Als er een #MeToo- of andere zedenzaak in
de krant komt, heb je altijd gelovers en niet-gelovers. Aangezien het vaak om
handelingen gaat die zich zonder getuigen voltrekken, is ‘geloven’ hier de
juiste term. Het is bij zulke zaken
immers het ene woord tegen het andere, en dan wordt het moeilijk.
Ik hou mij dan op de vlakte. In de
jaren 80 had je de zaak van notaris X. In Humo en De Morgen verschenen jarenlang stukken
over een notaris die zijn zoontjes van drie en van zes seksueel zou hebben
misbruikt. Dat werd onder andere verklaard door zijn ex-vrouw. Ook werden de
zoontjes ondervraagd door psychiaters, en hadden ze geloof ik tekeningen
gemaakt van de feiten.
Over dat alles had ik geen mening.
Incest bestond nu eenmaal, en, zoals men zegt, ook in de beste families. Er
waren wel drie dingen die mij deden twijfelen aan de beschuldiging. Humo en De Morgen haalden er de politieke – naar verluidt extreemrechtse –
overtuiging van de notaris bij. Wat had dat ermee te maken? Ook is een
echtgenote na een vechtscheiding niet noodzakelijk een onbevooroordeelde bron.
En kinderen van drie en zes jaar vertellen en tekenen zo veel. Ik las toen een
interview met een of andere deskundige die met zekerheid wíst
dat kinderen op die leeftijd niet kónden liegen. Ik was razend op die
deskundige, en ben dat nu nog altijd. Maar voor de rest bleef ik twijfelen, tot ik een discussie op de
televisie zag tussen Paul Coeck en Guy Mortier. Toen dacht ik meteen: Paul spreekt
de waarheid sprak, Guy probeert er zich uit te lullen en die notaris is
onschuldig.
Je kunt om veel redenen geloof
hechten aan een beschuldiging. Neem de Lewinski-Clinton affaire indertijd. Did Bill have sex with that woman? Wie
sprak de waarheid: Bill die zei dat er niets gebeurd was of Monica die beweerde
dat er wél iets gebeurd was? Uiteindelijk is de waarheid aan het licht gekomen door
een ongewassen jurk met zaadsporen, maar daarvóór moesten we ons laten leiden
door toevallige krantenstukken, politieke overtuiging, sympathie of antipathie
voor de betrokken personen, eigen ervaringen in dezelfde sfeer, en echte of
vermeende mensenkennis. Een cijferaar kon zelfs een kleine kansberekening
uitvoeren om de waarschijnlijkheid van de beschuldiging te achterhalen.
Ik wil hier echter nog een ander element
aanraken dat onze inschatting mee kan bepalen: hoe zwaarder men aan de feiten
tilt, hoe eerder men bereid is om te geloven dat die feiten ook echt gebeurd
zijn. Het wonderlijke daarbij is dat men hierbij springt van de beoordeling van
de feiten naar het bestaan van de feiten. Het is heel erg, dus het heeft plaatsgevonden. Of: het is zó erg dat het wel moet
hebben plaatsgevonden. Het doet heel in de verte denken aan het ontologisch godsbewijs
van Anselmus van Canterbury. (a) God is het volmaakste wezen dat denkbaar is. (b)
Iets wat niet bestaat is minder volmaakt dan iets wat wel bestaat. (c) God moet
dus bestaan.
Laten we die redenering eens
toepassen op een fictieve Maarten, die door een fictieve Katrien van date rape wordt beschuldigd. Een
feministe, die van de zaak niets meer afweet dan een ander, kan redeneren: (a) Date rape is de ergste misdaad die
denkbaar is. (b) Iets wat alleen gefantaseerd is, kan nooit zo erg zijn als
iets wat heeft plaatsgevonden. (c) De date rape heeft dus plaatsgevonden.
Katrien spreekt de waarheid en Maarten liegt*.
Er is overigens een verschil tussen
de redenering van Anselmus en die van de feministe. De eerste berust op logica:
vanuit de analyse van het begrip ‘volmaaktheid’ wordt het ‘bestaan’ afgeleid.
De redenering van de feministe daarentegen is psychologisch (en onbewust): de
mogelijkheid van het kwaad wekt zoveel verontwaardiging op dat die de loutere
mogelijkheid optilt tot de hoogte van het werkelijk bestaan*.
Je ziet iets vergelijkbaars in
Amerikaanse rechtbankfilms. Zack wordt beschuldigd van moord maar pleit
onschuldig. De openbare aanklager doet er alles aan om elke verminking van het slachtoffer
te illustreren met gruwelijke foto’s. Maar door die foto’s kan hij eigenlijk alleen
bewijzen dat die verminkingen gruwelijk zijn, niet dat ze zijn toegebracht door
Zack. Ze kunnen even goed zijn toegebracht door X, Y of Z. Maar X, Y en Z
zitten niet in de rechtszaal. In zekere zin bestaan ze niet.
Dat is een oncomfortabele toestand.
De gruwel moet zich vasthaken aan iets tastbaars, aan een schuldige van vlees
en bloed, die voor iedereen zichtbaar is, en dat is Zack. Hoe gruwelijker de moord,
hoe meer de jury gaat geloven in de schuld van Zack. Zonder Zack, die ze daar
in de beklaagdenbank zien zitten, is de
moord minder reëel. En ook: zonder tastbare dader lijkt de moord minder erg. Het is
alsof een jurylid dat gelooft in de onschuld van Zack meteen de moord zelf wil
goedpraten.
* De
antifeminist zal hier niet ontologisch reageren. Hij zal zoals Bill Clinton
over semantiek beginnen. Sex with that woman? Definieer ‘sex’, ‘that’ en
‘woman’. Of in ons geval: definieer date
rape. Ook kan de antifeminist grijpen naar de goede, oude, vertrouwde kettle logic: die date rape heeft niet plaatsgevonden én was bovendien helemaal niet
zo erg. Anselmus zou zo’n logica niet hebben aanvaard, maar eigenlijk is er niets mis mee: De antifeminist denkt gewoon dat
date rape én minder erg is én minder frequent voorkomt. Dat kan een morele en
feitelijke fout zijn, maar is daarom nog geen logische fout. Door een handiger
verwoording kun je de meeste drogredenen omzetten in een aanvaardbare uitspraak.
** Naast verontwaardiging zijn er nog andere mechanismen die een denkbeeld kunnen optillen tot bijna de hoogte van het werkelijke bestaan: vrees, hoop, wens (wishful thinking), en het aanvoelen dat iets té mooi is om níet waar te zijn.
