Het denigrerend lachje van Tom Sauer

 

   Op mijn FB-feed krijg ik weinig weinig haatboodschappen te zien. Als ik ze zie voorbijkomen, blijf ik er niet bij stil staan, ik geef geen duimpje, en daardoor heeft het algoritme wellicht begrepen dat haat geen spek voor mijn bek is. Onlangs was dat anders. De Afspraak (14/10) had een uitzending gewijd aan Oekraïne, met Marijn Trio, Alicja Gescinska, Karel De Gucht en professor Tom Sauer. Mijn feed werd overspoeld met haat aan het adres van Sauer: idioot, lafaard, leugenaar … Het is waar dat Sauer de onsympathiekste was van de vier: hij zat achterover geleund, hij keek over zijn bril, en hij heeft weinig talent voor stijlvolle arrogantie: een denigrerend lachje flatteert hem niet zoals het anderen soms wel flatteert. Ook is het moeilijk om sympathiek te zijn in een gezelschap van één tegen drie. 
       Gescinska, Trio en De Gucht namen het dominante Europese standpunt in*: geen vertrouwen in onderhandelingen met de onbetrouwbare expansionist Poetin, en onvoorwaardelijke steun aan Oekraïne onvoorwaardelijk totdat het internationaal recht zegeviert. Sauer probeerde een realistisch standpunt in te nemen, dat ik vroeger al eens would-be-realistisch heb genoemd**. Dat neemt niet weg dat hij een aantal sterke argumenten had. Het zijn de volgende: we kunnen slechts speculeren over de intenties van Poetin, internationaal recht is in de geopolitiek ondergeschikt aan machtspolitiek, Rusland is militair sterker dan Oekraïne, de Europese bevolking zal niet eeuwig willen betalen voor de oorlog, en uiteindelijk moet er toch een onderhandelde oplossing komen.
    Dat we slechts kunnen speculeren over Poetins intenties is waar. We kunnen niet in Poetins hoofd kijken, en van zijn verklaringen weten we nooit zeker of we met strategie dan wel met reële doelstellingen te maken hebben. Toen Hitler in Mein Kampf betoogde dat Duitsland moest uitbreiden naar het Oosten, kon men ook niet weten of dat zijn echte intentie was, dan wel demagogie. Het bleek zijn echte intentie te zijn. Als Poetin vandaag verklaringen aflegt over Oekraïne als historisch onderdeel van Rusland, of over het herstel van de Russische invloedssfeer, weten we ook niet of dat demagogie is dan wel een werkelijke doelstelling uitdrukt. Het beste is dan om rekening te houden met het worst case scenario en verder te hopen dat Poetin misschien realistisch genoeg is om zijn imperialisme aan te passen aan de omstandigheden, zoals bijvoorbeeld aan een onverwachte vastberadenheid van Europa. In elk geval ondergraaft Sauer zijn eigen stelling – dat we Poetins intenties niet kunnen kennen – door zelf een naïeve interpretatie van de geschiedenis naar voren te schuiven als zou Poetins beleid verklaard kunnen worden als een reactie op de ‘uitbreiding van de Navo.’
     Dat internationaal recht in de geopolitiek ondergeschikt is aan machtspolitiek is zonder meer waar. Daarin heeft Sauer gelijk. Maar er zijn juist goede machtspolitieke redenen om de macht van Rusland zoveel mogelijk te fnuiken door het in deze oorlog niet met een eenduidige overwinning weg te laten komen. Tegelijkertijd mag men met machtspolitiek niet altijd het onderste uit de kan willen halen. Men moet ook rekening houden met de eigen beperkingen. Toen De Gucht zei dat Rusland gemakkelijk door Europa kon worden verslagen, noemde Sauer dat een agressief ‘oorlogsnarratief’. Hij had beter gevraagd of De Gucht daar we zo zeker van was, rekening houdend met het adagium dat Rusland altijd zwakker is dan men vreest, en sterker dan men hoopt.
     Rusland is militair sterker dan Oekraïne, beweert Sauer. Daar valt niets tegen in te brengen, en het is dan ook de reden waarom Europa militaire steun moet blijven verstrekken aan Oekraïne. Buitenlandse steun is nooit voldoende, maar als een volk vastberaden vecht kan die steun wel de balans doen doorslaan. De Sovjet-Unie in de Tweede Wereldoorlog was militair ook zwakker dan Duitsland. Vietnam was in de jaren 60-70 militair ook zwakker dan de Verenigde Staten. Maar die twee landen hebben een sterkere vijand verslagen mede dankzij buitenlandse hulp.
      De Europese bevolking, beweert Sauer nog, zal niet eeuwig willen betalen om de Oekraïeners te steunen. Goed, daar zit een kern van waarheid in. De publieke opinie in democratische landen is fundamenteel pacifistisch en niet zo bezig met geopolitiek***: geopolitiek is iets voor generaals, diplomaten, en eurocraten. Zelenski is populairder onder de Europese regeringsleiders dan onder de Europese bevolking. Linkse en rechtse populistische partijen kunnen daarop inspelen. Toch zullen de Europese regeringsleiders niet snel van koers veranderen. Ze krijgen verontrustend nieuws van hun inlichtingendiensten. Ze zijn Europees en in Navo-verband aan elkaar vastgeklonken. Ze staan in nauw contact met de landen die een meer directe bedreiging van Rusland vrezen. En ze kunnen zich die steun aan Oekraïne financieel veroorloven omdat die door alle lidstaten samen gedragen wordt. Joren Vermeersch wijst erop dat de steun voor Oekraïne in België en Frankrijk 0,35 procent van de staatsuitgaven vertegenwoordigt****. Dat gaat nog altijd over miljarden, en je kunt van de bevolking geen enthousiasme verwachten, maar een met-de-voeten-slepend begrip voor de Oekraïeners is zeker mogelijk, vooral als mensen als Sauer niet elke dag op de televisie komen.
     Het laatste punt van Sauer is het sterkste: uiteindelijk moet er toch een onderhandelde vrede komen. Hier waren de tegenargumenten van De Gucht en Gescinska – maar niet van Trio – aan de zwakke kant. Poetin is onbetrouwbaar, zeiden ze, hij houdt zijn woord niet, en hij blijft bij zijn maximale doelstellingen. Dat is allemaal waar, maar het zijn geen redenen om niét te onderhandelen. Het zijn redenen om alleen een evenwichtig compromis te aanvaarden, om de militaire steun vol te houden tot er een akkoord is, en om na dat akkoord de defensie van Oekraïne en Europa verder te versterken. Over die volgehouden militaire steun zegt Sauer zou weinig mogelijk, en bij zijn plan voor een Europese vredesarchitectuur na de oorlog lijkt hij zijn eigen principe te vergeten: dat internationaal recht (en akkoorden) ondergeschikt zijn aan machtspolitiek.
     Ik ben niet vergeten dat Sauer in het begin van het conflict vredesvoorstellen deed die neerkwamen op een regelrechte capitulatie van Oekraïene en Europa. Hij had duidelijk het potentieel tot taai verzet van de Oekraïeners onderschat. Zijn huidige vredesplan daarentegen is evenwichtiger, al zou ik er als diplomaat geen openingsbod van maken. Het bestaat uit acht punten:

      1. Oekraïne mag een soevereine staat blijven

Dat zijn mooie woorden. Een vazalstaat kan op papier ook ‘soeverein’ zijn, en niets belet Rusland om later, via een getrukeerd referendum Oekraïne alsnog bij Rusland in te lijven.

      2.  Oekraïne mag een democratisch systeem uitbouwen

Ook dat zijn mooie woorden. Ze kunnen bovendien door Poetin als voorwendsel worden gebruikt als hij vindt dat dat het democratisch proces niet gerespecteerd wordt. Dat was zijn hele redenering in verband met de Maidan-opstand in 2014. 

      3. Oekraïne mag in de Westers invloessfeer komen en bij de Europese Unie aansluiten

Dat is inderdaad een belangrijk punt én zou een toegeving van Rusland inhouden. Opvallend is dat Sauer zelf bij herhaling twijfel zaait over die aansluiting bij de EU. Hij wijst vooral op de tegenstrijdige belangen van de Oekraïense, de Poolse, de Franse en de Belgische landbouwers.

      4. Oekraïne mag bewapend blijven en het niveau van bewapening van Oekraïne en Rusland maakt deel uit van de onderhandelingen

Een heel gevaarlijke kwestie om over te onderhandelen met een onbetrouwbare vijand. Hoe groot is de kans dat Poetin zijn niveau van bewapening ondergeschikt maakt aan een papieren afspraak? Hoe groot is de kans dat hij de het defensiebeleid van Oekraïne aangrijpt om het land aan te vallen onder het voorwendsel dat het zich niet aan de afspraken houdt?

      5. Oekraïne moet veiligheidsgaranties krijgen

Sauer heeft daar zijn ideeën over, zegt hij, maar hij heeft er in de uitzending niet over uitgeweid.

      6. Oekraïne moet een deel van haar grondgebied afstaan

Dat is een onvermijdelijk aspect van de onderhandelingen. Sauer merkt terecht op dat het weliswaar zeer onrechtvaardig is maar dat Poetin het veroverde gebied niet zál teruggeven. Er kan veel discussie zijn over de precieze grens en de juridische modaliteiten. Hier is vanuit Europees standpunt een belangenverschil met Oekraïne. Europa heeft alle belang bij een soeverein, liberaal-democratisch, Westers en goed bewapend Oekraïne, maar hoeveel vierkante kilometers Oekraïne precies kan behouden en moet prijsgeven, is voor ons van ondergeschikt belang. Misschien zouden we zelfs voordeel hebben bij een grotere toegeeflijkheid van Oekraïense zijde zodat het conflict sneller beëindigd wordt.
    Ik heb vroeger eens geschreven dat buitenlands beleid voor 80 procent uit Realpolitik en voor 20 procent uit morele waarden zou moeten bestaan. Hier gaan de morele waarden meespelen en het is niet toevallig dat een amorele en immorele Trump precies over die kwestie met Oekraïne in conflict komt. De Gucht, Gescinska en Trio vonden alle drie dat Europa hier de wensen van de Oekraïeners moest respecteren. Zij vechten niet alleen voor liberale democratie, maar ook voor symbolische kwesties als nationale eer en wraak om aangedaan onrecht. Aangezien zij daarvoor extreme ontberingen lijden en talloze mensenlevens opofferen, en wij 0,35 procent van onze begroting, is het passend dat zij het laatste woord hebben over het territoriale compromis. Het is voor Europa een kwestie van respect, loyaliteit en dankbaarheid. Zonder zulke morele waarden zal elke gemeenschappelijke Europese defensie onmogelijk zijn, want die houdt altijd in dat het een land dat niet rechtstreeks bedreigd wordt een land dat wel rechtstreeks bedreigd wordt bijspringt. Zo’n solidariteit – met de zelfopoffering die daarbij komt kijken – is onmogelijk als je alléén rationeel en realistisch je belangen afweegt.

       7. Oekraïne mag niet bij de Navo aansluiten

Poetin zal, vrees ik, op dat punt nooit willen toegeven. Dat bewijst zijn kwade wil, want de toetreding van Oekraïne tot de Navo zou voordelig zijn voor  Rusland. Poetin weet maar al te goed dat hij van het fundamenteel pacifistische Europa geen Navo-inval moet vrezen. Omgekeerd bestaat er altijd het gevaar dat een nationaal gekrenkt Oekraïne pogingen doet om de Donbas te heroveren. Lidmaatschap van de Navo zou zo’n avontuur onmogelijk maken want de andere Navo-landen die niet in een hete oorlog willen worden meegesleurd, zouden daar een veto tegen uitspreken.
       Maar Poetins weigering om Oekraïne toe te laten om bij de Navo aan te sluiten wijst erop dat hij er een andere redenering op nahoudt. Hij wil zijn handen vrijhouden om later opnieuw Oekraïne aan te vallen, zonder dat de Navo-landen tot militaire solidariteit verplicht zijn. 

       8. Europa herneemt zijn economische betrekkingen met Rusland

Sauer noemt dat een carrot, een incentive om Poetin aan de onderhandelingstafel te lokken. Daar zit veel waarheid in. Die vernieuwde economische betrekkingen zouden voordelig zijn voor Rusland en voor Europa. Alleen mag Europa de oude fout niet maken om zich eenzijdig van Russische grondstoffen afhankelijk te maken en zonder de illusies van de Ostpolitik dat handel met Rusland voldoende is om het gevaar van militair expansionisme automatisch te doen verdwijnen. 

                                                                    ***

     Op een punt, ik herhaal het, heeft Sauer helemaal gelijk: eigenlijk zou Europa meer moeten doen om met Rusland te onderhandelen. En misschien heeft hij gelijk als hij dat gebrek aan diplomatieke ijver wijt aan interne verdeeldheid. Het is gemakkelijker om die verdeeldheid te overstijgen als men knus onder elkaar resoluties aanneemt en weer eens een nieuw sanctiepakketje afspreekt dat weer eens minder impact zal hebben dan men had gehoopt Maar een diplomatieke strategie afspreken is nog iets anders. En wie gaat men sturen om aan die lange witte tafel tegenover Poetin plaats te nemen? Een regeringsleider van een groot land? Dan zijn de andere grote landen jaloers. Iemand van een klein land? Dan lacht Poetin hem of haar vierkant uit? Iemand van de Europese Commissie? Die zal dan een stevig mandaat moeten hebben.
     En natuurlijk is het moeilijk om te onderhandelen met iemand die slecht en onbetrouwbaar is.  Sauer suggereerde in het verleden dat Europa door haar militaire steun terug te schroeven diplomatiek krediet kon verzamelen als neutrale bemiddelaar. Dat is de heilloze weg die Trump heeft gevolgd. Ook moet moet Europa er rekening mee houden dat Rusland zelfs na een akkoord de agressie op elk moment kan hervatten. Papieren garanties houden geen tanks, vliegtuigen, raketten of drones tegen. Het zal daarom nooit verstandig zijn om de militaire capaciteit van Oekraïne door een akkoord te laten kortwieken, of om de eigen defensie-inspanningen weer terug te schroeven tot wat ze waren in de Gouden Tijd van het Vredesdividend en het Einde van de Geschiedenis. Die tijd zal niet snel terugkomen. 

 

* Het dominante standpunt is links-liberaal gekleurd, maar verschilt slechts in nuances van een rechtsliberaal, conservatief of sociaaldemocratisch standpunt. 

** Mijn stukje over het would-be-realisme van Sauer staat hier.

*** Het stuk van Joren Vermeersch staat hier

**** Voor een korte uitleg over het verband tussen democratie, pacifisme en geopolitieke desinteresse, zie het substack-artikel van Gérard Roland: hier. Het pacifisme van de Europeanen bestaat onder andere hierin dat men niet aan oorlog wil dénken. De partij van mijn jeugd, Amada, heeft zich nooit meer geïsoleerd dan toen ze propaganda maakt voor de bouw van atoomschuilkelders.  

Ketchup en 'politiek bewustzijn'

     Nona De Dier past in haar nieuwste stukje voor De Standaard (20/10) de oude columnistentruc toe die Addisson & Steel al gebruikten in 1711 toen ze The Spectator uitbrachten, een truc die bij ons werd overgenomen door Justus van Effen in zijn Hollandse Spectator: je vertrekt van een kleine observatie en gebruikt die als aanloop voor een bredere beschouwing. Nora’s kleine observatie is dat je in het studentenrestaurant De Brug voortaan mayonaise en ketchup à volonté kunt bijtanken, zonder die per potje extra te moeten betalen. 

     Nona ziet daarin een ‘investering in een openbare dienst’ en ze betreurt dat die politieke logica aan het verdwijnen is.

‘De bus ketchup,’ schrijft ze, ‘staat symbool voor wat had kunnen zijn. Niet alleen betaalbare maaltijden voor studenten, ook frequente, op tijd rijdende bussen en woningen aan redelijke prijzen lagen ooit binnen handbereik.’

       De uitdrukking lagen binnen handbereik is mooi, maar het mooiste is hoe Nona haar inzicht verantwoordt dat er meer subsidies moeten zijn voor studentenrestaurants, autobussen, goedkope woningen en wat nog allemaal. 

Al sinds ik politiek bewust ben, hoor ik rondom mij een discours van teloorgang, waarbij rechts aanmoedigt zo veel mogelijk de broekriem aan te halen en links niet verder komt dan te proberen de schade te beperken. 

      Al sinds ik politiek bewust ben … Op welke leeftijd zou dat zo gekomen zijn? Was het een langzaam proces, of een plots inzicht? Heeft Nona dat inzicht zelf verworven door om zich heen te kijken, of heeft ze een boek gelezen? Misschien had ze het geluk op haar levenspad een leermeester tegen te komen die met een stok op haar hoofd sloeg? Denkt Nona nog vaak terug aan de tijd dat ze nog niet politiek bewust was?

  

Nobelprijs voor Nieuw-Keynesianen

    Telkens als er een ‘Nobelprijs’ Economie wordt toegekend, probeer ik een heel klein beetje te begrijpen welke ontdekking de winnaar of winnaars van dat jaar hebben gedaan. Dit jaar ging de prijs naar Robert E. Hall en Michael Woodford. Ze worden beschouwd als de grondleggers van de Nieuw-Keynesiaanse school, en als de naam Keynes valt, worden wij, van de Oostenrijkse school, achterdochtig.
     Keynes, dat is bekend, legde graag correlaties tussen globale grootheden, met als bekendste voorbeeld het overband tussen inflatie en werkloosheid: hogere inflatie leidt tot lagere werkloosheid en omgekeerd. Maar werkloosheid is een kwestie van miljoenen individuele beslissingen van bedrijven, van werknemers en van werklozen. En hier komen de Nieuw-Keynsianen op het toneel door die individuele beslissingen nader te bekijken, vooraleer ze op te tellen tot globale grootheden.
     Hall, met name, werkte verder op een hypothese van Milton Friedman: die van het ‘permanente inkomen’. Mensen baseren hun uitgaven niet zozeer op hun inkomen – de tering naar de nering zetten – maar op hun verwacht inkomen op langere termijn. Hall formuleerde de hypothese preciezer, zodat ze statisch kon worden getoetst. Om de toekomstige consumptie te voorspellen moet je kijken naar de huidige consumptie, niet naar het huidige inkomen, omdat de huidige consumptie al rekening houdt met het verwachte inkomen. Of preciezer: de huidige consumptie voorspelt de toekomstige consumptie; het huidige inkomen verbetert die voorspelling niet. En of dat waar is kan worden nagegaan aan de hand van statistieken uit het verleden waarin de evolutie van de consumptie en van de inkomens met elkaar worden vergeleken (samen met veel andere gegevens).
     Volgende maand gaat mijn vrouw met pensioen. We verwachten een daling van ons gezamenlijk inkomen. We zijn nu al onze consumptie aan het aanpassen. Maar omdat we helaas niet helemaal rationeel zijn, en niet zo goed in cijferen, zullen we het toch eerst moeten ondervinden welk consumptieniveau bij ons nieuwe inkomen past, door onze zichtrekening in de gaten te houden. Het model van Hall is ingenieus, maar mijn vrouw en ik passen er niet helemaal in. Maar dat er in de samenleving veel zulke misfits rondlopen, dat zal de econoom ook wel geweten hebben. 
     Een andere vraag is of zo’n ontdekking praktisch nut heeft. Kan de overheid er conclusies uithalen over het afbouwen, het uitbreiden of het verfijnen van staatsinterventie in de economie? Of is het meer iets zoals ontdekkingen in de fysica die ons –  dat wil zeggen een handvol geleerden die slim genoeg zijn om ze te begrijpen –  beter inzicht verschaffen in de bouwstenen van de natuur? Dát weet ik niet. 

De toekomst van de sociale zekerheid

De noodzakelijke besparingen

          Een linksliberaal heeft een dubbelzinnige houding tegenover de huidige problemen van de sociale zekerheid. Hij aanvaardt de besparingen die zich vanuit de economische realiteit opdringen. Als teveel mensen die niet echt werkzoekend of écht ziek zijn – dat is niet gemakkelijk om uit te maken – een uitkering krijgen als werkloze of als langdurig zieke, dan moet daar iets aan gebeuren. Dat is de bottom line. Karel Verhoeven bijvoorbeeld schrijft (DS 13/10):

 

Solidariteit vereist inderdaad dat steun genereus is, maar zo precies en tijdelijk mogelijk. Deze regering trekt de hekken op zowel voor werkloosheid als voor langdurige ziekte. Dat moest gebeuren.

 

     Dat is de liberale conclusie. Maar daar moet flink wat linkse saus over het gebrek aan ‘perspectieven’ voor de ‘meest kwetsbaren’ die onvoldoende geholpen worden met trajecten. Er moet een sneer worden gegeven aan Sammy Mahdi die mensen wil verplichtenaan het werk te gaan. En de positieve gevolgen van de hervorming moeten zoveel mogelijk geminimaliseerd worden.

 

Zo levert een hervorming die werklozen massaal zou dwingen te werken, de zeer bescheiden winst op van 5 procent extra uitstroom naar werk, becijferde de VDAB.

 

     Maar die vijf procent moet eigenlijk vijf procentpunt zijn. De VDAB heeft inderdaad onderzocht wat er met langdurige werklozen gebeurde nadat de meesten van hen hun uitkering verloren. 

 

Uitstroom naar duurzaam werk: 17 %

Uitstroom naar ziekte:                 21 %

Ontvangen een leefloon:             19 procent

 

       Die uitstroom naar duurzaam werk was vóór de hervorming 12 % en is nu dus 17 %. Dat is inderdaad een stijging van 5 procentpunt, maar als ik het succes maximaal wilde voorstellen, had ik dat een stijging van 40 % genoemd.

         Verhoeven betreurt dat de mensen die hun werklozensteun of ziekte-uitkering verliezen nu in het ‘Belgische labyrint’ terechtkomen. Daarmee bedoelt hij dat ze van uitkeringsysteem veranderen. Voor de steden en gemeenten die de OCMW’s moeten financieren is dat een probleem, maar voor de steuntrekkers ben ik er gerust in: de meesten zullen hun weg in het labyrint wel vinden die naar de OCMW-uitkering leidt. Ik zie ook geen alternatief voor die uitkering. Je kunt die mensen niet laten omkomen van de honger. En zolang die uitkering wel bestaat, zal een deel van de steuntrekkers de voorkeur geven aan de lage uitkering zonder werken boven een hoger loon mét werken.

 

Geld halen bij de bedrijven

       Voor authentiek links, zoals ABVV-voorzitter Bert Engelaar zit het anders in elkaar. Door allerleid rechtse maatregelen heeft de staat zelf de tekorten gecreëerd waardoor de sociale zekerheid in de problemen komt. Er zijn kortingen doorgevoerd op de patronale bijdragen en loonsubsidies. ‘In de privé-sector lopen die dit jaar alleen al op tot ruim 16 miljard,’ schrijft hij in een opiniestuk (DS 13/10).

     Engelaar is wel zo voorzichtig om de conclusie van zijn redenering niet helemaal helder te formuleren: alles kan worden opgelost door zwaardere fiscale en parafiscale lasten op de bedrijven. Dan heeft De Wever meteen 16 miljard, in plaats van de 10 miljard die hij zoekt. 

     Nu, misschien moeten de slecht draaiende bedrijven worden ontzien om geen golf van afdankingen te krijgen, maar de bedrijven die winst maken, die moeten eraan geloven. ‘De netto-winstmarges stegen van 7,4 procent in 2013 naar 10 procent vandaag,’ schrijft Engelaar verontwaardigd. Het is zonde dat ik het zeg, maar ik heb meer sympathie voor de PVDA-propaganda om de vermogens extra te belasten dan voor de ABVV-propaganda die de succesvolle bedrijven extra wil belasten.

     Pieter Termmermans van het VBO heeft geantwoord op Engelaar (DS 14/10) en meteen een aantal andere cijfers naar voren geschoven die aannemelijk maken dat besparen op uitgaven (en sociale zekerheid) meer voor de hand ligt dan bedrijven belasten.

• de primaire uitgaven van de staat zijn sinds 2000 gestegen van 42 % naar 52 %van het BBP
• de inkomsten van de staat zijn sinds 2000 gelijk gebleven: 49 % van het BBP
• de winstmarges na investeringen en belastingen zijn sinds 1995 gedaald van 8,2 % naar 7,3 % nu.

  

 

De vergrijzing en het scholierenprotest

       Nial Fergusson schreef deze week een boeiend stuk in The Free Press over de protesterende jeugd in Frankrijk, Spanje en Brussel. Ook hij brengt de sociale zekerheid ter sprake

 

Zoals welbekend heeft Europa een relatief genereuze sociale zekerheid, met meer belastingen en herverdeling dan in de Verenigde Staten. Alleen zijn die systemen destijds ontworpen voor samenlevingen met 2,5 kinderen in plaats van 1,25 per gezin, en met een levensverwachting van 62 in plaats van 79 jaar. Op enkele uitzonderingen na zitten die modellen in de vroege fase van een steile duik in de insolvabiliteit.

 

     Waar ik Fergusson niet kan volgen is als hij vervolgens een verband ziet tussen deze pijnlijke situatie en de jongeren die op straat komen. De jongeren zouden, volgens die redenering, vaag moeten aanvoelen (are dimly aware but dont appear to understand) dat zij de klos zijn, dat ze de sociale zekerheid voor oma en opa zullen moeten betalen. 

     Maar zelfs zo’n vaag aanvoelen lijkt mij een onnodige hypothese. Journalisten, sociologen en historici zijn altijd geneigd om straatprotest te rationaliseren. Ze doen dat door op zoek te gaan naar een eisenprogramma, of naar dieper liggende motieven. Soms is dat terecht. Niets gebeurt in het luchtledige.
      Maar men mag het ook niet te ver zoeken. Op straat komen om te protesteren (of om te vernielen) kan ook gewoon leuk zijn. Het enige wat men nodig heeft om op straat te komen is een voorbeeld, een aanleiding, een excuus en de belofte van opwinding. Natuurlijk helpt een atmosfeer van ontevredenheid, het gevoel van ‘being screwed’. Nogal wat jongeren zijn heel ontevreden dat ze naar school moeten gaan, en een verdubbeling van het Onderwijsbudget zou daar niet veel aan veranderen. 

 

* Het stuk van Ferugusson kan hier worden opgehaald. 

 

 

De 'legitieme eisen' en het straatgeweld

De ‘legitieme eisen’ van de Franse jeugd 
     Ik krijg de hik als iemand op de televisie het cliché gebruikt als zouden de vreedzame manifestanten opkomen voor ‘legitieme eisen’. Dát men vreedzaam betoogt is inderdaad legitiem, maar de eisen waarvóór men betoogt zijn wat mij betreft pure waanzin. Er is niets legitiems aan eisen om grotere uitgaven van een staat die bijna failliet is in een land met een stagnerende economie. 
     Overigens begrijp ik waar het cliché van de legitieme eisen vandaan komt: een mens wil graag de nuance opzoeken, en hij meent die te vinden door een of andere onderscheid te maken, bijvoorbeeld tussen de vreedzame betogers en de geweldenaars. Dat is een terecht onderscheid; helaas om het in de verf te zetten gaat men ongemerkt een stap te ver. Ik weet niet of die drogreden een naam heeft, maar je komt hem vaak tegen. Men maakt een onderscheid, en men denkt dat het onderscheid zelf een argument is, in dit geval dat de vreedzame betogers, aangezien ze vreedzaam zijn, wel legitieme eisen móeten hebben. 
     Aangezien die respons zo vaak voorkomt, zouden de vreedzame betogers eigenlijk moeten hopen dat er zich zoveel mogelijk relschoppers aansluiten: des te luider hoor je dan de genuanceerde roep om enerzijds het geweld te veroordelen en anderzijds respect op te brengen voor de eisen. 
     Maar nu voel ik zelf de nood aan nuance in mij opkomen. In werkelijkheid is het zo dat geweldexcessen in de marge van een vreedzame betoging niet altijd respect voor de eisen afdwingen. De excessen hebben namelijk een dubbel effect hebben: voor sommige toeschouwers worden de eisen door het geweld gediscrediteerd, voor anderen worden ze indirect gelegitimeerd. Het is dat laatste dat ik hier wou toelichten.
     En nu ik toch aan het nuanceren ben: misschien zouden we wel degelijk kunnen spreken van legitieme wensen. Want dat iemand iets wenst, kun je hem niet kwalijk nemen. Zelf wens ik bijvoorbeeld dat er in de toekomst niet te veel aan mijn pensioen wordt geknaagd. Toch wil ik daar geen eis van maken. Zo’n eis stel je nooit aan de politici, maar aan het deel van de bevolking dat dat pensioen moet betalen.

Legitieme eisen over de pensioenleeftijd
    Als de jonge manifestanten per se een legitieme eis willen stellen, zouden ze kunnen vragen om de sociale zekerheid in hun voordeel te veranderen. Het huidige modaliteiten van het pensioenstelsel en de ziekteverzekeringen zijn indertijd uitgewerkt met het oog op een samenleving met veel minder oude en zieke mensen. Het resultaat is dat de gezonde, jonge werkende bevolking een groot deel van haar inkomen moet overdragen aan de grijsharigen en de kaalkoppen. Toch zie je op de jongerenbetogingen geen bordjes met de eis: Hogere pensioenleeftijd, Nu! Zoals de vinnige schrijfster Lionel Shirver het stelt in The Spectator:

Waves of protest have ensured that the state [in France] remains bloated, burdening younger taxpayers with the extreme cost of pensions that still kick in at age 62 – youth’s reaction to which appears to be an eagerness to jump on the same gravy train at the earliest age possible.

     Voor de goede orde voeg ik eraan toe dat overdracht van welvaart tussen aan de ene kant werkende jongeren en aan de andere kant op hun lauweren rustende ouderen onvermijdelijk is in elke samenleving. Ook als de ouderen uitsluitend van hun spaarcenten zouden leven, zouden ze met die spaarcenten producten en diensten te kopen die niet naar jongeren gaan, maar wel door jongeren worden geproduceerd.

 

Economische stagnatie en sociale eisen
     Een heldere analyse van de economische toestand in Frankrijk vindt men in in een stuk van de nogal links-liberale econoom Noah Smith:  France and the Limits of Liberalism*. Elchardus vat de kwestie samen in zijn column in De Morgen*: wie beweert dat er ruimte is voor een ruimer sociaal beleid bedriegt het publiek. De economische stilstand in Europa kan maar doorbroken worden door productieve investeringen van de privé-sector of de overheid. En wie meer wil investeren, moet minder consumeren.

Elke stap in de juiste richting betekent op korte termijn minder welvaart, minder welzijn, minder cultuur, minder erfgoed, minder groei in de gezondheidszorg, minder pensioen, hogere lasten...

Links begrip voor het straatgeweld
     Geraard Goossens heeft op zijn Facebook-pagina een paar fraaie citaten verzameld van revolutionaire sympathisanten. Het zijn echo’s van wat ik in mijn PVDA-tijd te horen kreeg en zelf ook verkondigde. Alleen zeggen of schrijven de huidige PVDA-leiders zoiets niet meer. Maar of ze zoiets denken, weet ik niet. Het zou mij toch verwonderen dat ze minder revolutionair dan een Franse successchrijver, een Oostendse leraar die FB-stukjes post, en een activistische film- en theatermaker.
      De Franse schrijver Edouard Louis, lees ik op Wikipedia, is zelf afkomstig uit een arm gezin. Hij is een vertegenwoordiger van het Franse temperament dat voor zoveel revoluties heeft gezorgd dat ik telkens weer moet opzoeken welke van die revoluties het nu precies is die in Les misérables voorkomt. Louis schrijft:  

Wanneer je een arbeider bent, of wanneer je een jonge zwarte of een jonge arabier bent en op straat de hele dag gecontroleerd wordt, een hele de dag vernederd wordt, wanneer je gedood wordt door de politie – Adama Traoré, een zwarte jonge man, werd vermoord om de simpele reden dat hij zwart was – als je daarmee leeft, is het normaal dat je de boel in brand steekt op straat … Wat ik wil zeggen is dat ik er geen enkel probleem mee heb dat men de straten van Parijs in brand steekt en dat men dingen gaat vernietigen, want je moet dit systeem veranderen. En dus, aan politiek doen wil zeggen al dan niet bloed aan je handen hebben. Er is nu eenmaal geen grote revolutie zonder excessen.

     Vlamingen zijn daarin braver. Frank D’hanis beperkt zijn allusies op geweld tot de clichés van ‘de vonk die overslaat’ en van veranderingen die ‘niet zonder slag of stoot’ worden afgedwongen. Verder zet hij zijn hyperbolen vooral in voor de beschrijving van de huidige miserabele toestanden. 

We laten ons niet langer afbeulen, vernederen, in een onleefbare wereld zetten … Het is op straat dat de vonk voor de verandering zal overslaan. Dat zal niet zonder slag of stoot gaan.  

     En Dominique Willaert houdt het bij het neutrale woord ‘verzet’ al heeft hij voor zijn conclusie iets pikanter opgediend.

Zolang het establishment er niet in slaagt om la violence sociale te beantwoorden met herverdelende en sociale maatregelen, zal het verzet alleen maar toenemen. De huidige liberale democratieën in Europa zijn immers een systeem dat door en door rot is.  

    ‘De liberale democratieën die door en door rot zijn’ … hoe groot is niet de verleiding om nu te verwijzen naar een bepaald discours dat in de jaren 30 in de mode was.

 

Categorieën van manifestanten
     Je kunt bij de straatrellen vooreerst een a priori onderscheid maken tussen

• Vreedzaam  gewelddadig
• Politiek  apolitiek (‘voor de kick of voor de plunderingen’)
• Gematigd  extremistisch
• Autochtonen  allochtonen. 

      Ik zou nog andere categorieën kunnen toevoegen zoals ‘georganiseerd’ versus ‘niet-georganiseerd’, en  ‘jongeren’ versus ‘ouderen’ maar het is zo al ingewikkeld genoeg.
     De grens tussen ‘gematigd’ en ‘extremistisch’ is een politieke kwestie: voor mij zijn al die manifestanten – ook de vreedzame – minstens in enkele opzichten extremistisch. De grens tussen autochtoon en allochtoon lijkt mij dan weer een kwestie van definitie. Cossaer vind het belangrijk om een goed onderscheid te maken tussen ‘wonende in een banlieu’, ‘van migratieachtergrond’, ‘immigrant’ en ‘buitenlander’. Ik til daar minder zwaar aan, en gebruik ‘allochtoon’ hier als afkorting voor ‘van migratieachtergrond’.
     Als je de bovenstaande vier onderscheidingen met elkaar combineert, bekom je 12 categorieën.  Sommige categorieën zullen heel groot zijn, zoals vreedzaam+autochtoon+politiek. Andere categorieeën zullen zo goed als leeg zijn, zoals vreedzaam+autochtoon+apolitiek. Als iemand apolitiek en vreedzaam is, met andere woorden noch geïnteresseerd in politieke eisen, noch op zoek naar kicks en plunderingen, waarom zou zo iemand dan een vrije dag opofferen om te gaan manifesteren?
     Interessant is de discussie over de categorie gewelddadig, omdat die bij de rellen in Frankrijk zo groot was. Volgens een speculatie in De Standaard bestond die vooral uit enerzijds autochtoon+extremistisch-politiek (de black blocks die vechten tegen de politie) tegenover allochtoon+apolitiek (plunderaars) anderzijds. ’t Is best mogelijk, maar ik heb op de televisiebeelden in elk geval ook blanke plunderaars gezien. 

De ‘kiemen van het geweld’
    In een column van Rik Torfs (Doorbraak 24/10) kwam ik een gedachte tegen die bij mij ook al opgekomen was en die ik geprobeerd heb onder woorden te brengen. Maar Torfs zegt het spitser: 

Tegelijk denk ik – ik ben geen expert – dat in eisen, naarmate ze radicaler worden, de kiemen van het geweld onvermijdelijk aanwezig zijn.

     Alleen biedt de stelling in zijn metaforische algemeenheid – de ‘kiemen van het geweld’ – geen verklaring voor wat in Frankrijk is gebeurd. Noch het geweld van de plunderaars, noch het geweld van de anarchistische black blocks hebben een rechtstreeks verband met een of andere eisenprogramma, en als je erover nadenkt is het zelfs moeilijk om een onrechtstreeks verband te vinden.

      Hoogstens zou je er de dubbelzinnigheid van PVDA en LFI mee kunnen verklaren. Voor die politieke formaties zijn de radicale eisen zó belangrijk –  op zichzelf genomen of omwille van hun mobilisatiewaarde – dat vernielingen en plunderingen een detail worden, een onvermijdelijk kwaad dat je desnoods gauw-gauw moet veroordelen, maar dat je toch vooral aangrijpt om de politierepressie aan te klagen. 

 

* Het artikel van Noah Smith staat hier: France and the limits of liberalisme. Het stuk van Elchardus vindt men (hier of hier).

 

Islamogauchisme

Samenzwering - wetenschap - eenheidsfront
     In De Afspraak van vorige maandag gebruikte Mia Doornaert een vies woord: islamogauchisme. Het hoort bij de woorden die je in een beschaafd gezelschap beter niet gebruikt zoals omvolking, islamisering en wokisme. Is het beschaafde gezelschap bovendien geleerd, dan kun je ook beter zwijgen over cultuurmarxisme.

     Doornaert zat aan tafel om van gedachten te wisselen over de straatrellen in Frankrijk. Naast en tegenover haar zaten Frankrijkkenner Frederik Dhont, criminoloog Joseph El Bacha en extremisme-expert Christophe Bush. De criminoloog vertelde wat je van een criminoloog kunt verwachten: repressie was niet genoeg, je moest ook naar de jongeren luisteren. Mij goed, zolang ik dat maar niet moet doen. Bush vertelde wat je van Busch kunt verwachten: dat de deelnemers aan de straatacties in drie groepen uiteenvielen: een minieme harde keren, een groot aantal meelopers en een overweldigende meerderheid van politiek verantwoordelijke jongeren die voor legitieme eisen op straat kwam. Zo’n a priori indeling had ik zelf ook kunnen maken: in twee groepen, geweldenaars tegenover vredelievenden, in drie groepen zoals Busch, of desnoods in zeven groepen zoals die die Hendrik Vos uit zijn mouw schudde in De Standaard van 20 oktober*. Ik doe dat graag, a priori opdelingen verzinnen,  als ik iets voor mijzelf wil verhelderen en weer eens vergeet om verontwaardigd te zijn.
    Doornaert vergat niet om verontwaardigd te zijn maar was op haar manier ook verhelderend, met haar mengeling van leuke anekdotes en leuke platitudes. Fransen zouden altijd Fransen blijven**. Die mensen waren vuriger dan wij. Ze sloegen af en toe iets kapot voor ze hadden nagedacht over wat in de plaats moest komen. Ze waren meer gesteld op autoriteit én op rebellie. Ze aanbaden de Republiek, maar ze zagen de staat als een melkkoe. Hun segregatie zat dieper: de périphérique trok een scherpe grens tussen Parijs en de faubourgs terwijl je in Brussel op eenzelfde tram door de mooie buurten en de marginale wijken reed. 
     Veel van wat Doornaert zei werd door de andere Frankrijk-kenner beaamd. Als Doornaert zei dat de staat een melkkoe was, zei Dhont dat de Fransen ons taboe niet kenden op hogere belastingen; de autoritaire mentaliteit en de segregatie noemde hij ‘verticalisme’, maar toen Doornaert het woord islamogauchisme in de mond nam, sloeg hij de ogen ten hemel. 
     Een groot bezwaar tegen het woord is dat het lijkt op de nazi-term judeobolsjewisme. Zowel Raoul Hedebouw als Tom Naegels hebben daar op gewezen en in de komende dagen zal de gelijkenis nog veel andere commentatoren opvallen. Polemisch valt hier een sterk argument uit te puren. Toen men in rechtse kringen af en toe het woord Gutmensch gebruikte als vertaling van het Amerikaanse bleeding heart, gingen linkse onderzoekers in de archieven van het Derde Rijk opzoeken of niet een of andere nazi dat woord ook al niet gebruikt had.
     Een andere sterke zet is om de term als ‘samenzweringstheorie’ te duiden. Alsof in hotelkamers afspraken doorgingen tussen leden van linkse politburo’s en vertegenwoordigers van het moslimbroederschap. Ik geloof niet dat zulke afspraken bestaan, en Doornaert gelooft dat ook niet. Wie haar voor de voeten werpt dat ze een samenzweringstheorie aanhangt, gebruikt een stropopredenering: men neemt de woorden van de tegenpartij, haakt daar karikatuur aan vast, en gaat dan over tot de weerlegging. Listig is het om daarbij zowel de karikatuur als de weerlegging impliciet te houden. Het woord samenzweringstheorie laten vallen is al genoeg om de tegenpartij in het defensief te drijven. Die moet dan al beginnen met de karikatuur expliciet te maken en daarna op zijn communieziel te zweren dat dat niét is wat hij gelooft. Het is heel moeilijk om zo’n rechtzetting op een overtuigende manier tot een goed einde te brengen. 

     Tactisch minder sterk, maar inhoudelijk sterker is de bewering dat islamogauchisme geen wetenschappelijke verklaring biedt voor het verschijnsel dat men wil verklaren, in casu het straatgeweld. Lode Cossaer schreef op x.com en in De Morgen (21/10) : 

Islamogauchisme is een kleuteranalyse die de test van de wetenschappelijke literatuur niet overleeft. Er is onderzoek gedaan naar de beweegredenen van plunderaars … Het Franse Senaatsrapport over 2023 is duidelijk: 41 procent van de onderzochte veroordeelden gaf een opportunistische motivatie en bij geweld en vernieling verwees 29 procent naar groepsinvloed en 23 procent naar nieuwsgierigheid of adrenaline. Slechts 0,3 procent gaf een ideologische reden op … Dat is overduidelijk asociaal gedrag … Het probleem zit bij sommige jonge, vooral mannelijke groepen die status halen uit geweld, diefstal en confrontatie met de politie***. 

 

      Ik ben blij dat de Franse Senaat dat allemaal wetenschappelijk heeft laten onderzoeken en tot dezelfde conclusie gekomen is die ikzelf zónder wetenschappelijk onderzoek getrokken had: dat de vernielingen en plunderingen goed verklaard worden door hebzucht, jeugdig testosteron, adrenaline, kuddegedrag, en zucht naar status. Dat is inderdaad een betere verklaring dan een expliciete ideologie. Het komt mij goed uit dat de veroordeelden die adrenaline etc. hebben aangegeven op de vragenformulieren, en bijvoorbeeld niet ‘mijn godsdienst’ hebben ingevuld bij de vraag naar hun motieven. Ik had niets anders verwacht. Anderzijds denk ik dat de gemiddelde SA-man indertijd evenzeer gedreven werd door adrenaline en zucht naar status, alhoewel hij ongetwijfeld andere motieven had aangekruist als men hem een formulier had laten invullen.
     Maar de term islamogauchisme kan op een andere manier worden gebruikt dan als verwijzing naar hotelkamers waar wordt samengezworen of naar een strikt wetenschappelijke verklaring van een actuele gebeurtenis. Mia Doornaert gaf drie voorbeelden van convergentie tussen extreem-links en de moslimgemeenschap****: de verkiezingsalliantie in 2003 tussen de PVDA en Dyab Abou Jahjah, de voortdurende mobilisatie van extreem-links rond Palestina, en de politieke strategie van Mélenchon die zijn revolutionair potentieel expliciet zoekt in de migrantenmilieus, getuige zijn uitspraak van 9 april 2026: 

Si vous comptez sur les ouvriers blancs catholiques pour faire le socialisme en France, vous allez attendre un moment, parce que ça n’aura pas lieu*****.

    De vormen van convergentie die Doornaert aanhaalt, passen niet in het schema van Lode Cossaer. 

Illustratie van Cossaer op x.com

Cossaer ziet maar twee mogelijkheden een maximale interpretatie van islamogauchisme als zou er ‘een monsterverbond bestaan tussen islam en socialisme om via geweld de communistische sharia te verspreiden.’ Dat is onzin. Er bestaat geen samenzwering en er bestaat evenmin een relevante fusie van de twee ideologieën. Maar Cossaers eigen minimale interpretatie doet evenmin recht aan de werkelijkheid: ‘Sommige linkse politici werken samen met religieuze groepen die de islam een plek willen geven in Frankrijk.’ Cossaer is geloof ik zo’n samenwerking gunstig gezind omdat hij in de strikte Franse laicité een nodeloze beperking van de godsdienstvrijheid ziet******.

     De kwestie is echter dat het islamogauchisme past in een andere traditie: die van linkse en ultralinkse partijen die een tijdelijk bondgenootschap aangaan - een eenheidsfront in hun jargon - met islamieten en islamisten om samen tegen de ‘hoofdvijand’ te strijden. Iedereen denkt hierbij aan de Iraanse revolutie van 1978 toen de communistische Tudeh-partij en de linkse Moedjahedin de ayatollahs voor hun kar dachten te spannen. (Is dat even anders uitgedraaid!)
     Zelf denk ik aan een scène uit de film Reds (1981) die zich afspeelt tijdens de sovjetrevolutie. De  Russische communist Zinovjev en de Amerikaanse communist John Reed spreken samen een Congres in Bakoe toe. De zaal is gevuld met  Turken, Arabieren, Perzen en andere vertegenwoordigers van de gekoloniseerde volkeren die door verschillende sprekers tegelijk worden toegesproken. Reed richt zich tot een menigte Arabieren en zijn woorden worden simultaan vertaald. Hij spreekt over het kapitalisme, het communisme en vooral over de noodzaak om de ‘klassenstrijd’ te voeren. Bij dat laatste woord breekt een storm van applaus los. Er worden slogans geroepen. Er wordt met kromzwaarden gezwaaid. Blijkt dat de tolk, op bevel van Kominternleider Zinoviev, de term ‘klassenstrijd’ vertaald heeft als ‘heilige oorlog tegen de ongelovigen in het Westen.’*******

     Zinovjev was op dat moment een soort islamogauchist avant la lettre. 

 

* De categorieën van Vos waren: anarchisten, gelegenheidscriminelen, boze burgers, linkse fanatiekelingen, mensen die niets te verliezen hebben, professionele provocateurs en dommeriken. ‘Hier en daar konden de groepen overlappen.’ 

**  Ik ben geboren in de grensstad Wervik en inderdaad, Frankrijk, dat is een ander land. Als kind zag ik aan de overkant van de Leie woonblokken die er anders uitzagen dan de woonblokken bij ons. Ik heb nooit geloofd dat dat helemaal dezelfde mensen waren als wij. Lode Cossaer gebruikte in zijn blog over de kwestie vergelijkbare woorden: de verklaring van de rellen was volgens hem ‘eenvoudiger en Franser’. 

 

*** Zie hier. Cossaer betwist niet dat de relschoppers tot de migranten- en moslimgemeenschap behoren. ‘Een groot deel van de betrokken jongeren,’ schrijft hij n.a.v. vorige grootschalige rellen, ‘behoorde tot de tweede- of derdegeneratie-Fransen met een Noord- of Sub-Saharaanse migratieachtergrond.’ Hij betwist wel dat dat gegeven relevant is of een rol kan spelen bij de ‘oplossing’ van het probleem. Ik denk daar anders over. Het migratie-gegeven is relevant omdat het helpt om bepaalde naïeve oplossingen te verwerpen. Preventief kan een migratiestop helpen om het probleem niet nog erger te maken. En repressief kunnen relschoppers met een dubbele nationaliteit, na verlies van die nationaliteit, uit het land worden gezet. 

**** Omdat de term verwijst naar vormen van samenwerking die kunnen worden vastgesteld tussen twee verschillende entiteiten is hij  preciezer dan bijvoorbeeld het scheldwoord islamofascisme, dat de entiteiten aan elkaar gelijkstelt. (Maar uiteraard kan zo’n samenwerking ook gefingeerd zijn, zoals bij judeobolsjevisme en judeomaçonnisme.) Ikzelf ben al blij dat ik vrij de term ‘groen-links’ mag gebruiken zonder dat iemand mij verplicht om de begrippen ‘groen’ en ‘links’ strikt te definiëren. 

 

***** Ik kan mij moeilijk voorstellen dat Peter Mertens of Raoul Hedebouw zoiets ‘kwetsends’ zouden zeggen over de blanke katholieke arbeiders. Mélenchon is hier in zekere zin een realist: hij zal zijn socialisme inderdaad niet opbouwen met de 10 % arbeiders die bij syndicale verkiezingen op de katholieke vakbond stemmen in de hoop op overleg in plaats van klassenstrijd. Dat hij expliciet over blanke arbeiders spreekt, maakt geloof ik zijn echte boodschap duidelijk. Een knap retoricus, dat wel. 

****** Cossaers verzet tegen de laicité, bijvoorbeeld in de hoofddoekenkwestie, is principieel; die van links en extreemlinks is opportunistisch, tegen de eigen beginselen in. 

******* In het oorspronkelijke scenario is de scène enigszins anders. Daar is het Zinoviev zelf die de woorden heilige oorlog tegen de historische vijand uitspreekt.

Islamogauchisme: verschillende betekenissen
     De draad op Facebook onder mijn vorige stukje over islamogauchisme bewijst hoe moeilijk het is om over een meerzinnig, polemisch gebruikt woord te discussiëren. Je hebt dat ook met begrippen als neoliberalisme, extreemlinks, islamisme …  Zelfs woorden die alleen maar in de omschrijving van het begrip islamogauchisme worden gebruikt, zoals ideologie, convergentie, samenwerking en toenadering,  zorgen al voor problemen. Men moet al van heel goede wil zijn om de argumenten op hun betekenis en niet op hun onvermijdelijke dubbelzinnige verwoording te beoordelen, en meestal is goede wil niet de belangrijkste drijfveer om te twisten over politiek.
     Naar het voorbeeld van een woordenboek, heb ik hieronder een aantal mogelijke betekenissen van het begrip islamogauchisme opgesomd. Bij elk van die betekenissen kan men zich de vraag stellen of de bewuste term wel het goed gekozen is. Dát is een onbelangrijke kwestie. Men kan zich daarentegen ook belangrijke vragen stellen: of die betekenissen een reëel dan wel denkbeeldig verschijnsel beschrijven, of het beschreven verschijnsel marginaal dan wel zwaarwichtig is, en of het verschijnsel als positief, als onschuldig dan wel als nefast moet worden beoordeeld. Daar gaan we. Onderstaande betekenissen of verschijnselen sluiten elkaar niet uit. Sommige krijgen slechts in combinatie hun volle draagwijdte.

1. Er bestaat een geheime samenzwering tussen islamisten en extreemlinks
2. Er vindt een fusie plaats tussen de ideologie van het islamisme en het gauchisme
3. Extreemlinks en islamisten werken systematisch samen in een ‘eenheidsfront’
4. Extreemlinks en islamisten werken bewust samen rond bepaalde thema’s
5. Links spant zich in om bepaalde typische eisen van de moslimgemeenschap te realiseren
6. Links neemt een positieve houding aan tegenover verdere moslimmigratie
7. Linkse partijen doen aan cliëntelisme onder de moslimgemeenschap om electoraal te scoren
8. Extreemlinkse partijen proberen prioritair te rekruteren onder de moslimgemeenschap
9. Extreemlinkse partijen volgen een strategie van straatmobilisatie die, zonder dat dit het doel was, door moslimjongeren wordt aangegrepen om te vernielen en te plunderen
10. Extreemlinks vergoelijkt straatgeweld van moslimjongeren door te wijzen op hun gerechtvaardigde frustraties of door eenzijdig de nadruk te leggen op het politiegeweld dat erop volgt
11. Extreem-linkse ‘anarchisten’ vechten zij aan zij met apolitieke moslimjongeren tegen de politie
12. Links stimuleert victimisme en nihilisme onder de moslimmigranten door racisme als verklaring te geven van hun precaire positie (bijvoorbeeld in het onderwijs)
13. Links verspreidt een wereldbeeld waarbij het Westen de historische en actuele onderdrukker is van de moslimwereld
14. Bijvoorbeeld: extreemlinks radicaliseert haar anti-Israëlstandpunt, komt daarbij tegemoet aan de publieke opinie binnen de moslimgemeenschap, en ‘importeert’ op die manier een conflict uit een explosieve regio
15. Links levert in op haar traditioneel secularisme om de moslimgemeenschap ter wille te zijn
16. Bijvoorbeeld: links remt kritiek op de conservatieve islam af door die te veroordelen als islamofobie.

     Van (3) – systematische samenwerking tussen gauchisten en islamisten in een eenheidsfront – zul je in Europa weinig voorbeelden vinden. Het dichtst in de buurt komt Samidoun, een pro-Palestijns netwerk dat actief is in Europa, de VS en Canada. Samidoun is verbonden is met het marxistische Volksfront voor de Bevrijding van Palestina (FPLP) dat samenwerkt met Hamas. Het FPLP heeft met zijn Abu Ali Mustafa-brigades deelgenomen aan de raid van 7 oktober. Andere voorbeelden zijn individuele Westerse gauchisten die de Hamas-raid goedpraten. 
     (14) en (15) is een kritiek die je het vaakst hoort van traditioneel linkse mensen. Die noemen islamogauchisme een vorm van ‘regressief' links, terwijl ze zelf vasthouden aan de oude vorm van seculier en progressief links. Dat zijn de mensen die vinden dat niet zijzelf veranderd zijn, maar een deel van de linkerzijde.
     Zelf ben ik het meest beducht voor (6) omdat een verdere moslimmigratie (via illegaliteit, asielprocedures en gezinshereniging) de nu reeds moeizame integratie verder zal bemoeilijken. 

Sammy Mahdi en het islamo-nihilo-gauchisme
     In het kader van het de straatrellen maak ik mij verder zorgen om de hierboven vermelde punten (9), (10), (11), (12) en (13). Op de Zevende Dag van 25 oktober kreeg Sammy Mahdi een vraag over het straatgeweld. Hij zag het  islamogauchisme als

een verbond tussen extreem-links, en mensen met een migratie-achtergrond die het gevoel hebben dat ze niet tot de samenleving behoren en die meegezogen worden in dit verhaal en die zich verzetten tegen de samenleving waar ze in principe alles aan te danken hebben.’ 

     Ik ben het met hem eens. Dat is daarom geen formeel of bewust nagestreefd verbond. Je zou kunnen spreken van islamo-nihilo-gauchisme, waarbij het nihilisme de schakel vormt tussen twee verschillende groepen die niets verwachten van de liberaal-democratische samenleving. 

Heeft de Islam er iets mee te maken?
      Toen terroristen dodelijke aanslagen pleegden onder het roepen van ‘Allahoe Akbar’ hoorde je van linkse zijde soms de lachwekkend opmerking: ‘Zoiets heeft niets met de islam te maken.’ Bij straatrellen ligt het evenwel anders. Zoals Lode Cossaer zich op Substack terecht afvraagt: ‘Waarom zou Islam ertoe leiden dat iemand Sephora, Nike of Chanel leegrooft?’ Wat is hier het ‘causale mechanisme’? Dat zijn zinnige vragen. Een bepaalde versie van de Islam kan inderdaad tot aanslagen inspireren – dat weten we – maar bestaat er ook een versie die tot plunderingen aanzet? En zo ja, kennen de jongeren die versie? Hebben die jongeren dat gehaald uit hun vlijtige studie van de Koran? Hebben ze zoiets gehoord in de moskee? 
     Daarna vraagt Cossaer zich nog iets anders af: ‘Waarom zien we hetzelfde opportunistische plunderingsgedrag bij rellen in totaal andere religieuze contexten?’ Dié vraag zet mij aan het denken.
     Er zijn in de Westerse wereld na de Tweede Wereldoorlog allerlei onlusten geweest: half-insurrectionele arbeidersbetogingen, de studentenrevolte van 1968, de zogenaamde wilde stakingen en fabrieksbezettingen van de jaren 70-80 … maar als we specifiek denken aan oproer met vernielingen en plunderingen denk ik toch in de eerste plaats aan de rassenrellen in de VS (1967, 1992) en die in de Parijse voorsteden (2005 en 2023). Dat waren rellen die minstens gedeeltelijk over identiteit gingen, waar die in de VS werd afgebakend door huidskleur en die in Frankrijk door migratie-achtergrond en religie. Dan zou ik in dat laatste geval de religieuze entiteit niet zomaar afschrijven als een mogelijk, zij het indirect, ‘causaal mechanisme’.
     Mijn hypothese is dan de volgende: natuurlijk zijn andere ingrediënten nodig om tot de cocktail van plundering en vernietiging te komen: armoede, hormonen, adrenaline, generatieconflict, algemeen maatschappelijk onbehagen, het gevoel van slachtoffer te zijn, enzovoort. Maar de cocktail wordt bijzonder explosief als er een identitair element bijkomt: bijvoorbeeld: het idee van tot de moslimgemeenschap te behoren, en niet tot de Franse natie. Ik laat hierbij in het midden of dat identitaire gevoel alleen voortkomt uit racisme van buiten en victimisme van binnen de gemeenschap, dan wel of het zich ook nog eens wortelt in een religieuze traditie van zich af te zonderen van de kafirs (Koran 3:28, 5:51, 6:1).  
     Het is niet onmogelijk mijn hypothese aan te vallen in de flanken. Wat als blijkt – wat best mogelijk is – dat de plunderaars geen onderscheid maken tussen moslimwinkels en de winkels van ongelovige honden? Wat als blijkt dat de meerderheid van de plunderaars behoort tot de minderheid die nooit naar de moskee gaat, zich op anonieme enquêtes atheïst noemt, varkensvlees eet, en zusters en moeders heeft die onbedekt op straat rondlopen? Dan wordt het hypothetische causale mechanisme wel erg indirect.

De PVDA en de islam
      Ik was laatst op het Manifiesta-evenement van de PVDA. Behalve dat er nu véél meer volk was, geleek de sfeer en het publiek erg op wat ik gekend heb 40 jaar geleden op de 1-meifeesten van de partij. Het grote zichtbare verschil was dat er nu veel meer vrouwen rondliepen met hoofddoeken. Ik geef toe dat ik daardoor licht gechoqueerd was. Ik moest mijzelf streng toespreken om niet aan islamo-gauchisme te denken: ‘Wat je hier ziet, Clerick, is niets meer of niets minder dan wat je ook elders op straat en op de bus ziet.’

Die Linke en het islamisme
     De extreemlinkse partij Die Linke heeft haar eigen probleem van ‘islamogauchisme’ *en ook hier wortelt de convergentie in het electoraal opportunisme en de Palestina-solidariteit. Centraal hierbij staat Ibrahim Ibrahim, de voorzitter van het ‘Verenigd Palestijns Nationaal Comité’, dat gelieerd is aan het PFLP en Hamas. Ibrahim wordt vaak opgemerkt in kringen van Die Linke. Hij maakte zich sterk dat hij het was die Die Linke aan de recente verkiezingsoverwinning had geholopen door ‘intensieve straatcampagnes rond de Palestina-zaak.’ Toen Elif Eralp, de lijsttrekster van Die Linke in Berlijn, door de Der Spiegel daarover werd ondervraagd probeerde ze de zaak te minimaliseren. Maar tijdens de schriftelijke communicatie tussen Die Linke en Der Spiegelkreeg het weekblad per abuis een interne nota van de partij toegestuurd, waarin Eralp verklaarde bang te zijn dat Ibrahim en zijn entourage ‘haar gezin iets zouden aandoen als ze ze publiekelijk zou vernoemen.’
     Ik weet niet of Ibrahim in alle betekenissen een islamist is. Misschien is hij, evenmin als Abou Jahjah, geen conservatieve gelovige. Is sympathie voor en banden met Hamas onvoldoende om als islamist gekwalificeerd te worden? En als de moslimidentiteit gebruikt wordt voor politieke mobilisatie, komt dat dan niet tegemoet aan een definitie van islamisme als ‘politieke islam’? 

 

* Zie hier en hier.