met de haardracht van een antieke filosoof. Dat was een fout van de eindredacteur die blijkbaar niet goed weet hoe 18de-eeuwse pruiken eruit zagen.
     Maar de fotoredacteur heeft een subtielere fout gemaakt door de verkeerde afbeelding te kiezen. Niet alleen wordt Johnson sterk geïdealiseerd afgebeeld, het is niet de iconische Johnson, het is niet het beeld dat tot de parate kennis van de middle brow behoort.
      Dat was iets waar ik in mijn lessen literatuur veel aandacht aan besteedde. Mijn leerlingen moesten niet alleen weten dat Proust de auteur was van La Recherche en wat er zo speciaal was aan dat werk, ze moesten ook een afbeelding van Proust kunnen herkennen. Er bestaan veel portretten van Proust: een portret van Proust met een borstelachtig kapsel (en brosse) bijvoorbeeld, en er is het fameuze portret van de dode auteur, met baard. Maar het iconische portret is er een met sluik haar, een scheiding in het midden en een verzorgde snor.
     Aangezien mijn leerlingen in het zesde jaar zelf veel auteurs moesten voorstellen, moesten ze ook zelf een portret opzoeken. Ik raadde hen aan om erop te letten welk portret het vaakst uit hun zoekopdracht naar voren kwam. Voor sommige auteurs was dat makkelijk: van Jane Austen bestaat er maar één portret. Bij andere moest er worden gekozen. Dan had ik duidelijke voorkeuren. Tolstoj moest een lange baard hebben, Thomas Hardy mocht géén baard hebben,  Victor Hugo moest oud zijn, en Charles Dickens van middelbare leeftijd. Bij Alexandre Dumas moesten ze vooral oppassen dat ze niet per ongeluk een foto van zijn zoon kozen. Bij sommige auteurs waren er twee iconische portretten, van Hendrik Conscience bijvoorbeeld. Mijn keuze viel op de oude Conscience met lange baard. 

Standaardnederlands in het onderwijs

Standaardnederlands gesproken en geschreven
     Leraar Nederlands Thomas van der Zwan (DS 28/10) vindt dat Zuhal Demir te vaag blijft met haar streven om ‘de lat extra hoog te legen zodat onze jongeren onze taal beheersen’. Hij vindt dat ze meer het belang van Standaardnederlands moet onderstrepen en dat dat onvoldoende gebeurt in de huidige minimumdoelen.

 

In de minimumdoelen voor het basisonderwijs komt het woord ‘Standaardnederlands’ slechts twee keer voor: ‘De leerlingen kunnen verstaanbaar spreken met aandacht voor uitspraak van het Standaardnederlands’ en ‘De leerlingen kennen enkele taalvariëteiten: dialect, Standaardnederlands.’ 

      Mee eens. Wat in de minimumdoelen staat is niet alleen magertjes, maar ook erg onevenwichtig. Het aanleren en inoefenen van een correct uitgesproken Standaardnederlands is ongeveer twee- tot driehonderd keer belangrijker dan een lesje over taalvariëteiten. Ik weet bovendien hoe zulke doelstellingen over ‘taalvariëteiten’ zich vertalen naar het secundair onderwijs. Daar moeten de leerlingen dan zes taalvariëteiten kunnen onderscheiden in plaats van twee, met de conclusie dat die variëteiten allemaal even ‘juist’ zijn als ze in de gepaste context worden gebruikt. Terwijl men de leerlingen zou moeten bijbrengen dat de standaardtaal in zoveel mogelijk contexten moet worden gebruikt.
    Ik ben het dus helemaal eens met collega Van der Zwan als hij schrijft: ‘Onze taal is het Standaardnederlands.’ Dat moet inderdaad – hoe zal ik het zeggen – de  standaard zijn die in het onderwijs hoog wordt gehouden*.
     Mijn collega heeft daarom ook gelijk als hij de strijd aanbindt met de tussentaal. Het Standaardnederlands ‘aanleren is al moeilijk genoeg,’ schrijft hij, ‘en tussentalige varianten gooien daarbij roet in het eten.’ Maar in die kwestie ben ik genuanceerder wat de gesproken taal betreft. Van der Zwan schrijft:

Steven Delarue (UGent) toonde tien jaar geleden aan dat Vlaamse leerkrachten massaal tussentaal spreken voor de klas … Onderzoek van Delarues collega Chloé Lybaert toonde aan dat wie Nederlands als tweede taal leert, de discrepantie tussen het gesproken en geschreven Nederlands als verwarrend ervaart …  

     Maar die discrepantie tussen gesproken en geschreven Nederlands is voor de meeste taalgebruikers onvermijdelijk. Als men spreekt is men slordiger, moet men worstelen met klanken – voor mij de ‘g’ en de ‘h’ – , en gebruikt men werktuigelijk woordenschat, morfologie en syntaxis die dialectisch of ‘Vlaams’ gekleurd is. De geschreven taal, die men bedachtzamer kan hanteren, is dan ook een beter terrein om de strijd tegen de tussentaal aan te vatten. Ik geef enkele voorbeelden van tussentalige varianten. Het eerste zinnetje neem ik over van Van der Zwan omdat dat het voorbeeld was dat mij aan het denken zette.

• De verhalen dat ik vroeger las
• Zo’n problemen komen vaak voor
• Hij hield van boeken. Deze waren voor hem belangrijk.
• Hij slaagt zijn vrouw
• Gij kunt het
• Hij zou willen piano kunnen spelen
• Ik dacht dat hij het boek zou gelezen hebben.
• Een tas koffie
• Hij wilt echt niet
• Hij kan terug lopen
• Zij trekt haar plan
• Hij verwachtte zich aan het ergste 

    Al die voorbeelden behoren tot een lijst van 200 tussentaalfouten die mijn leerlingen niet mochten maken in geschreven teksten. Als ze zo’n fout maakten, gebruikte ik mijn rode balpen, onderstreepte de fout, en schreef -1 in de marge. Het waren meestal fouten waar de leerlingen zich niet bewust van waren als ik ze niet eerst had uitgelegd. Maar bij een spreekopdracht zei ik daar meestal niets van. Bij professor Paardekooper was je voor het examen gezakt als je in een informeel ABN-praatje iets zei als ‘De verhalen dat ik vroeger las’ maar mijn leerlingen waren geen toekomstige germanisten.
     Er was dus een ‘discrepantie’ tussen de normen die gebruikte voor spreek- en voor schrijfopdrachten. Bij spreekopdrachten vroeg ik dat de leerlingen – vooral de jongens – bij de eerste zinnen hun best deden om dialectklanken en grove dialectwoorden als ‘dees’ te vermijden. Als ze zich bij die eerste zinnen goed concentreerden, viel de rest meestal ook mee. Als ze dan eens ‘terug’ in plaats van ‘opnieuw’ zeiden, deed ik of ik dat niet hoorde. 
     Ondertussen zou ik in de eindtermen voor het secundair onderwijs de volgende minimumdoelen in een aparte paragraaf opnemen en uitwerken: ‘De leerlingen kunnen een tekst schrijven in Standaardnederlands dat gebruikelijk is in het hele taalgebied’ en  ‘De leerlingen herkennen de meest frequente tussentaalfouten op lexicaal, morfologisch en syntactisch vlak en weten hoe ze die moeten vermijden.’  De normatief-objectieve begrippen ‘Standaardnederlands’ en ‘correctheid’ staan in de huidige eindtermen verspreid tussen allerlei andere subjectief te interpreteren tekstvereisten. De kwestie van ‘tussentalige fouten’ of  ‘taalzuivering’ wordt nergens vermeld**.

 

* Zie hierover ook mijn longread hier.
** Nu moet ik toegeven dat de verstaanbaarheid van geschreven teksten - van leerlingen bijvoorbeeld - amper wordt beïnvloed door de aanwezigheid van tussentaal. Belangrijker zijn het gebrek aan correcte grammatica en tekstgrammatica, en andere kenmerken die wel in de huidige eindtermen worden vermeld.

 

 

Meer stemrecht voor belastingbetalers?

 

Cijnskiesrecht
      Professor Alain Verbeke schreef in De Standaard (3/11)  een eigenaardig stuk waarin hij het opnam voor het cijnskiesrecht: wie meer belastingen betaalt, kan bij verkiezingen meerdere stemmen uitbrengen. Dat zo’n systeem in het 19de-eeuwse liberale België heeft bestaan, weet de professor ook wel, maar hij vond het niet opportuun om het te vermelden.
      Zijn collega Jan Dumolyn reageerde boos. Hij noemde Verbeke op zijn FB-pagina een ‘mafketel-economist’. Hij verweet de rechterzijde proactief dat ze zouden zeuren over Verbekes recht op vrije mening. (Zeker, dat doe ik.) En hij vergeleek de horror van het cijnskiesrecht met de Jacobijnse guillotine en de communistische terreur. Hij zag in zijn gedachten Verbeke al met een geweer uit een raam leunen om te schieten op toekomstige betogers in Leuven die het algemeen stemrecht wilden herstellen. Door precies Leuven te vernoemen verwees Dumolyn, geloof ik, subtiel naar de Bloednacht van 1902*. 

    Op het eerste gezicht lijkt de boosheid van Dumolyn eigenaardig. Het ideetje van Verbeke maakt 0,000 procent kans om ooit te worden gerealiseerd. Waarom je er dan druk over maken? Toch begrijp ik Dumolyn. Het algemeen enkelvoudig stemrecht is een symbool, een dogma en een taboe. Je voelt weerzin om daar rationeel over te discussiëren. Je wilt mensen die zoiets voorstellen het liefst uitschelden of uitlachen. Ik heb dat ook met David Van Reybrouck als hij over zijn lotterijdemocratie begint. Ik weet dan niet waar ik met mijn tegenargumentatie moet beginnen.
     Met Verbekes voorstel is dat anders. Hier kan ik een tegenargumentatie opbouwen omdat ik aanknopingspunten zie. Ik herken namelijk een zekere verdienste in de onderliggende redenering. De taak van regeringen bestaat hoe langer hoe meer in het uitgeven van geld – veel meer nog dan in de 19de eeuw. Is het dan niet logisch dat over die uitgaven beslist wordt door de mensen die via belastingen dat geld storten? Volgens dezelfde redenering zou je het stemrecht ook kunnen afnemen van degenen die alleen geld krijgen van de staat, zoals uitkeringsgerechtigden, ambtenaren, leraren enzovoort. Meer in het algemeen vormt algemeen stemrecht altijd een bedreiging voor het eigendomsrecht. Wie geen eigendom bezit of weinig verdient, kan altijd stemmen voor een partij die belooft het geld te halen waar het zit: bij degenen die wel eigendom bezitten of die wel veel verdienen.
     Men begrijpt waarom Verbeke die redenering niet als vertrekpunt gebruikt. Logisch doorgetrokken zou ze leiden tot een volledige verwerping van de ‘herverdeling’ waar onze naoorlogse samenlevingen op gebouwd zijn. Ongeveer niemand – ook ik niet – wil deze consequentie aanvaarden. Het is alleen jammer dat het vertrekpunt dat Verbeke wél kiest niet veel om het lijf heeft. Hij vergelijkt de staat met een bedrijf op aandelen. Om goede beslissingen te kunnen nemen, moet het stemrecht van de aandeelhouders proportioneel zijn aan het aantal aandelen dat ze bezitten. 

Als in een bedrijf elke aandeelhouder, of die nu één aandeel heeft of 30.000 aandelen, eenzelfde stem heeft, kan de algemene vergadering haar werk niet doen. Ze kan geen strategie of langetermijnbeleid bepalen.

 

     Die 30.000 aandelen roepen meteen een vraag op. Wat wil Verbeke eigenlijk? Een regeling waarbij de een rijke 30.000 stemmen heeft, en de arme slecht één – of volgens de logica – géén? Dan kom je in een absurd verhaal terecht waarbij de rijke 30.000 bolletjes rood moet kleuren, en op straat komt protesteren om van die last bevrijd te worden. Tom Wouters zou er een verhaal over kunnen schrijven. Sterker nog, Tom Wouters hééft er een verhaal over geschreven**. Maar zó ambitieus is het plan van Verbeke niet. Wat hij voorstelt is veel bescheidener.

 

Iedere burger heeft één stem. En iedere burger die bijdraagt en belastingen betaalt, heeft proportioneel wat meer stemmen.

 

     Hoeveel is dat : ‘wat meer stemmen?’  Twee? Drie? Vijf? Dan blijft er van de vergelijking met een bedrijf niet veel over. Of wil Verbeke misschien een aandeelhouder die 30.000 aandelen bezit afschepen met twee of drie extra stemmen? Het voorstel van Verbeke gaat dus, ongelooflijk maar waar, niet ver genoeg, althans niet binnen de eigen logica.

     Maar in andere opzichten gaat het véél te ver. Om te beginnen zou men in Verbekes systeem minstens met een tweekamersysteem moeten werken. Een kamer die met meervoudig stemrecht verkozen wordt en beslissingen neemt over inkomsten en uitgaven, en een kamer die met enkelvoudig stemrecht gekozen wordt en niet-financiële beslissingen neemt, zoals over abortus, euthanasie, migratie, taalwetgeving, strafrecht, ordehandhaving, veiligheid, buitenlands beleid, enzovoort. Er is geen reden waarom niet alle burgers als gelijken over die kwesties mee zouden beslissen.

     Verbeke gaat nog even door met zijn vergelijking tussen de staat en een bedrijf. 

 

Als er geen grote verschillen zijn in aandeelhouderschap, en iedereen min of meer gelijk is, zoals in beursgenoteerde bedrijven, is niet de algemene vergadering de baas, maar het management en de raad van bestuur die het management naar de mond praat … Precies zo is het in onze Belgische democratie … de macht ligt bij het management (de regering) met een raad van bestuur (het parlement) die het management naar de mond praat … Het gevolg is dat de burgers-aandeelhouders alle macht en controle kwijt zijn. 

 

      Deze vergelijking is niet helemaal uit de lucht gegrepen. In de tijd van het cijnskiesrecht waren er minder burgers die aan het beleid konden deelnemen, maar elke burger die kón deelnemen zette wel een duidelijker stempel op dat beleid. Het was de tijd dat het parlement nog écht iets te zeggen had. Ik geloof dat het Noorse parlement ooit speciaal samenkwam om te beslissen of een bepaalde subsidie aan de toneelschrijver Ibsen al dan niet moest worden toegekend. Vandaag worden beslissingen over cultuursubsidies op een andere manier genomen.

     Ik ben op een sombere dag bereid om de verminderde rol van het parlement in een massa-democratie te betreuren. Maar moeten we daarom de relatie tussen regering en volk zien als een van meesters en slaven, waarbij de laatsten in een democratie alleen vrij zijn om af en toe van meester te veranderen? Zo’n schema blijft voor mij een woordspel zolang het niet concreet wordt ingevuld. 

     En wat is de concrete invulling die Verbeke eraan geeft? Politiek staat voor hem gelijk aan cliëntelisme. Tegenover het ‘onaantastbare management’ (de regering) staat de machteloze burger, hetzij als belastingbetaler, hetzij als uitkeringstrekker. 

 

Wie niet werkt of bijdraagt en allerhande uitkeringen en subsidies geniet, is afhankelijk van het management. Dat regelt uitkeringen en belooft te vechten voor wie afhankelijk is, door onophoudelijk belastingen te heffen… Die politici zijn niet bezorgd om het welzijn van de burger, ze willen een systeem in stand houden waarbij zoveel mogelijk burgers afhankelijk zijn van een uitkering. 

 

     Dat is duidelijk een schromelijke overdrijving, want veel politici hengelen óók naar de stem van de belastingbetaler. Zeker, er zijn politieke partijen die lakse regelingen voorstaan rond werkloosheid, langdurige ziekte en lage pensioenleeftijden, maar zeggen dat de hele politieke klasse zoveel mogelijk burgers afhankelijk wil maken van een uitkering is een intentieproces, dat bovendien heel eenzijdig de werkelijkheid weerspiegelt. Cliëntelisme bestaat, maar het is slechts een deel van de politieke motivatie, zelfs bij de sociaal-democraten.

     ‘Geruisloos evolueren we naar een communistische dictatuur,’ schrijft Verbeke. Dat sluit aan bij wat ik hierboven al schreef: dat een democratie inherent een bedreiging vormt voor het eigendomsrecht. De armste helft plus 1 kan immers stemmen voor de onteigening van de rijkste helft min 1. Maar zelfs als dat gevaar reëel is, en er een logische evolutie in die richting is, bestaan er in een liberaal-democratisch kapitalisme verschillende tegenkrachten. 

     Er is vooreerst een uitgebreide middenklasse die eigendomsrecht en lage belastingen als principe apprecieert. De bezittende klasse heeft – tot spijt van links – een disproportionele invloed door haar mogelijkheid tot lobbywerk. En daarnaast wordt het beleid ook bijgestaan door technocraten en economen die aan politici kunnen uitleggen dat de belangen van hun electoraat op lange termijn beter gediend worden door economische groei dan door loutere en gemakzuchtige herverdeling. En dan spreek ik nog niet van rechtstatelijke en grondwettelijke grendels.

     Nee, de kracht van het algemeen enkelvoudig stemrecht leidt niet op wetmatige wijze naar de installatie van het communisme, evenmin als de tegenkrachten op wetmatige manier een garantie bieden dat die niet gebeurt. Wie het kapitalisme aan banden wil leggen of het communisme wil tegenhouden, zal het zelf moeten doen. 

     ‘Ons management kan geen begroting maken,’ schrijft Verbeke. Hij schijnt gelijk te krijgen. Met meervoudig stemrecht zou het inderdaad vlotter gaan. Conner Rousseau, die doet alsof hij ‘de mensen’ vertegenwoordigt, zou wat minder kunnen dwarsliggen: zijn electorale gewicht zou nog lager zijn dan het nu al is. De Wever zou het makkelijker hebben. Maar de gemakkelijke oplossingen zijn daarom niet de beste.  Het is waar dat de regeringsbegroting vooral betaald wordt door de rijken en de middenklasse, maar de beslissingen erover moeten door iedereen gedragen worden, anders loopt het mis. Lange discussies in de regering of in het Parlement zijn vervelend, maar zij zijn nog altijd beter dan een opstand met doden in de straten van Leuven. Riot is an ugly thing, zegt Inspector Kemp in Young Frankenstein. 

* Het FB-commentaar van Dumolyn is sarcastisch van toon, en mijn commentaar erbij in zekere zin ook. Zoiets delicaat  om te interpreteren. Hieronder de letterlijke woorden van Dumolyn: 

Ik weet waarover mijn volgende stuk in De Standaard zal gaan: ik pleit voor het herinvoeren van de guillotine voor gestoorde antidemocratische collega's die terug naar de negentiende eeuw willen. Een snelle, goedkope en menselijke oplossing. En oh ja, graag ook een sterke communistische partij die daarvoor zal zorgen, want die democratie ja, dat is toch ook allemaal maar een beetje iets van het verleden he. Benieuwd hoe lang het zal duren voor de halve politieke klasse hijgerig begint te roepen over LINKSE WOKE UNIVERSITEITEN en zo. Maar als een hoogleraar mafketel-economist zoiets schrijft, wel ja, hij heeft toch recht op zijn mening natuurlijk. Of nog beter: we gaan iets verder in Leuven naast het bureau van de collega staan en schieten op de menigte die betoogt voor het algemeen stemrecht, hoera! 

** Het stukje van Tom Wouters staat hier.

 Nogmaals het cijnskiesrecht

     In mijn stukje hierboven heb ik al slalommend enkele stellingen en argumenten rond het cijnskiesrecht geformuleerd, cijnskiesrecht waar professor Verbeke, en naar het schijnt ook Bart Verhaege, voorstander van zijn. Het waren de volgende

1. De herinvoering van het cijnskiesrecht maakt geen enkele kans; de discussie is ‘academisch’
2. Het algemeen enkelvoudig stemrecht garandeert het principe van herverdeling, waar ongeveer iedereen achter staat, zij het in verschillende gradaties
3. De morele rechtvaardiging van cijnskiesrecht bestaat erin dat het staatsbudget moet worden beheerd door degenen die de budgettaire middelen aandragen; niet iedereen zal het met dat principe eens zijn
4. Cijnskiesrecht kan in het beste geval alleen verantwoord worden voor kwesties van staatsinkomsten en -uitgaven; er zouden volgens die logica twee verkiezingstelsels moeten gelden, één met en één zonder cijnskiesrecht
5. Professor Verbekes vergelijking tussen enerzijds staatsburgers en anderzijds aandeelhouders die stemrecht hebben in verhouding tot hun aandelen, is mathematisch onzinnig: met een, twee of drie extra stemmen voor grote belastingsbetalers zou men nog altijd ver verwijderd zijn van het proportionele aandeelhouderssysteem
6. Verbekes hoop dat cijnskiesrecht zou leiden tot een herwaardering van het parlement is illusoir
7. Verbekes stelling dat algemeen enkelvoudig stemrecht tot een overdreven uitkeringsstelsel kan leiden is correct; dat de uitbreiding van het uitkeringsstelsel de enige, belangrijkste of door niets afgeremde drijfveer van democratisch verkozen politici  vormt is een grove overdrijving
8. Er is een inherente contradictie tussen algemeen enkelvoudig stemrecht en eigendomsrecht, omdat altijd het risico bestaat dat een meerderheid de democratie gebruikt om welvaart van het rijkere deel van de bevolking te confisqueren ten eigen bate
9. Voorstanders van het eigendomsrecht kunnen steunen op een aantal factoren die binnen een liberaal-democratisch kapitalisme aanwezig zijn (middenklasse, lobbywerk, technocratie, grondwet).  
10. Een gematigd cijnskiesrecht zou gunstig zijn voor een rechtser economisch beleid, maar zou ongunstig zijn voor het draagvlak van zo’n beleid 
11. Algemeen enkelvoudig stemrecht kanaliseert de ontevredenheid van de straat naar de onderhandelingstafel. 

     Ondertussen zijn er in De Standaard een aantal kritieken gekomen op Verbekes stuk. Mauro Michielsen, student sociologie én Vooruit-senator, was de eerste (DS 4/11). Zijn argumentatie berust vooral op de filosofie van de herverdelende welvaartsstaat. Hierop ingaan zou mij te ver leiden. Verder verwijst Michielsen naar Bourdieu met zijn cultureel-sociaal-symbolisch kapitaal dat ervoor zorgt dat het beleid sterker aansluit bij de wensen van de rijken dan je zou verwachten gezien hun kleine electorale gewicht. Dat is een goed argument, en ik heb het in mijn eigen stukje vulgariserend samengevat als ‘lobbywerk’. In die redenering is het algemeen enkelvoudig stemrecht een welgekomen tegenwicht tegen de lobbykracht van de rijken.
    De dag na Mauro Michielsen kwam Raf Njotea aan de beurt (DS 5/11). Die vond het belachelijk dat men stemrecht zou toekennen door alleen naar de financiële, kwantificeerbare bijdrage van mensen te kijken.  

Wat doe je in dat systeem met iemand die mantelzorg opneemt en daarom minder gaat werken? Krijgen verpleegkundigen of vuilnisophalers minder stemmen dan consultants … omdat ze minder bijdragen? … Welvaart wordt ook door veel andere instanties gecreërd. Middenveldorganisaties. Vakbonden. Activisten en burgerrechtenbewegingen.

      Daar zit iets in al zou ik het woord ‘welvaart’ voor de duidelijkheid door ‘welzijn’ vervangen. Ook heeft Njotea het argument om ‘representation’ en ‘taxation’ nauwer met elkaar te verbinden niet helemáál weerlegd. Een plaatselijke fanfare kan zeker bijdragen tot het welzijn van de gemeenschap, maar heeft ze daarom het recht om te beslissen dat ze een subsidie moet krijgen? En als zo’n beslissing het voorrecht is van de belastingbetalers, waarom dan niet die belastingbetalers volgens een proportioneel systeem laten beslissen?
    Toch is het argument van Njotea waardevol. De bijdrage van iemand aan de maatschappij kan inderdaad niet worden afgemeten aan wat hij aan belastingen afdraagt. Een deeltijds werkende verpleegster betaalt misschien geen directe belastingen, maar levert zeker een bijdrage aan de maatschappij. Je kunt het verschil tussen belasting en maatschappelijke bijdrage zelfs met neoliberale voorbeelden uitleggen. De vorige week overleden econoom Nordhaus heeft berekend dat de maatschappelijke bijdrage van vernieuwers, laten we zeggen Steve Jobs en Elon Musk,  50 keer groter is dan de winst die hun bedrijven maken en dus wellicht meer dan 100 keer groter dan de belastingen die ze betalen. Als we die bijdrage zouden omzetten in proportioneel stemrecht, zouden Jobs en Musk honderdduizenden stemmen moeten kunnen uitbrengen.
    Ook Njotea ‘s voorbeeld van de mantelzorger is pertinent. Door niet of slechts deeltijds te werken, betaalt de mantelzorger weinig belastingen, maar hij of zij zorgt er tegelijk voor dat de staat bepaalde zorgtaken niet op zich moet nemen en dus geld bespaart. We kunnen zulke voorbeelden vermenigvuldigen, tot Verbeke en Verhaege om genade smeken. 
     Njotea heeft gelijk om te wijzen op de kwestie van de kwantificering. Daarbij moeten twee zaken worden onderscheiden. De prijsbepaling in een vrije markt laat toe om een bedrag te plakken op de economische prestaties die we aan elkaar leveren. Dat is een noodzakelijke kwantificering om onze beslissingen als producent en consument te sturen. Maar buiten de vrije markt heeft die rekenwijze weinig nut. De echte waarde van ieders verdienste in de samenleving is, zoals de school van Salamanca voorhield, alleen bekend aan God. Als stervelingen kunnen we het ons daarom beter gemakkelijk maken door alle mitsen en maren en pro’s en contra’s rond het kiesrecht te vervangen door het o zo eenvoudige en door de traditie en consensus geheiligde principe van one man, one vote.
     Op dezelfde dag als Njotea leverde ook historicus Philippe Paeps zijn bijdrage (DS 5/11). Hij brengt dezelfde argumentatie in stelling als Njotea:  ‘Maatschappelijke inzet,’ schrijft hij, ‘laat zich niet aflezen van een belastingsbrief.’ Hij gaat akkoord met de kritiek van Verbeke op het machteloze parlement maar voegt eraan toe dat ‘minder gelijk stemrecht voor de burger een bijzonder vreemd antwoord is’ op die uitdaging.  Dat is waar. Zijn eigen antwoord bestaat uit een reeks sympathieke maar wat mij betreft onrealistische voorstellen om het parlement ‘in ere te herstellen’. Technocratie en particratie zijn een onderdeel geworden van onze complexe samenleving, met hun voor- en hun nadelen, en ze zullen niet verdwijnen – zeker niet zolang de staat zovéél maatschappelijke functies op zich neemt en wil regelen. Met een minimale staat die zich op enkele kerntaken concentreert ligt dat misschien anders.
     Paeps stelt ook twee interessante vragen: 

Wie zegt dat wie meer belastingen betaalt, ook betere politieke beslissingen neemt? Waarom zou een grootverdiener beter over ouderenzorg kunnen oordelen dan een mantelzorger?

      De tweede vraag is enigszins verkeerd gesteld. Het gaat er niet om wie het beste over ouderenzorg kan oordelen. Het gaat over de vraag hoeveel financiële tegemoetkomingen die mantelzorger geniet, als we weten dat die tegemoetkomingen vooral worden gedragen door de grootverdienende belastingbetaler. Vergelijk het – en omnis comparatio claudicat – met mijn vrouw die geld stort voor Artsen zonder Grenzen: wie moet de hoogte van het bedrag bepalen: mijn vrouw of de ngo? Ik zou denken: mijn vrouw, ook al kan de ngo beter oordelen over de medische noden in arme landen en conflictgebieden.
    Maar de eerste vraag blijft: zou wie meer belastingen betaalt betere politieke beslissingen nemen? Laat ik dat eerst vanuit mijn liberaal standpunt bekijken. Dan is het antwoord nee. De rijke belastingbetaler zou beslissen om minder belastingen te betalen, wat ik goedkeur, maar evengoed stemt hij voor  beschermde monopolies, tegen buitenlandse concurrentie, voor subsidies aan bedrijven, voor staatsinvesteringen om eigen investeringen te ontlopen, en voor wat men ‘privatisering van de winst en de socialisering van het verlies’ noemt. Daar heb ik als liberaal geen boodschap aan.
    En als we het vanuit algemeen standpunt bekijken, komen we in een kringredenering terecht. In een democratie is een beslissing ‘beter’ omdát ze door een meerderheid is goedgekeurd. We kunnen het ook omgekeerd formuleren. Een democratie kent geen ‘betere’ beslissingen, alleen meerderheidsbeslissingen. Wat zijn immers ‘betere’  politieke beslissingen’? Wie kan daarover oordelen? Over de technische kant kunnen technocraten oordelen, en over de fundamentele kant … niemand. Een meervoudig stemrecht zou dus wellicht ‘andere’ keuzes opleveren dan een enkelvoudig stemrecht, maar we kunnen niet zeggen dat die keuzes ‘beter’ of ‘slechter’ zouden zijn. Daarom kunnen we beter alles bij het oude laten. 
     Van het opiniestuk van Bieke Purnelle ten slotte (DS 6/11) had ik niet veel meer verwacht dan stellige beweringen – ik zocht een eufemisme voor ‘slogans’ – en non-sequiturs. Die waren inderdaad overvloedig aanwezig. Ze schrijft ook dat we de uitspraken van Verbeke en Verhaege niet moeten ‘wegzetten als wereldvreemde prietpraat.’ Dat is nochtans precies wat ik zal doen. Maar er zat in haar stuk wel een zinnige argumentatie verscholen in de vierde, vijfde en zesde alinea. 

Een democratie heeft volstrekt andere doelstellingen dan een bedrijf. Een democratische rechtsstaat heeft niet tot doel winst te maken. Een democratische rechtsstaat hoort niet prioritair te doen wat geld genereert, maar wat zijn burgers nodig hebben om gezond en welvarend te zijn … Bovendien zijn de leden van een democratie geen vrijwillige aandeelhouders, die ervoor kunnen kiezen om het bedrijf te verlaten wanneer de manier waarop het wordt geleid hen niet langer zint. Samenlevingen worden gevormd door al wie er wordt geboren, er leeft en er sterft.… Burgers zijn geen aandeelhouders … Stemrecht is wat alle burgers toekomt omdat ze zich onderwerpen aan de wet. Die wet is voor iedereen gelijk.

      Tussen een bedrijf en een democratie zijn er wellicht meer gelijkenissen dan Purnelle wil toegeven. De boekhouding moet kloppen bijvoorbeeld, iets wat links gemakkelijk vergeet. En een democratie moet dan wel geen winst maken of ‘geld genereren’, ze moet wel voor efficiënte economische vooruitgang zorgen, anders zal ze het moeilijk krijgen. Maar dat aandeelhouders vrij kunnen beslissen waar ze in investeren, en burgers daarentegen aan hun natie gebonden zijn, dat heeft Purnelle goed gezien. En het gelijke stemrecht afleiden uit de gelijke onderwerping aan de wet is ook een redelijke redenering. 
     Een redelijke redenering bij Purnelle, er zijn geen zekerheden meer.