Poetin: rationeel of madman?

 

      Vandaag lees ik in Het Nieuwsblad een stuk over Abbas Gallyamov, een ex-speechschrijver van Poetin. De man voorspelt dat Poetin vandaag een nucleair ultimatum zal stellen. Ik ben benieuwd of die voorspelling zal uitkomen.
    Ik hou wel van die ex-speechschrijvers. Ik heb indertijd veel geleerd van de memoires van Peggy Noonan, een ex-speechschrijfster van Ronald Reagan. Ik haalde haar altijd aan in de klas, als ik over ‘de redevoering’ sprak. Noonan had de gewoonte om tijdens het schrijven van een speech – een karwei dat weken kan duren – urenlang jambische verzen te lezen. Dat leek mij erg slim. Een goede, moderne redevoering moet een jambisch karakter hebben. Vergelijk maar eens bij Shakespeare de redevoering van Brutus, naar het klassieke voorbeeld van Cicero, met de moderne aanpak van Marcus Antonius, die van de hak op de tak springt, maar alles mooi aan elkaar lijmt door het meeslepend metrum.
     Toch overheerste een gevoel van spijt toen ik het stuk in Het Nieuwsblad las. Het stelt de vraag in hoeverre we Poetins dreigementen als een madman strategy moeten bekijken. Ik had daar gisteren nog van alles over opgezocht om daar een stukje over te schrijven en nu is de auteur van Het Nieuwsblad, Peter Mijlemans nota bene, mij voor. Hij legt correct uit hoe Nixon tijdens de Vietnamese oorlog met opzet de indruk gaf van irrationeel en impulsief te reageren, zodat de communistische vijand zich verzoenend zou opstellen om een nucleair conflict te vermijden. Nixon verklaarde aan zijn stafchef Haldeman: ‘I call it the Madman Theory, Bob. I want the North Vietnamese to believe I've reached the point where I might do anything to stop the war. We'll just slip the word to them that, "for God's sake, you know Nixon is obsessed about communism. We can't restrain him when he's angry—and he has his hand on the nuclear button" and Ho Chi Minh himself will be in Paris in two days begging for peace.’
    Anti-Amerikaans links schreef toen gretig dat Nixon de wereld ‘op de rand van een kernoorlog’ bracht, en het was precies die indruk die de president wilden wekken. In werkelijkheid dácht hij er niet aan om een nucleaire escalatie op gang te brengen waar hij zelf het slachtoffer van kon worden. Tussen twee haakjes: Mao kon er ook iets van. Die liet herhaaldelijk optekenen dat hij niet bang was van een kernoorlog. Er waren toch – in die tijd – 600 miljoen Chinezen. Als er daarvan 300 miljoen omkwamen bleven er nog 300 miljoen over om zegevierend het socialisme op te bouwen.
     Er is aan die historische parallel één nadeel.  Terwijl we van Nixon ongeveer weten wat zich indertijd in zijn hoofd afspeelde, weten we dat niet van Poetin nu. Zijn extravagante praatjes over ‘Oekraïne bevrijden van de neonazi’s’ en zijn bespottelijk lange onderhandelingstafel lijken inderdaad die van een madman? Maar is die indruk juist? Is Poetin gek, of speelt hij voor gek, zoals Hamlet doet in dat toneelstuk en zoals Macchiavelli als wijs beleid aanprijst in de Discorsi? Er is een groot verschil tussen een kernoorlog beginnen – wat irrationeel en waanzinnig zou zijn – en een kernoorlog in het vooruitzicht te stellen – wat weliswaar gevaarlijk, maar helemaal niet waanzinnig of irrationeel hoeft te zijn.
     Professor Goddeeris, die anders wel ‘begrip’ wil opbrengen voor het Russische standpunt, heeft Poetin al verschillende keren ‘irrationeel’ genoemd. In De Standaard van 3 maart schreef hij: ‘Moskou is onverwachte dingen aan het doen … Poetin waagt zich aan een oorlog die hij niet kan winnen. Bij zoveel irrationaliteit moeten we escalatie vermijden.’
     Nou ja, onverwachte dingen… Goddeeris had de brutale agressie niet voorspeld, dat geef ik toe, maar gewezen schaakkampioen en politiek opposant Gari Kasparov voorspelde zo’n evolutie al in 2015 in zijn boek Winter is Coming. Ook is niet duidelijk waarom Poetin de oorlog niet kan – of kon – winnen. Door de westerse militaire steun aan Oekraïne is dat nù misschien zo, maar juist die substantiële westerse steun kwam nogal ‘onverwacht’. Van Amerika weet je nooit op voorhand welke reflex zal overheersen: de imperiale of de isolationistische. En wat kon Poetin van het slappe Europa verwachten? Veel geblaat en weinig wol? Ook Goddeeris had verwacht dat de ‘progressieve krachten’ – sociaaldemocraten en groenen – zich tegen wapenleveringen zouden verzetten en ze dus onmogelijk zouden maken.
     Wat Europa betreft heeft Poetin zich misrekend. Hij heeft zowel het humanitarisme als de folie des grandeurs van de Europese leiders onderschat. Dat humanitarisme, zul je zeggen, is faciel en hypocriet en die folie des grandeurs belachelijk en stuitend. ’t Is waar. Maar ondertussen doen de Oekraïense strijdkrachten er hun voordeel mee en moet Poetin op zoek naar een oplossing. Misschien kan hij zich spiegelen aan Nixon’s ‘peace with honor’, wat geloof ik, uiteindelijk op een algehele terugtrekking van zijn troepen neerkwam. ’t Is een te volgen voorbeeld.

Een godsdienst van de Liefde

    Ik lees zoals een Romein at – al liggend. In bed en in bad doe ik dat elektronisch, op een zogenaamde e-reader, maar overdag, op de bank, heb ik liever een boek met papieren bladzijden. Zopas heb ik Augustus van John Williams uitgelezen, voor de helft in het Nederlands op de e-reader en voor de helft in het Engels uit een papieren boek.
     Augustus is een erg goede brievenroman, terwijl ik mijn leerlingen altijd vertel dat er na Richardson, Wolff & Deken en Laclos geen goede brievenromans meer worden geschreven. In het begin van het boek is Gaius Octavius, later Augustus, een geslepen politicus die vooral sterk is in het veinzen van naïviteit en morele verontwaardiging. Je leest met plaatsvervangend genoegen hoe hij zijn domme tegenstanders – Brutus, Cicero, Marcus Antonius – te slim af is. Later in het boek wordt hij een melancholische filosoof.
     In zijn laatste levensjaren heeft de oude keizer veel nagedacht over een nieuwe godsdienst, zonder al te veel Goden en Godinnen en ook zonder Platoonse mystiek. Het zou een eenvoudige godsdienst moeten zijn, een godsdienst van de Liefde. Zoiets hing toen blijkbaar in de lucht. Augustus onderscheidt vier soorten liefde: de geslachtelijke liefde, de vriendschap, de liefde van ouders voor hun kinderen en de liefde voor een ideaal. Van die laatste zegt hij dat het ‘de meest zuivere vorm van liefde is, omdat zij gericht is op een object dat het absolute benadert. En toch kan het in sommige opzichten de meest basale soort liefde zijn. Want als we de hoogdravende retoriek weglaten, dan blijft er eenvoudigweg een liefde voor macht over.’
     Zulke onbegrijpelijke stukjes kwam ik in de Nederlandse versie wel vaker tegen. Waarom schrijft de auteur ‘En toch’? Is er dan een verschil tussen een liefde die ‘zuiver van vorm’ is en een liefde die ‘basaal’ is?  De oplossing  bij dergelijke onbegrijpelijke stukjes was om de Engelse tekst erbij te nemen. ‘… the highest form of love ... And yet in some ways it may be the basest form of love.’
     ‘The basest form of love’ … niet de ‘meest basale vorm van liefde’, maar de smerigste vorm van liefde. De verachtelijkste vorm, de gemeenste vorm, de boosaardigste vorm, de laagste vorm desnoods. Dat is wat Augustus zegt over de liefde voor macht.