Standaardnederlands in het onderwijs, e.a.

Standaardnederlands gesproken en geschreven
     Leraar Nederlands Thomas van der Zwan (DS 28/10) vindt dat Zuhal Demir te vaag blijft met haar streven om ‘de lat extra hoog te legen zodat onze jongeren onze taal beheersen’. Hij vindt dat ze meer het belang van Standaardnederlands moet onderstrepen en dat dat onvoldoende gebeurt in de huidige minimumdoelen.

 

In de minimumdoelen voor het basisonderwijs komt het woord ‘Standaardnederlands’ slechts twee keer voor: ‘De leerlingen kunnen verstaanbaar spreken met aandacht voor uitspraak van het Standaardnederlands’ en ‘De leerlingen kennen enkele taalvariëteiten: dialect, Standaardnederlands.’ 

      Mee eens. Wat in de minimumdoelen staat is niet alleen magertjes, maar ook erg onevenwichtig. Het aanleren en inoefenen van een correct uitgesproken Standaardnederlands is ongeveer twee- tot driehonderd keer belangrijker dan een lesje over taalvariëteiten. Ik weet bovendien hoe zulke doelstellingen over ‘taalvariëteiten’ zich vertalen naar het secundair onderwijs. Daar moeten de leerlingen dan zes taalvariëteiten kunnen onderscheiden in plaats van twee, met de conclusie dat die variëteiten allemaal even ‘juist’ zijn als ze in de gepaste context worden gebruikt. Terwijl men de leerlingen zou moeten bijbrengen dat de standaardtaal in zoveel mogelijk contexten moet worden gebruikt.
    Ik ben het dus helemaal eens met collega Van der Zwan als hij schrijft: ‘Onze taal is het Standaardnederlands.’ Dat moet inderdaad – hoe zal ik het zeggen – de  standaard zijn die in het onderwijs hoog wordt gehouden*.
     Mijn collega heeft daarom ook gelijk als hij de strijd aanbindt met de tussentaal. Het Standaardnederlands ‘aanleren is al moeilijk genoeg,’ schrijft hij, ‘en tussentalige varianten gooien daarbij roet in het eten.’ Maar in die kwestie ben ik genuanceerder wat de gesproken taal betreft. Van der Zwan schrijft:

Steven Delarue (UGent) toonde tien jaar geleden aan dat Vlaamse leerkrachten massaal tussentaal spreken voor de klas … Onderzoek van Delarues collega Chloé Lybaert toonde aan dat wie Nederlands als tweede taal leert, de discrepantie tussen het gesproken en geschreven Nederlands als verwarrend ervaart …  

     Maar die discrepantie tussen gesproken en geschreven Nederlands is voor de meeste taalgebruikers onvermijdelijk. Als men spreekt is men slordiger, moet men worstelen met klanken – voor mij de ‘g’ en de ‘h’ – , en gebruikt men werktuigelijk woordenschat, morfologie en syntaxis die dialectisch of ‘Vlaams’ gekleurd is. De geschreven taal, die men bedachtzamer kan hanteren, is dan ook een beter terrein om de strijd tegen de tussentaal aan te vatten. Ik geef enkele voorbeelden van tussentalige varianten. Het eerste zinnetje neem ik over van Van der Zwan omdat dat het voorbeeld was dat mij aan het denken zette.

• De verhalen dat ik vroeger las
• Zo’n problemen komen vaak voor
• Hij hield van boeken. Deze waren voor hem belangrijk.
• Hij slaagt zijn vrouw
• Gij kunt het
• Hij zou willen piano kunnen spelen
• Ik dacht dat hij het boek zou gelezen hebben.
• Een tas koffie
• Hij wilt echt niet
• Hij kan terug lopen
• Zij trekt haar plan
• Hij verwachtte zich aan het ergste 

    Al die voorbeelden behoren tot een lijst van 200 tussentaalfouten die mijn leerlingen niet mochten maken in geschreven teksten. Als ze zo’n fout maakten, gebruikte ik mijn rode balpen, onderstreepte de fout, en schreef -1 in de marge. Het waren meestal fouten waar de leerlingen zich niet bewust van waren als ik ze niet eerst had uitgelegd. Maar bij een spreekopdracht zei ik daar meestal niets van. Bij professor Paardekooper was je voor het examen gezakt als je in een informeel ABN-praatje iets zei als ‘De verhalen dat ik vroeger las’ maar mijn leerlingen waren geen toekomstige germanisten.
     Er was dus een ‘discrepantie’ tussen de normen die gebruikte voor spreek- en voor schrijfopdrachten. Bij spreekopdrachten vroeg ik dat de leerlingen – vooral de jongens – bij de eerste zinnen hun best deden om dialectklanken en grove dialectwoorden als ‘dees’ te vermijden. Als ze zich bij die eerste zinnen goed concentreerden, viel de rest meestal ook mee. Als ze dan eens ‘terug’ in plaats van ‘opnieuw’ zeiden, deed ik of ik dat niet hoorde. 
     Ondertussen zou ik in de eindtermen voor het secundair onderwijs de volgende minimumdoelen in een aparte paragraaf opnemen en uitwerken: ‘De leerlingen kunnen een tekst schrijven in Standaardnederlands dat gebruikelijk is in het hele taalgebied’ en  ‘De leerlingen herkennen de meest frequente tussentaalfouten op lexicaal, morfologisch en syntactisch vlak en weten hoe ze die moeten vermijden.’  De normatief-objectieve begrippen ‘Standaardnederlands’ en ‘correctheid’ staan in de huidige eindtermen verspreid tussen allerlei andere subjectief te interpreteren tekstvereisten. De kwestie van ‘tussentalige fouten’ of  ‘taalzuivering’ wordt nergens vermeld.

 

* Zie hierover ook mijn longread hier.

 

 

Nogmaals het cijnskiesrecht
     In mijn vorige stukje heb ik al slalommend enkele stellingen en argumenten rond het cijnskiesrecht geformuleerd, cijnskiesrecht waar professor Verbeke, en naar het schijnt ook Bart Verhaege, voorstander van zijn. Het waren de volgende

1. De herinvoering van het cijnskiesrecht maakt geen enkele kans; de discussie is ‘academisch’
2. Het algemeen enkelvoudig stemrecht garandeert het principe van herverdeling, waar ongeveer iedereen achter staat, zij het in verschillende gradaties
3. De morele rechtvaardiging van cijnskiesrecht bestaat erin dat het staatsbudget moet worden beheerd door degenen die de budgettaire middelen aandragen; niet iedereen zal het met dat principe eens zijn
4. Cijnskiesrecht kan in het beste geval alleen verantwoord worden voor kwesties van staatsinkomsten en -uitgaven; er zouden volgens die logica twee verkiezingstelsels moeten gelden, één met en één zonder cijnskiesrecht
5. Professor Verbekes vergelijking tussen enerzijds staatsburgers en anderzijds aandeelhouders die stemrecht hebben in verhouding tot hun aandelen, is mathematisch onzinnig: met een, twee of drie extra stemmen voor grote belastingsbetalers zou men nog altijd ver verwijderd zijn van het proportionele aandeelhouderssysteem
6. Verbekes hoop dat cijnskiesrecht zou leiden tot een herwaardering van het parlement is illusoir
7. Verbekes stelling dat algemeen enkelvoudig stemrecht tot een overdreven uitkeringsstelsel kan leiden is correct; dat de uitbreiding van het uitkeringsstelsel de enige, belangrijkste of door niets afgeremde drijfveer van democratisch verkozen politici  vormt is een grove overdrijving
8. Er is een inherente contradictie tussen algemeen enkelvoudig stemrecht en eigendomsrecht, omdat altijd het risico bestaat dat een meerderheid de democratie gebruikt om welvaart van het rijkere deel van de bevolking te confisqueren ten eigen bate
9. Voorstanders van het eigendomsrecht kunnen steunen op een aantal factoren die binnen een liberaal-democratisch kapitalisme aanwezig zijn (middenklasse, lobbywerk, technocratie, grondwet).  
10. Een gematigd cijnskiesrecht zou gunstig zijn voor een rechtser economisch beleid, maar zou ongunstig zijn voor het draagvlak van zo’n beleid 
11. Algemeen enkelvoudig stemrecht kanaliseert de ontevredenheid van de straat naar de onderhandelingstafel. 

     Ondertussen zijn er in De Standaard een aantal kritieken gekomen op Verbekes stuk. Mauro Michielsen, student sociologie én Vooruit-senator, was de eerste (DS 4/11). Zijn argumentatie berust vooral op de filosofie van de herverdelende welvaartsstaat. Hierop ingaan zou mij te ver leiden. Verder verwijst Michielsen naar Bourdieu met zijn cultureel-sociaal-symbolisch kapitaal dat ervoor zorgt dat het beleid sterker aansluit bij de wensen van de rijken dan je zou verwachten gezien hun kleine electorale gewicht. Dat is een goed argument, en ik heb het in mijn eigen stukje vulgariserend samengevat als ‘lobbywerk’. In die redenering is het algemeen enkelvoudig stemrecht een welgekomen tegenwicht tegen de lobbykracht van de rijken.
    De dag na Mauro Michielsen kwam Raf Njotea aan de beurt (DS 5/11). Die vond het belachelijk dat men stemrecht zou toekennen door alleen naar de financiële, kwantificeerbare bijdrage van mensen te kijken.  

Wat doe je in dat systeem met iemand die mantelzorg opneemt en daarom minder gaat werken? Krijgen verpleegkundigen of vuilnisophalers minder stemmen dan consultants … omdat ze minder bijdragen? … Welvaart wordt ook door veel andere instanties gecreërd. Middenveldorganisaties. Vakbonden. Activisten en burgerrechtenbewegingen.

      Daar zit iets in al zou ik het woord ‘welvaart’ voor de duidelijkheid door ‘welzijn’ vervangen. Ook heeft Njotea het argument om ‘representation’ en ‘taxation’ nauwer met elkaar te verbinden niet helemáál weerlegd. Een plaatselijke fanfare kan zeker bijdragen tot het welzijn van de gemeenschap, maar heeft ze daarom het recht om te beslissen dat ze een subsidie moet krijgen? En als zo’n beslissing het voorrecht is van de belastingbetalers, waarom dan niet die belastingbetalers volgens een proportioneel systeem laten beslissen?
    Toch is het argument van Njotea waardevol. De bijdrage van iemand aan de maatschappij kan inderdaad niet worden afgemeten aan wat hij aan belastingen afdraagt. Een deeltijds werkende verpleegster betaalt misschien geen directe belastingen, maar levert zeker een bijdrage aan de maatschappij. Je kunt het verschil tussen belasting en maatschappelijke bijdrage zelfs met neoliberale voorbeelden uitleggen. De vorige week overleden econoom Nordhaus heeft berekend dat de maatschappelijke bijdrage van vernieuwers, laten we zeggen Steve Jobs en Elon Musk,  50 keer groter is dan de winst die hun bedrijven maken en dus wellicht meer dan 100 keer groter dan de belastingen die ze betalen. Als we die bijdrage zouden omzetten in proportioneel stemrecht, zouden Jobs en Musk honderdduizenden stemmen moeten kunnen uitbrengen.
    Ook Njotea ‘s voorbeeld van de mantelzorger is pertinent. Door niet of slechts deeltijds te werken, betaalt de mantelzorger weinig belastingen, maar hij of zij zorgt er tegelijk voor dat de staat bepaalde zorgtaken niet op zich moet nemen en dus geld bespaart. We kunnen zulke voorbeelden vermenigvuldigen, tot Verbeke en Verhaege om genade smeken. 
     Njotea heeft gelijk om te wijzen op de kwestie van de kwantificering. Daarbij moeten twee zaken worden onderscheiden. De prijsbepaling in een vrije markt laat toe om een bedrag te plakken op de economische prestaties die we aan elkaar leveren. Dat is een noodzakelijke kwantificering om onze beslissingen als producent en consument te sturen. Maar buiten de vrije markt heeft die rekenwijze weinig nut. De echte waarde van ieders verdienste in de samenleving is, zoals de school van Salamanca voorhield, alleen bekend aan God. Als stervelingen kunnen we het ons daarom beter gemakkelijk maken door alle mitsen en maren en pro’s en contra’s rond het kiesrecht te vervangen door het o zo eenvoudige en door de traditie en consensus geheiligde principe van one man, one vote.
     Op dezelfde dag als Njotea leverde ook historicus Philippe Paeps zijn bijdrage (DS 5/11). Hij brengt dezelfde argumentatie in stelling als Njotea:  ‘Maatschappelijke inzet,’ schrijft hij, ‘laat zich niet aflezen van een belastingsbrief.’ Hij gaat akkoord met de kritiek van Verbeke op het machteloze parlement maar voegt eraan toe dat ‘minder gelijk stemrecht voor de burger een bijzonder vreemd antwoord is’ op die uitdaging.  Dat is waar. Zijn eigen antwoord bestaat uit een reeks sympathieke maar wat mij betreft onrealistische voorstellen om het parlement ‘in ere te herstellen’. Technocratie en particratie zijn een onderdeel geworden van onze complexe samenleving, met hun voor- en hun nadelen, en ze zullen niet verdwijnen – zeker niet zolang de staat zovéél maatschappelijke functies op zich neemt en wil regelen. Met een minimale staat die zich op enkele kerntaken concentreert ligt dat misschien anders.
     Paeps stelt ook twee interessante vragen: 

Wie zegt dat wie meer belastingen betaalt, ook betere politieke beslissingen neemt? Waarom zou een grootverdiener beter over ouderenzorg kunnen oordelen dan een mantelzorger?

      De tweede vraag is enigszins verkeerd gesteld. Het gaat er niet om wie het beste over ouderenzorg kan oordelen. Het gaat over de vraag hoeveel financiële tegemoetkomingen die mantelzorger geniet, als we weten dat die tegemoetkomingen vooral worden gedragen door de grootverdienende belastingbetaler. Vergelijk het – en omnis comparatio claudicat – met mijn vrouw die geld stort voor Artsen zonder Grenzen: wie moet de hoogte van het bedrag bepalen: mijn vrouw of de ngo? Ik zou denken: mijn vrouw, ook al kan de ngo beter oordelen over de medische noden in arme landen en conflictgebieden.
    Maar de eerste vraag blijft: zou wie meer belastingen betaalt betere politieke beslissingen nemen? Laat ik dat eerst vanuit mijn liberaal standpunt bekijken. Dan is het antwoord nee. De rijke belastingbetaler zou beslissen om minder belastingen te betalen, wat ik goedkeur, maar evengoed stemt hij voor  beschermde monopolies, tegen buitenlandse concurrentie, voor subsidies aan bedrijven, voor staatsinvesteringen om eigen investeringen te ontlopen, en voor wat men ‘privatisering van de winst en de socialisering van het verlies’ noemt. Daar heb ik als liberaal geen boodschap aan.
    En als we het vanuit algemeen standpunt bekijken, komen we in een kringredenering terecht. In een democratie is een beslissing ‘beter’ omdát ze door een meerderheid is goedgekeurd. We kunnen het ook omgekeerd formuleren. Een democratie kent geen ‘betere’ beslissingen, alleen meerderheidsbeslissingen. Wat zijn immers ‘betere’  politieke beslissingen’? Wie kan daarover oordelen? Over de technische kant kunnen technocraten oordelen, en over de fundamentele kant … niemand. Een meervoudig stemrecht zou dus wellicht ‘andere’ keuzes opleveren dan een enkelvoudig stemrecht, maar we kunnen niet zeggen dat die keuzes ‘beter’ of ‘slechter’ zouden zijn. Daarom kunnen we beter alles bij het oude laten. 
     Van het opiniestuk van Bieke Purnelle ten slotte (DS 6/11) had ik niet veel meer verwacht dan stellige beweringen – ik zocht een eufemisme voor ‘slogans’ – en non-sequiturs. Die waren inderdaad overvloedig aanwezig. Ze schrijft ook dat we de uitspraken van Verbeke en Verhaege niet moeten ‘wegzetten als wereldvreemde prietpraat.’ Dat is nochtans precies wat ik zal doen. Maar er zat in haar stuk wel een zinnige argumentatie verscholen in de vierde, vijfde en zesde alinea. 

Een democratie heeft volstrekt andere doelstellingen dan een bedrijf. Een democratische rechtsstaat heeft niet tot doel winst te maken. Een democratische rechtsstaat hoort niet prioritair te doen wat geld genereert, maar wat zijn burgers nodig hebben om gezond en welvarend te zijn … Bovendien zijn de leden van een democratie geen vrijwillige aandeelhouders, die ervoor kunnen kiezen om het bedrijf te verlaten wanneer de manier waarop het wordt geleid hen niet langer zint. Samenlevingen worden gevormd door al wie er wordt geboren, er leeft en er sterft.… Burgers zijn geen aandeelhouders … Stemrecht is wat alle burgers toekomt omdat ze zich onderwerpen aan de wet. Die wet is voor iedereen gelijk.

      Tussen een bedrijf en een democratie zijn er wellicht meer gelijkenissen dan Purnelle wil toegeven. De boekhouding moet kloppen bijvoorbeeld, iets wat links gemakkelijk vergeet. En een democratie moet dan wel geen winst maken of ‘geld genereren’, ze moet wel voor efficiënte economische vooruitgang zorgen, anders zal ze het moeilijk krijgen. Maar dat aandeelhouders vrij kunnen beslissen waar ze in investeren, en burgers daarentegen aan hun natie gebonden zijn, dat heeft Purnelle goed gezien. En het gelijke stemrecht afleiden uit de gelijke onderwerping aan de wet is ook een redelijke redenering. 
     Een redelijke redenering bij Purnelle, er zijn geen zekerheden meer.