Het Grote Anti-islam Vooroordeel

     Er bestaat een apart literair genre waarbij men fouten en vooroordelen verzamelt en daarna weerlegt. “Ten Facts Everbody Gets Wrong About…” In het weekblad Flair gaat dat dan over de geslachtsdaad, maar het kan natuurlijk over alles gaan: Napoleon, de Tweede Wereldoorlog, het Dierenrijk, e-sigaretten, de Bijbel, bekende automerken …
     Je houdt die fouten en vooroordelen best niet tegen het licht want dan blijken ze meestal toch niet zó fout. Mijn moeder heeft godsdienst geleerd uit het leerboek Geloofsrechtvaardiging van K. Berquin pr. Daarin werd Darwin de fout verweten dat hij de mens liet afstammen van de mensaap. Dat was goddeloos en onaanvaardbaar.  Gelukkig was er ondertussen het ‘nieuwe evolutionisme’ dat had aangetoond dat mens en mensaap samen afstamden van een ànder aapachtig dier. Kortom, Darwin had, nou ja, eigenlijk gelijk.
    Wat je ook vaak ziet is dit. Het foute vooroordeel dat zo algemeen verspreid heet, is er een dat geen geletterd mens zich ooit in zijn hoofd heeft gehaald. Als negenjarige kreeg ik met kerstmis een leerzaam boek waarin allerlei fouten werden rechtgezet die ik zelfs als negenjarige niet zou hebben gemaakt. Er stond een prentje in van keizer Nero die viool speelde tijdens de brand van Rome, met een hele uitleg dat de viool pas in de zestiende eeuw was uitgevonden. Dat van die zestiende eeuw wist ik niet, maar ik had genoeg sandalenfilms gezien om te weten dat de Romeinen geen violen hadden. In de film Quo Vadis had ik de brand van Rome met eigen ogen gezien en de dikke keizer beroerde daarbij een harp – of was het een lier? Het was in elk geval geen viool. Dat Engelse jongens die fout maakten, is nog enigszins begrijpelijk, want er bestaat een uitdrukking ‘fiddling while Rome burns’, maar daar had een Vlaamse jongen niets mee te maken.
     Die herinneringen malen door mijn hoofd sinds ik vorige zaterdag een artikel van Rachida Aziz las in De Standaard: “Moslims zijn de nieuwe Joden.” (hier) Mevrouw Aziz vertelt het verhaal van journalist Peppiatt – wie heet er nu Peppiatt? – die van de Britse krant The Daily Star op zoek moest gaan naar “gekke moslims die iets vreemds zeiden of deden”. De krant kon dat dan met veel bombarie op de voorpagina brengen en er tegelijk erg verontwaardigd over doen. Voor mij is het eenvoudig: als dat verhaal van Peppiatt waar is, dan wordt The Daily Star geleid door een schurk. De Vlaamse pers heeft het radicaal islamisme in onze samenleving al te vaak onderbelicht. Het is niet onbelangrijk om te weten dat er in Engeland een krant bestaat die het tegenovergestelde doet - wat even erg is.
     Maar Aziz gaat verder. “Wat zich bij The Daily Star afspeelt is geen alleenstaand geval,” schrijft ze. En ze somt zes voorbeelden op waar de pers foute informatie over moslims heeft verspreid. Ze kleedt die in als zes pakkende krantenkoppen.

(1)    ‘Britse bank Halifax bant alle afbeeldingen van spaarvarkens om moslims niet voor het hoofd te stoten.’
(2)    ‘Moslimorganisatie voert campagne om groene kruis van apotheken te verbieden.’
(3)    ‘Real Madrid schrapt kruis uit logo onder druk van moslims’.
(4)    ‘Oxford University Press bant tekeningen van varkens uit kinderboeken om moslims niet etc.’
(5)     ‘Radicale imam zegt dat slachtoffers in Keulen het aan zichzelf te danken hebben’.
(6)    ‘Iraanse president vraagt om naaktbeelden in Rome te bedekken tijdens bezoek.’

    Elk van die uitspraken besluit Aziz met een krachtig: fout!

    Van die spaarvarkens (1) zie je inderdaad zó dat het verlakkerij is. En de moslimorganisatie die de apothekerskruisen wil verbieden (2) schijnt een verzinsel te zijn van een extreemrechtse blogger. Dat geloof ik graag, want zulke mensen bestaan. Maar vanaf (3) wordt het ingewikkeld. Het kruis van Real Madrid is weliswaar alleen weggelaten op een speciale plastic card die uitsluitend in Abu Dhabi werd verdeeld – en het was maar een heel klein onooglijk kruisje. Maar het is wel van de kaart gehaald. Een beetje waar dus.
     En als (3) een beetje waar is, dan is (4) is heel veel waar. De richtlijn om in de kinderboeken van Oxford University Press geen varkens of varkensvlees af te beelden kwam ter sprake in het programma Today van BBC Radio 4 (hier). Dat was slechte reclame voor de uitgeverij. De volgende dag kwam ze met een rechtzetting – en goede reclame (hier). Er was helemaal geen verbod op het afbeelden van varkens. Er waren alleen richtlijnen om ze niet af te beelden. Dat fijne verschil zal velen treffen als een tsjevenstreek van hetzelfde gehalte als het verschil dat K. Berquin pr. gevonden had tussen het Darwinisme, dat goddeloos en fout was, en het ‘nieuwe evolutionisme’, dat misschien wel – wie weet – een heel klein beetje waar kon zijn.

Sami Abu-Yusuf

     De radicale imam van (5) is een nog moeilijker geval. Waarover gaat het? Op 21 januari gaf zekere Sami Abu-Yusuf van de Keulense Al Tawhid Moskee een interview aan de Russische zender Ren-TV. Daarin zei  hij dat de vrouwen die in Keulen op oudjaarsavond het slachtoffer waren geworden van aanrandingen – dat die vrouwen daar deels medeverantwoordelijk voor waren door “hun parfum en hun korte rokjes”. Grote ontsteltenis in Duitsland. Stukken in de krant. Een politicus van de Grünen, Volker Beck, legt klacht neer. Maar Aziz vindt de opschudding rond de imam bedrieglijk. Ze schrijft: “Hij was al zeker geen imam, gewoon een lid van de moskeegemeenschap en hij ontkent dat hij dat ooit gezegd heeft”. Dat Sami Abu-Yusuf ‘al zeker’ geen imam is, heb ik nergens kunnen terugvinden. Hij wordt als imam omschreven door de Engelse en Duitse Wikipedia (hier) en (hier) en door tientallen persorganen. En het is ‘al zeker’ niet waar dat hij zijn uitspraken ontkend heeft. Wel heeft hij daarna aan Express (hier) en WDR (hier) verklaard dat zijn woorden door Ren-TV “uit de context waren gehaald” en dat de aanranders óók fout waren en moesten worden gestraft. Maar zijn uitspraak over de parfum en de korte rokjes heeft hij noch ontkend, noch ingetrokken.

Een van de bedekte naaktbeelden

     Bij (6) komt eindelijk Nero’s viool tevoorschijn – de grote fout … die niemand maakt – of bijna niemand. Aziz stelt het voor alsof de halve wereldpers de bedekte naaktbeelden in Rome aangreep om de Iraanse gast als grote schuldige van de affaire aan te wijzen. Dat was niet zo. De halve wereldpers, de Italiaanse voorop, was ontzet over het kinderachtige gedrag van de Italiaanse gastheer. Een kop zoals Aziz verzint – ‘Iraanse president vraagt om naaktbeelden te bedekken’ – levert bij google geen zoekresultaten op in een van de mij bekende talen. ‘Italia maakt zich belachelijk’ – dàt was de kop van Il Giornale, en de strekking van veel andere stukken. Wel bleek nà het protest plots niemand verantwoordelijk voor het bedekken van de beelden. Minister van Cultuur Franceschini wist van niets, eerste minister Renzi wist van niets en de Iraanse president Rouhani wist ook van niets – maar die laatste was ten minste “dankbaar voor zoveel gastvrijheid”. Sommige kranten vermoedden dat de Iraanse ambassade de zaak had aangesticht (hier), maar bewijs dat maar eens.
     Toegegeven:  het stuk van Aziz is eigenlijk een aanval op een eerder stuk van de Iraans-Belgische Darya Safai in De Standaard (hier). Daarin schreef Safai over de Iraanse regering die eisen stelt als ze gasten ontvangt – vrouwelijke ministers moeten dan de sluier dragen – en die nu ook iets dergelijks zou hebben gedaan toen ze zelf te gast was. Darya Safai kan die laatste bewering wellicht niet bewijzen. Maar als de Italianen de beelden bedekt hebben zónder dat de Iraanse regering erom gevraagd heeft – is dat eigenlijk niet nog erger?
     Ik kan het niet helpen, maar het lijstje van de Zes Grote Fouten is me wat aan de lichte kant. Het lijkt me een mooi staaltje van wat Campbell en Manning beschrijven in hun artikel over de slachtoffercultuur (hier). Hoe meer de échte discriminatie verzwindt, hoe meer ophef wordt gemaakt over de restjes die overblijven. Of in dit geval: hoe zediger de pers zich in het algemeen opstelt tegenover de islam, hoe wanhopiger mensen als Rachida Aziz op zoek gaan naar snippers die het Grote Anti-islam Vooroordeel moeten bewijzen.

Slachtoffercultuur

Achilles belichaamde voor de Grieken
de eercultuur

     Toen ik zestien, zeventien jaar was, ‘my younger and more vulnerable years’, voelde ik mij vaak verongelijkt. Dat is daar ook de leeftijd voor. ‘Hij speelt weer de martelaar,’ zei mijn vader – en dan voelde ik mij betrapt. Hoe wist mijn vader nu zoiets? Hoe kon hij zo goed doorzien dat bij mijn slachtofferschap een flink stukje komedie kwam kijken? Pas later begreep ik dat hij ook zestien, zeventien jaar was geweest.
     Ik geef nu les aan zestien- en zeventienjarigen en nog altijd voelen die zich makkelijk verongelijkt, vooral de jongens, maar ’t is meestal iets van korte duur. Iemand die voortdurend het slachtoffer speelt, wordt door zijn leeftijdgenoten maar matig gewaardeerd. Hij is een ‘wener’. En als hij zo doorgaat zelfs een ‘loser’ – en dat is het ergste. Zo’n jongen heeft dat door, past zich aan, laat zijn verongelijkte gezicht thuis en wordt volwassen.
     Over dat verongelijkt zijn las ik onlangs iets verontrustends. Twee Amerikaanse onderzoekers, Campbell en Manning, denken dat onze zedelijke beschaving aan het verschuiven is. Zij zien drie grote beschavingstypes: de eercultuur, de burgerlijke cultuur en de nieuw opkomende slachtoffercultuur. Die beschavingen verschillen bijvoorbeeld door de manier waarop hun leden omgaan met beledigingen en kwetsende uitlatingen. Hieronder vat ik de stelling van Campbell en Manning in eigen woorden samen. De lezer die tot controle geneigd is, kan hier het originele artikel en hier een uitgebreide samenvatting vinden. Daar gaan we.
     De oudste van de drie beschavingstypes is de eercultuur. In een eercultuur gaat het om de krijger. Hij staat in het middelpunt. Een belediging jegens hem, groot of klein, moet worden gewroken. De krijger heeft lange tenen en een sterke arm – elke belediging wordt opgemerkt en elke belediging wordt bestraft, en wel door hemzelf. Als dat om een of andere reden niet kan, dan is dat heel, heel erg. Dan zit een gekrenkte Achilles mokkend voor zijn tent en het hele Griekse leger mag omkomen en de rest van de wereld vergaan.
     In de burgerlijke cultuur, vanaf de zeventiende en achttiende eeuw, loopt het zo’n vaart niet meer. De bakker en de slager van Adam Smith hebben een dikke huid en zijn misschien zelfs een heel klein beetje laf. Zij maken zich minder zorgen om hun reputatie dan om het cijfer onderaan in het kasboek. En wat dan nog als een klant – of een mogelijke klant, en dat is iedereen – wat grof in de mond is, als hij maar betaalt. Het gevoel van eigenwaarde van de burger kan tegen een stootje. In de wijsbegeerte vinden we die gedragslijn weerspiegeld in Immanuel Kants opvatting van menselijke waardigheid: redelijkheid, fatsoen en gecontroleerde passie. Die deugden liggen binnen het bereik van iedereen, en zijn niet alleen weggelegd voor een opvliegende vechtjas met snelle voeten en een stalen arm. Iedereen kan redelijk en fatsoenlijk zijn en iedereen heeft er recht op om redelijk en fatsoenlijk behandeld te worden. En als dat niet gebeurt, dan kun je dat onredelijke en onfatsoenlijke gedrag best gewoon … negeren¹. De kinderen van de burgers worden opgevoed met het kinderrijmpje ‘Sticks and stones may break my bones, but words will never hurt me’.
     Volgens Campbell en Manning is zich nu uit de restanten van de twee vorige culturen een nieuwe cultuur aan het vormen: de slachtoffercultuur. Helaas gebeurt dat niet volgens de mooie driehoek van Hegel – these, antithese, synthese – maar volgens het scenario dat je in de echte wereld wel vaker ziet: het samenvoegen van ‘the worst of both worlds’. De lichtgeraaktheid van de eercultuur koppelt zich aan de lafheid van de burgercultuur. Bij krenking van gevoelens gaat men het meningsverschil niet uitvechten als heren, in een ochtendlijk duel, zoals men dat tot laat in de negentiende eeuw deed. In plaats van naar het pistool te grijpen, klampt men nu een derde partij aan om zijn beklag aan te doen. Die derde partij kan een gezagdrager zijn, of de media, of de publieke opinie of nog iets anders. En er is nóg een verschil: de nieuwerwetse krenking van gevoelens wordt niet veroorzaakt door persoonlijke beledigingen. Je bent pas een Volwaardig Slachtoffer als je je kunt presenteren als lid van een Vervolgde Groep, als moslim, als vrouw, als homo, als gehandicapte, als bejaarde, als kansarme …
     Op Amerikaanse campussen zie je nog een andere kant van het verschijnsel. Daar zie je dat zelfs de meest bevoorrechte leden van de samenleving – en zo mogen we studenten aan de topuniversiteiten best wel noemen -  dat zelfs die meest bevoorrechte leden dus maar al te graag in de slachtofferrol willen stappen². In augustus 2014 werd in Ferguson een zwarte jongeman, Michael Brown, doodgeschoten door een politieagent. Ook al had die Brown zopas een diefstal met geweld gepleegd en had hij geprobeerd het pistool van de politieagent af te nemen, je kunt hem met recht en reden een slachtoffer noemen. Hij is tenslotte doodgeschoten. Maar nu. Op 24 november 2014 werd de politieagent die Brown had gedood vrijgesproken door de rechtbank. Onmiddellijk waren er op de campussen een groot aantal studenten die zich nu ook ‘slachtoffer’ voelden, en wel van de uitspraak van de rechtbank. De Columbia Law School, die tot de vijf beste advocatenopleidingen van Amerika behoort, verwittigde haar studenten dat ze uitstel van examens konden aanvragen om eerst van de schok te bekomen. De Harvard Law School wou aan zo’n uitstel van examens niet meedoen, en kreeg om die reden af te rekenen met een protestbeweging gesteund door meer dan twintig organisaties, zoals de Harvard Black Law Students Association, de Harvard Muslim Law Students Association  en de Allianza van studenten met Latijns-Amerikaanse achtergrond. Zij eisten dat elke student die zich door de uitspraak van de rechtbank getraumatiseerd voelde, zijn examens kon uitstellen binnen de periode van 20 december tot 15 januari. ‘Door op dit moment onze examens te moeten voorbereiden en afleggen,’ schreven ze in een petitie aan de rector, ‘wordt ons gevraagd een daad van dissociatie te stellen.’
     Nóg meer dissociatie – ja, dat zou jammer zijn.
 
¹ Als het té erg wordt natuurlijk, stapt de burger naar de rechtbank. We moeten ook niet overdrijven. 

² De Britse socioloog Frank Furedi legt in een recent stuk (hier) uit hoe de slachtoffercultuur aan de universiteiten samengaat met een vergaande opstand tegen het vrije verkeer van meningen. Er is een hele verzameling nieuwe woorden en begrippen ontstaan om uitdrukking te geven aan de nieuwe onverdraagzaamheid: ‘micro-aggression’, ‘safe spaces’, ‘trigger warning’ …