Islamogauchisme

Samenzwering - wetenschap - eenheidsfront
     In De Afspraak van vorige maandag gebruikte Mia Doornaert een vies woord: islamogauchisme. Het hoort bij de woorden die je in een beschaafd gezelschap beter niet gebruikt zoals omvolking, islamisering en wokisme. Is het beschaafde gezelschap bovendien geleerd, dan kun je ook beter zwijgen over cultuurmarxisme.

     Doornaert zat aan tafel om van gedachten te wisselen over de straatrellen in Frankrijk. Naast en tegenover haar zaten Frankrijkkenner Frederik Dhont, criminoloog Joseph El Bacha en extremisme-expert Christophe Bush. De criminoloog vertelde wat je van een criminoloog kunt verwachten: repressie was niet genoeg, je moest ook naar de jongeren luisteren. Mij goed, zolang ik dat maar niet moet doen. Bush vertelde wat je van Busch kunt verwachten: dat de deelnemers aan de straatacties in drie groepen uiteenvielen: een minieme harde keren, een groot aantal meelopers en een overweldigende meerderheid van politiek verantwoordelijke jongeren die voor legitieme eisen op straat kwam. Zo’n a priori indeling had ik zelf ook kunnen maken: in twee groepen, geweldenaars tegenover vredelievenden, in drie groepen zoals Busch, of desnoods in zeven groepen zoals die die Hendrik Vos uit zijn mouw schudde in De Standaard van 20 oktober*. Ik doe dat graag, a priori opdelingen verzinnen,  als ik iets voor mijzelf wil verhelderen en weer eens vergeet om verontwaardigd te zijn.
    Doornaert vergat niet om verontwaardigd te zijn maar was op haar manier ook verhelderend, met haar mengeling van leuke anekdotes en leuke platitudes. Fransen zouden altijd Fransen blijven**. Die mensen waren vuriger dan wij. Ze sloegen af en toe iets kapot voor ze hadden nagedacht over wat in de plaats moest komen. Ze waren meer gesteld op autoriteit én op rebellie. Ze aanbaden de Republiek, maar ze zagen de staat als een melkkoe. Hun segregatie zat dieper: de périphérique trok een scherpe grens tussen Parijs en de faubourgs terwijl je in Brussel op eenzelfde tram door de mooie buurten en de marginale wijken reed. 
     Veel van wat Doornaert zei werd door de andere Frankrijk-kenner beaamd. Als Doornaert zei dat de staat een melkkoe was, zei Dhont dat de Fransen ons taboe niet kenden op hogere belastingen; de autoritaire mentaliteit en de segregatie noemde hij ‘verticalisme’, maar toen Doornaert het woord islamogauchisme in de mond nam, sloeg hij de ogen ten hemel. 
     Een groot bezwaar tegen het woord is dat het lijkt op de nazi-term judeobolsjewisme. Zowel Raoul Hedebouw als Tom Naegels hebben daar op gewezen en in de komende dagen zal de gelijkenis nog veel andere commentatoren opvallen. Polemisch valt hier een sterk argument uit te puren. Toen men in rechtse kringen af en toe het woord Gutmensch gebruikte als vertaling van het Amerikaanse bleeding heart, gingen linkse onderzoekers in de archieven van het Derde Rijk opzoeken of niet een of andere nazi dat woord ook al niet gebruikt had.
     Een andere sterke zet is om de term als ‘samenzweringstheorie’ te duiden. Alsof in hotelkamers afspraken doorgingen tussen leden van linkse politburo’s en vertegenwoordigers van het moslimbroederschap. Ik geloof niet dat zulke afspraken bestaan, en Doornaert gelooft dat ook niet. Wie haar voor de voeten werpt dat ze een samenzweringstheorie aanhangt, gebruikt een stropopredenering: men neemt de woorden van de tegenpartij, haakt daar karikatuur aan vast, en gaat dan over tot de weerlegging. Listig is het om daarbij zowel de karikatuur als de weerlegging impliciet te houden. Het woord samenzweringstheorie laten vallen is al genoeg om de tegenpartij in het defensief te drijven. Die moet dan al beginnen met de karikatuur expliciet te maken en daarna op zijn communieziel te zweren dat dat niét is wat hij gelooft. Het is heel moeilijk om zo’n rechtzetting op een overtuigende manier tot een goed einde te brengen. 

     Tactisch minder sterk, maar inhoudelijk sterker is de bewering dat islamogauchisme geen wetenschappelijke verklaring biedt voor het verschijnsel dat men wil verklaren, in casu het straatgeweld. Lode Cossaer schreef op x.com en in De Morgen (21/10) : 

Islamogauchisme is een kleuteranalyse die de test van de wetenschappelijke literatuur niet overleeft. Er is onderzoek gedaan naar de beweegredenen van plunderaars … Het Franse Senaatsrapport over 2023 is duidelijk: 41 procent van de onderzochte veroordeelden gaf een opportunistische motivatie en bij geweld en vernieling verwees 29 procent naar groepsinvloed en 23 procent naar nieuwsgierigheid of adrenaline. Slechts 0,3 procent gaf een ideologische reden op … Dat is overduidelijk asociaal gedrag … Het probleem zit bij sommige jonge, vooral mannelijke groepen die status halen uit geweld, diefstal en confrontatie met de politie***. 

 

      Ik ben blij dat de Franse Senaat dat allemaal wetenschappelijk heeft laten onderzoeken en tot dezelfde conclusie gekomen is die ikzelf zónder wetenschappelijk onderzoek getrokken had: dat de vernielingen en plunderingen goed verklaard worden door hebzucht, jeugdig testosteron, adrenaline, kuddegedrag, en zucht naar status. Dat is inderdaad een betere verklaring dan een expliciete ideologie. Het komt mij goed uit dat de veroordeelden die adrenaline etc. hebben aangegeven op de vragenformulieren, en bijvoorbeeld niet ‘mijn godsdienst’ hebben ingevuld bij de vraag naar hun motieven. Ik had niets anders verwacht. Anderzijds denk ik dat de gemiddelde SA-man indertijd evenzeer gedreven werd door adrenaline en zucht naar status, alhoewel hij ongetwijfeld andere motieven had aangekruist als men hem een formulier had laten invullen.
     Maar de term islamogauchisme kan op een andere manier worden gebruikt dan als verwijzing naar hotelkamers waar wordt samengezworen of naar een strikt wetenschappelijke verklaring van een actuele gebeurtenis. Mia Doornaert gaf drie voorbeelden van convergentie tussen extreem-links en de moslimgemeenschap****: de verkiezingsalliantie in 2003 tussen de PVDA en Dyab Abou Jahjah, de voortdurende mobilisatie van extreem-links rond Palestina, en de politieke strategie van Mélenchon die zijn revolutionair potentieel expliciet zoekt in de migrantenmilieus, getuige zijn uitspraak van 9 april 2026: 

Si vous comptez sur les ouvriers blancs catholiques pour faire le socialisme en France, vous allez attendre un moment, parce que ça n’aura pas lieu*****.

    De vormen van convergentie die Doornaert aanhaalt, passen niet in het schema van Lode Cossaer. 

Illustratie van Cossaer op x.com

Cossaer ziet maar twee mogelijkheden een maximale interpretatie van islamogauchisme als zou er ‘een monsterverbond bestaan tussen islam en socialisme om via geweld de communistische sharia te verspreiden.’ Dat is onzin. Er bestaat geen samenzwering en er bestaat evenmin een relevante fusie van de twee ideologieën. Maar Cossaers eigen minimale interpretatie doet evenmin recht aan de werkelijkheid: ‘Sommige linkse politici werken samen met religieuze groepen die de islam een plek willen geven in Frankrijk.’ Cossaer is geloof ik zo’n samenwerking gunstig gezind omdat hij in de strikte Franse laicité een nodeloze beperking van de godsdienstvrijheid ziet******.

     De kwestie is echter dat het islamogauchisme past in een andere traditie: die van linkse en ultralinkse partijen die een tijdelijk bondgenootschap aangaan - een eenheidsfront in hun jargon - met islamieten en islamisten om samen tegen de ‘hoofdvijand’ te strijden. Iedereen denkt hierbij aan de Iraanse revolutie van 1978 toen de communistische Tudeh-partij en de linkse Moedjahedin de ayatollahs voor hun kar dachten te spannen. (Is dat even anders uitgedraaid!)
     Zelf denk ik aan een scène uit de film Reds (1981) die zich afspeelt tijdens de sovjetrevolutie. De  Russische communist Zinovjev en de Amerikaanse communist John Reed spreken samen een Congres in Bakoe toe. De zaal is gevuld met  Turken, Arabieren, Perzen en andere vertegenwoordigers van de gekoloniseerde volkeren die door verschillende sprekers tegelijk worden toegesproken. Reed richt zich tot een menigte Arabieren en zijn woorden worden simultaan vertaald. Hij spreekt over het kapitalisme, het communisme en vooral over de noodzaak om de ‘klassenstrijd’ te voeren. Bij dat laatste woord breekt een storm van applaus los. Er worden slogans geroepen. Er wordt met kromzwaarden gezwaaid. Blijkt dat de tolk, op bevel van Kominternleider Zinoviev, de term ‘klassenstrijd’ vertaald heeft als ‘heilige oorlog tegen de ongelovigen in het Westen.’*******

     Zinovjev was op dat moment een soort islamogauchist avant la lettre. 

 

* De categorieën van Vos waren: anarchisten, gelegenheidscriminelen, boze burgers, linkse fanatiekelingen, mensen die niets te verliezen hebben, professionele provocateurs en dommeriken. ‘Hier en daar konden de groepen overlappen.’ 

**  Ik ben geboren in de grensstad Wervik en inderdaad, Frankrijk, dat is een ander land. Als kind zag ik aan de overkant van de Leie woonblokken die er anders uitzagen dan de woonblokken bij ons. Ik heb nooit geloofd dat dat helemaal dezelfde mensen waren als wij. Lode Cossaer gebruikte in zijn blog over de kwestie vergelijkbare woorden: de verklaring van de rellen was volgens hem ‘eenvoudiger en Franser’. 

 

*** Zie hier. Cossaer betwist niet dat de relschoppers tot de migranten- en moslimgemeenschap behoren. ‘Een groot deel van de betrokken jongeren,’ schrijft hij n.a.v. vorige grootschalige rellen, ‘behoorde tot de tweede- of derdegeneratie-Fransen met een Noord- of Sub-Saharaanse migratieachtergrond.’ Hij betwist wel dat dat gegeven relevant is of een rol kan spelen bij de ‘oplossing’ van het probleem. Ik denk daar anders over. Het migratie-gegeven is relevant omdat het helpt om bepaalde naïeve oplossingen te verwerpen. Preventief kan een migratiestop helpen om het probleem niet nog erger te maken. En repressief kunnen relschoppers met een dubbele nationaliteit, na verlies van die nationaliteit, uit het land worden gezet. 

**** Omdat de term verwijst naar vormen van samenwerking die kunnen worden vastgesteld tussen twee verschillende entiteiten is hij  preciezer dan bijvoorbeeld het scheldwoord islamofascisme, dat de entiteiten aan elkaar gelijkstelt. (Maar uiteraard kan zo’n samenwerking ook gefingeerd zijn, zoals bij judeobolsjevisme en judeomaçonnisme.) Ikzelf ben al blij dat ik vrij de term ‘groen-links’ mag gebruiken zonder dat iemand mij verplicht om de begrippen ‘groen’ en ‘links’ strikt te definiëren. 

 

***** Ik kan mij moeilijk voorstellen dat Peter Mertens of Raoul Hedebouw zoiets ‘kwetsends’ zouden zeggen over de blanke katholieke arbeiders. Mélenchon is hier in zekere zin een realist: hij zal zijn socialisme inderdaad niet opbouwen met de 10 % arbeiders die bij syndicale verkiezingen op de katholieke vakbond stemmen in de hoop op overleg in plaats van klassenstrijd. Dat hij expliciet over blanke arbeiders spreekt, maakt geloof ik zijn echte boodschap duidelijk. Een knap retoricus, dat wel. 

****** Cossaers verzet tegen de laicité, bijvoorbeeld in de hoofddoekenkwestie, is principieel; die van links en extreemlinks is opportunistisch, tegen de eigen beginselen in. 

******* In het oorspronkelijke scenario is de scène enigszins anders. Daar is het Zinoviev zelf die de woorden heilige oorlog tegen de historische vijand uitspreekt.

Islamogauchisme: verschillende betekenissen
     De draad op Facebook onder mijn vorige stukje over islamogauchisme bewijst hoe moeilijk het is om over een meerzinnig, polemisch gebruikt woord te discussiëren. Je hebt dat ook met begrippen als neoliberalisme, extreemlinks, islamisme …  Zelfs woorden die alleen maar in de omschrijving van het begrip islamogauchisme worden gebruikt, zoals ideologie, convergentie, samenwerking en toenadering,  zorgen al voor problemen. Men moet al van heel goede wil zijn om de argumenten op hun betekenis en niet op hun onvermijdelijke dubbelzinnige verwoording te beoordelen, en meestal is goede wil niet de belangrijkste drijfveer om te twisten over politiek.
     Naar het voorbeeld van een woordenboek, heb ik hieronder een aantal mogelijke betekenissen van het begrip islamogauchisme opgesomd. Bij elk van die betekenissen kan men zich de vraag stellen of de bewuste term wel het goed gekozen is. Dát is een onbelangrijke kwestie. Men kan zich daarentegen ook belangrijke vragen stellen: of die betekenissen een reëel dan wel denkbeeldig verschijnsel beschrijven, of het beschreven verschijnsel marginaal dan wel zwaarwichtig is, en of het verschijnsel als positief, als onschuldig dan wel als nefast moet worden beoordeeld. Daar gaan we. Onderstaande betekenissen of verschijnselen sluiten elkaar niet uit. Sommige krijgen slechts in combinatie hun volle draagwijdte.

1. Er bestaat een geheime samenzwering tussen islamisten en extreemlinks
2. Er vindt een fusie plaats tussen de ideologie van het islamisme en het gauchisme
3. Extreemlinks en islamisten werken systematisch samen in een ‘eenheidsfront’
4. Extreemlinks en islamisten werken bewust samen rond bepaalde thema’s
5. Links spant zich in om bepaalde typische eisen van de moslimgemeenschap te realiseren
6. Links neemt een positieve houding aan tegenover verdere moslimmigratie
7. Linkse partijen doen aan cliëntelisme onder de moslimgemeenschap om electoraal te scoren
8. Extreemlinkse partijen proberen prioritair te rekruteren onder de moslimgemeenschap
9. Extreemlinkse partijen volgen een strategie van straatmobilisatie die, zonder dat dit het doel was, door moslimjongeren wordt aangegrepen om te vernielen en te plunderen
10. Extreemlinks vergoelijkt straatgeweld van moslimjongeren door te wijzen op hun gerechtvaardigde frustraties of door eenzijdig de nadruk te leggen op het politiegeweld dat erop volgt
11. Extreem-linkse ‘anarchisten’ vechten zij aan zij met apolitieke moslimjongeren tegen de politie
12. Links stimuleert victimisme en nihilisme onder de moslimmigranten door racisme als verklaring te geven van hun precaire positie (bijvoorbeeld in het onderwijs)
13. Links verspreidt een wereldbeeld waarbij het Westen de historische en actuele onderdrukker is van de moslimwereld
14. Bijvoorbeeld: extreemlinks radicaliseert haar anti-Israëlstandpunt, komt daarbij tegemoet aan de publieke opinie binnen de moslimgemeenschap, en ‘importeert’ op die manier een conflict uit een explosieve regio
15. Links levert in op haar traditioneel secularisme om de moslimgemeenschap ter wille te zijn
16. Bijvoorbeeld: links remt kritiek op de conservatieve islam af door die te veroordelen als islamofobie.

     Van (3) – systematische samenwerking tussen gauchisten en islamisten in een eenheidsfront – zul je in Europa weinig voorbeelden vinden. Het dichtst in de buurt komt Samidoun, een pro-Palestijns netwerk dat actief is in Europa, de VS en Canada. Samidoun is verbonden is met het marxistische Volksfront voor de Bevrijding van Palestina (FPLP) dat samenwerkt met Hamas. Het FPLP heeft met zijn Abu Ali Mustafa-brigades deelgenomen aan de raid van 7 oktober. Andere voorbeelden zijn individuele Westerse gauchisten die de Hamas-raid goedpraten. 
     (14) en (15) is een kritiek die je het vaakst hoort van traditioneel linkse mensen. Die noemen islamogauchisme een vorm van ‘regressief' links, terwijl ze zelf vasthouden aan de oude vorm van seculier en progressief links. Dat zijn de mensen die vinden dat niet zijzelf veranderd zijn, maar een deel van de linkerzijde.
     Zelf ben ik het meest beducht voor (6) omdat een verdere moslimmigratie (via illegaliteit, asielprocedures en gezinshereniging) de nu reeds moeizame integratie verder zal bemoeilijken. 

Sammy Mahdi en het islamo-nihilo-gauchisme
     In het kader van het de straatrellen maak ik mij verder zorgen om de hierboven vermelde punten (9), (10), (11), (12) en (13). Op de Zevende Dag van 25 oktober kreeg Sammy Mahdi een vraag over het straatgeweld. Hij zag het  islamogauchisme als

een verbond tussen extreem-links, en mensen met een migratie-achtergrond die het gevoel hebben dat ze niet tot de samenleving behoren en die meegezogen worden in dit verhaal en die zich verzetten tegen de samenleving waar ze in principe alles aan te danken hebben.’ 

     Ik ben het met hem eens. Dat is daarom geen formeel of bewust nagestreefd verbond. Je zou kunnen spreken van islamo-nihilo-gauchisme, waarbij het nihilisme de schakel vormt tussen twee verschillende groepen die niets verwachten van de liberaal-democratische samenleving. 

Heeft de Islam er iets mee te maken?
      Toen terroristen dodelijke aanslagen pleegden onder het roepen van ‘Allahoe Akbar’ hoorde je van linkse zijde soms de lachwekkend opmerking: ‘Zoiets heeft niets met de islam te maken.’ Bij straatrellen ligt het evenwel anders. Zoals Lode Cossaer zich op Substack terecht afvraagt: ‘Waarom zou Islam ertoe leiden dat iemand Sephora, Nike of Chanel leegrooft?’ Wat is hier het ‘causale mechanisme’? Dat zijn zinnige vragen. Een bepaalde versie van de Islam kan inderdaad tot aanslagen inspireren – dat weten we – maar bestaat er ook een versie die tot plunderingen aanzet? En zo ja, kennen de jongeren die versie? Hebben die jongeren dat gehaald uit hun vlijtige studie van de Koran? Hebben ze zoiets gehoord in de moskee? 
     Daarna vraagt Cossaer zich nog iets anders af: ‘Waarom zien we hetzelfde opportunistische plunderingsgedrag bij rellen in totaal andere religieuze contexten?’ Dié vraag zet mij aan het denken.
     Er zijn in de Westerse wereld na de Tweede Wereldoorlog allerlei onlusten geweest: half-insurrectionele arbeidersbetogingen, de studentenrevolte van 1968, de zogenaamde wilde stakingen en fabrieksbezettingen van de jaren 70-80 … maar als we specifiek denken aan oproer met vernielingen en plunderingen denk ik toch in de eerste plaats aan de rassenrellen in de VS (1967, 1992) en die in de Parijse voorsteden (2005 en 2023). Dat waren rellen die minstens gedeeltelijk over identiteit gingen, waar die in de VS werd afgebakend door huidskleur en die in Frankrijk door migratie-achtergrond en religie. Dan zou ik in dat laatste geval de religieuze entiteit niet zomaar afschrijven als een mogelijk, zij het indirect, ‘causaal mechanisme’.
     Mijn hypothese is dan de volgende: natuurlijk zijn andere ingrediënten nodig om tot de cocktail van plundering en vernietiging te komen: armoede, hormonen, adrenaline, generatieconflict, algemeen maatschappelijk onbehagen, het gevoel van slachtoffer te zijn, enzovoort. Maar de cocktail wordt bijzonder explosief als er een identitair element bijkomt: bijvoorbeeld: het idee van tot de moslimgemeenschap te behoren, en niet tot de Franse natie. Ik laat hierbij in het midden of dat identitaire gevoel alleen voortkomt uit racisme van buiten en victimisme van binnen de gemeenschap, dan wel of het zich ook nog eens wortelt in een religieuze traditie van zich af te zonderen van de kafirs (Koran 3:28, 5:51, 6:1).  
     Het is niet onmogelijk mijn hypothese aan te vallen in de flanken. Wat als blijkt – wat best mogelijk is – dat de plunderaars geen onderscheid maken tussen moslimwinkels en de winkels van ongelovige honden? Wat als blijkt dat de meerderheid van de plunderaars behoort tot de minderheid die nooit naar de moskee gaat, zich op anonieme enquêtes atheïst noemt, varkensvlees eet, en zusters en moeders heeft die onbedekt op straat rondlopen? Dan wordt het hypothetische causale mechanisme wel erg indirect.

De PVDA en de islam
      Ik was laatst op het Manifiesta-evenement van de PVDA. Behalve dat er nu véél meer volk was, geleek de sfeer en het publiek erg op wat ik gekend heb 40 jaar geleden op de 1-meifeesten van de partij. Het grote zichtbare verschil was dat er nu veel meer vrouwen rondliepen met hoofddoeken. Ik geef toe dat ik daardoor licht gechoqueerd was. Ik moest mijzelf streng toespreken om niet aan islamo-gauchisme te denken: ‘Wat je hier ziet, Clerick, is niets meer of niets minder dan wat je ook elders op straat en op de bus ziet.’

Die Linke en het islamisme
     De extreemlinkse partij Die Linke heeft haar eigen probleem van ‘islamogauchisme’ *en ook hier wortelt de convergentie in het electoraal opportunisme en de Palestina-solidariteit. Centraal hierbij staat Ibrahim Ibrahim, de voorzitter van het ‘Verenigd Palestijns Nationaal Comité’, dat gelieerd is aan het PFLP en Hamas. Ibrahim wordt vaak opgemerkt in kringen van Die Linke. Hij maakte zich sterk dat hij het was die Die Linke aan de recente verkiezingsoverwinning had geholopen door ‘intensieve straatcampagnes rond de Palestina-zaak.’ Toen Elif Eralp, de lijsttrekster van Die Linke in Berlijn, door de Der Spiegel daarover werd ondervraagd probeerde ze de zaak te minimaliseren. Maar tijdens de schriftelijke communicatie tussen Die Linke en Der Spiegelkreeg het weekblad per abuis een interne nota van de partij toegestuurd, waarin Eralp verklaarde bang te zijn dat Ibrahim en zijn entourage ‘haar gezin iets zouden aandoen als ze ze publiekelijk zou vernoemen.’
     Ik weet niet of Ibrahim in alle betekenissen een islamist is. Misschien is hij, evenmin als Abou Jahjah, geen conservatieve gelovige. Is sympathie voor en banden met Hamas onvoldoende om als islamist gekwalificeerd te worden? En als de moslimidentiteit gebruikt wordt voor politieke mobilisatie, komt dat dan niet tegemoet aan een definitie van islamisme als ‘politieke islam’? 

 

* Zie hier en hier.  

De PVDA en het straatgeweld: nu

     Sinds 1987 ben ik inzake de PVDA een buitenstaander geworden. De stijl van de partij is grondig veranderd sinds 2008 maar de huidige leiders zijn politiek volwassen geworden binnen het leninistische keurslijf.  Ook de maatschappelijke context is veranderd. De grote bedrijfsstakingen die in het verleden voor confrontaties zorgden en die voedsel gaven aan de revolutionaire illusies zijn uit de mode, maar er zijn andere vormen van verzet in de plaats gekomen: 

1. wekelijkse rituele Palestina-betogingen op een verboden parcours; 
2. bezettingen zoals die van het rectoraat in Gent; 
3. verkeersblokkades aan rotondes door ‘gele hesjes’ of door vakbondsmilitanten; tegenbetogingen om activiteiten te verhinderen, bijvoorbeeld van de MR; 
4. verbale en fysieke agressie tegen bijeenkomsten met rechtse sprekers; 
5. sabotage-acties zoals die van Code Rood die schade toebrengen aan gebouwen, installaties en apparatuur van geviseerde bedrijven wegens banden met Israël, ecologische schade … ; 
6. scholierenstakingen zoals die in Luik waar ongeveer evenveel mensen deelnamen aan de rellen als aan de reguliere betogingen; 
7. grote toegestane betogingen die een relatief kleine groep relschoppers aantrekken; 
8. apolitieke rellen zoals bij oudejaarsavond, voetbalwedstrijden, enzovoort, waar veel migrantenjongeren bij betrokken zijn.

       Het is hoogstwaarschijnlijk dat PVDA-leden deelnemen aan sommige van die acties zoals bijvoorbeeld (1) tot (5) omdat zich daar gelegenheden aanbieden om leden te rekruteren. Het zijn ook geen acties waar ze ‘morele’ bezwaren tegen hebben. De sabotage-acties (6) zijn minder interessant. Die worden georganiseerd door concurrenten, bieden weinig mogelijkheid tot rekruteren, en kunnen de partij compromitteren als hun leden betrapt worden. Bovendien passen die sabotage-acties noch in een reformistische, noch in een revolutionaire strategie. Ze kunnen hoogstens leiden tot ontmoediging of verdere radicalisering naar terrorisme.
     (7) en (8) leveren de moeilijkste situaties op omdat het acties zijn met twee versnellingen. De partij wil zich in de eerste plaats identificeren met het vreedzame deel van de actie en de eisen ervan radicaliseren. Ik kan mij niet voorstellen dat PVDA-leden deelnemen aan het geweld van de ‘harde kern’, de half-politieke, half-geüniformeerde, half-georganiseerde relschoppers, en zeker niet zolang dat geweld niet door een groter deel van de actievoerders overgenomen worden. Dat laatste is theoretisch mogelijk aangezien het politie-optreden tegen de relschoppers een escalerend effect zou kunnen hebben. De PVDA zou het wellicht fijn vinden als een aanzienlijk deel van de authentieke betogers mee in de ‘tegenaanval’ gaat tegen de politie. Ik geloof echter niet dat dát is wat nu gebeurt in Brussel en Luik. Hoogstens trekken de relschoppers andere gelegenheidsrelschoppers aan.
     Ook is het niet duidelijk in welke mate de harde-kern-relschoppers eigenlijk politiek geïnspireerd zijn. Hoe groot is de rol van een vaag anti-systeem-gevoel? Misschien zijn er wel wat kinderen bij uit gegoede milieus die in hun jeugd roepen dat de bourgeois varkens zijn en die puur voor de opwinding met stenen gooien naar de politie. De ene motivatie hoeft de andere niet uit te sluiten. Bovendien staat de harde kern, in de mate dát ze politiek geïnspireerd is, in zekere zin ‘links’ van de PVDA, en voor extreem-links is het moeilijk om bij extreem-extreem-links te rekruteren. In een revolutionaire situatie zouden die extreem-extreem-linksen eventueel nuttig kunnen zijn, maar ik geloof niet dat de PVDA de huidige situatie als revolutionair of prerevolutionair inschat.
     Hetzelfde geldt voor (9), voor de apolitieke rellen die hetzij autonoom ontstaan, hetzij in de marge van een protestbeweging. Die rellen bestaan dan niet in de eerste plaats uit confrontaties met de politie maar uit vandalisme,  vernielingen en plunderingen. Ook deze kunnen voor een extreem-linkse partij ‘interessant’ zijn, maar ook weer slechts in de context van een brede opstand – of een voorbereidende oefening erop – waarbij georganiseerde revolutionairen een de facto verbond aangaan met gelegenheidscriminelen uit de laagste volksklassen, en er misschien zelfs uit rekruteren. 
    Maar alweer: gelooft de PVDA, gelooft Hedebouw dat zo’n algemene opstand dichtbij is? Mélenchon in Frankrijk gelooft dat misschien wel. Hij kan rekenen op een algemene ontevredenheid, een scherpe polarisatie met een ineengezakt centrum, een verwacht verkiezingsresultaat dat hoger ligt dan dat van de bolsjewieken in 1917-1918, en een grote bereidheid om als het nodig is alles stuk te slaan: het gevolg van de oude Franse barricade-traditie en van de aanwezigheid van een nieuwe, slecht geïntegreerde moslimgeneratie in haar meest baldadige jaren. Ook lijdt Mélenchon zichtbaar aan de Franse ziekte van de folie des grandeurs. Hij is erg welbespraakt, wat het nadeel heeft dat hij zijn eigen retoriek kan gaan geloven. En hij heeft een trotskistisch verleden. Vanuit mijn eigen maoïstisch verleden herinner ik mij dat de trotskisten de lat voor de revolutie lager legden – een flinke algemene staking kon de klus klaren – waardoor die voor hen dichterbij leek dan voor ons.
      Hedebouw is uit een ander hout gesneden dan Mélenchon. Hij is een oude maoïst met West-Vlaamse roots. Het zou mij niet verwonderen dat hij nog altijd redeneert in termen van een revolutie op termijn van 10-15-20 jaar. Daarvoor is nodig: het bescheiden werk van actie, bewustwording en organisatie, of het nu regent of waait. Zulke koppige mensen zijn minder vatbaar voor illusies. En zonder illusies van een nakende revolutie heeft het niet veel zin om tot geweld ‘op te roepen’. 

*** 

     Theo Francken sprak op de sociale media over de ‘zwarte antifa-stoottroepen van Hedebouw en Joske D’haese. Zijn medewerker Joren Vermeersch vroeg zich in De Standaard (15/10) af ‘hoe hecht de banden zijn’ tussen de extreemlinkse zwarthemden en de PVDA*? Ik zou de vraag liever wat algemener stellen: ‘Hoe groot is de verantwoordelijkheid van de PVDA bij het extreemlinkse geweld in het recente verleden?’  Je kunt op die vraag antwoorden in gebarentaal, door je twee handen dicht bij of ver van elkaar te houden. Zo groot of zooooo groot. Ik wil proberen, met het bovenstaande in het achterhoofd, die vraag te beantwoorden met een reeks feiten en speculaties.

1.  PVDA-leden nemen routineus deel aan syndicale verkeersblokkades, aan verboden betogingen, aan betogingen langs een verboden parcours, aan bestorming en bezetting van lokalen, en aan verbale en fysieke agressie tegen bijeenkomsten met rechtse sprekers. De partij zal dergelijke acties nooit veroordelen. 
2. PVDA-leden nemen niet deel aan georganiseerde sabotage-acties zoals die van Code Rood die schade toebrengen aan gebouwen, installaties en apparatuur van bepaalde bedrijven of instellingen. De partij zal dergelijke acties evenwel nooit veroordelen maar veeleer goedpraten als vormen van noodzakelijke ‘burgerlijke ongehoorzaamheid’.
3. PVDA-leden nemen in principe niet deel aan de gevechten van de half-georganiseerde, half-geüniformeerde ‘antifa’-groepjes die de politie aanvallen in de marge van protestbewegingen. De partij schuift de schuld van die confrontaties echter systematisch in de schoenen van de politie. Als heel hard wordt aangedrongen, zal de partij die acties veroordelen als ‘geïsoleerd’ geweld.
4. Vernielingen en plunderingen zal de PVDA desgevraagd veroordelen**, maar ze zal de pers aanklagen omdat ze te veel aandacht besteed aan die ‘randverschijnselen’ – ook als die, zoals in Frankrijk, gepleegd worden door tienduizenden mensen.
5. In de mate dat de PVDA reformistisch is geworden, zou ze destructieve randverschijnselen ook positief kunnen evalueren, omdat die de regering dwingen ‘om de legitieme eisen ernstig te nemen.’ De bourgeoisie, luidt dan de redenering, heeft indertijd ook het algemeen stemrecht ingevoerd uit schrik voor rellen, oproer en vernielingen. Maar ik denk niet dat de PVDA die redenering openlijk zal gebruiken, omdat ze in de huidige context zou lijken op een vergoelijking van plundering en brandstichting.
6. De partij zal erop wijzen dat ‘armoede en uitsluiting ook een vorm van geweld is,’ en dat de asociale politiek van de regering verantwoordelijk is voor de frustratie en de uitbarstingen van opgekropte woede. Daarmee zit ze op de lijn van Greta Thunberg die het scholierenprotest ziet als een reactie op een ‘extreem gewelddadig systeem.’ Op die manier kan men extreem-links geweld goedpraten als een vorm van zelfverdediging.
7. De partij zal de gerechtelijke vervolging van straatgeweld voorstellen als onrechtmatige intimidatie van protestbewegingen.
8. De partij zal elke versterking van de politie met het oog op straatgeweld proberen tegen te houden. Ze zal de politie in haar rol van ordehandhaver voorstellen als een kwalijk instrument van repressie. Eerlijkheidshalve moet ik eraan toevoegen dat de politieke en apolitieke jongeren die de slogan ACAB – All Cops Are Bastards – op winkelramen spuiten de PVDA niet nodig hebben om de politie te haten.
9. De partij zal altijd aandringen op zoveel mogelijk betogingen voor zo radicaal mogelijke en onrealistische eisen, ook als er redelijkerwijs kan worden voorspeld worden dat die betogingen tot grote onlusten zullen leiden. 
10. De partij zal zich ook verzetten tegen redelijke maatregelen om het straatgeweld preventief te  bestrijden, zoals een tijdelijk samenscholingsverbod in Luik.

     Als iemand van links of rechts deze feiten of speculaties op goede gronden betwist, hoor ik het graag. Dan kan ik misschien enkele items van mijn lijst schrappen. Wie speculaties wil toevoegen, be my guest. Ik zal die overwegen, zonder strikte ‘bewijzen’ te vragen. Maar de speculaties moeten mij overtuigend in de oren klinken voor ik ze in mijn lijst opneem.
 

 PVDA en ‘extreemlinks’
     In het gewone taalgebruik noemen we VB ‘extreemrechts’ en PVDA ‘extreemlinks’. Helemaal rechtvaardig is het niet want dezelfde woorden worden gebruikt voor politiek-geïnspireerde gewelddadige groepen. Veel van de relmakers in Brussel en Luik  zijn in een redelijke definitie extreemlinks te noemen, zonder dat ze iets met de PVDA te maken hebben. En toch vergeet men vaak – met opzet – om dat onderscheid te maken.  Anderzijds doet PVDA zelf onvoldoende om zich van de relmakers te onderscheiden. Ook daar had Sammy Mahdi op de Zevende Dag een punt. In plaats van flyers uit te delen, zei hij, die uitlegden wat je rechten tégen de politie waren, konden ze beter flyers uitdelen die opriepen om de bevelen van de politie op te volgen.

   

* Het stuk van Joren Vermeersch staat hier. Het antwoord van PVDA-leider Peter Mertens in De Standaard (15/10, zie hier) bestaat voor 90 procent uit een intentieproces: Vermeersch schrijft dat alleen omdat hij het verbieden van de PVDA wil voorbereiden. 

 ** Dit zijn voor zover ik kan zien de enige vormen van geweld die de PVDA veroordeelt. Zie ook het interview met  Jos D’haese (HLN 21/10), zie hier. Ik kreeg onlangs van een PVDA-lid een reactie die een andere klemtoon legde:  ‘Het geweld van de anarchisten brengt de actiesen de eisen van de vreedzame betogers in diskrediet.’ Als de PVDA het woord anarchisten vervangt door sommige manifestanten en die boodschap krachtig verspreidt, dan is dat een lovenswaardige koerswijziging tegenover het vroegere Amada-PVDA standpunt. 

Dat geweld brengt gewoon de acties en de eisen van de vreedzame betogers in diskrediet. 

De PVDA en de straatrellen: een historiek

     Ik schreef vorige week een kort, frivool stukje over de houding van Raoul Hedebouw tegenover de straatrellen. Daar kreeg ik een aantal reacties op. Een lezer dacht dat ik mijn eigen verleden bij de PVDA probeerde ‘weg te lachen’, maar dat is een misverstand. Ik benadruk graag de belachelijke kanten van dat verleden, maar dat is niet hetzelfde als ‘weglachen’. Het communisme is als praktijk en als leer niet alleen wreed, maar in veel opzichten ook bespottelijk.
     Anderen vonden dat het naïef van mij was om te beweren dat de huidige relschoppers in Luik en Brussel géén PVDA-militanten waren. Rellen behoorden immers tot de ‘revolutionaire methodologie’ van de PVDA. Of nog: de relmakers kregen misschien ‘geen direct, natrekbaar order’ van de partijleiding, en waren ook ‘zeer waarschijnlijk geen partijmilitanten’, maar dat neemt niet weg dat ze als ‘nuttige idioten’ werden ingezet om een ‘revolutionair élan’ te creëren, als ‘oefening’ voor een grotere opstand. Ik onderschatte de ‘urgentie van de toestand’ en hield de PVDA uit de wind met ‘een juridisch-formalistisch betoog.’

                                                                                *** 

`     Laat ik met dat laatste beginnen. Ik ben een groot voorstander om zo lang mogelijk vast te houden aan het juridisch formalisme. Een van mijn grootste bezwaren tegen de communisten is dat ze als het hen uitkomt zo snel mogelijk alle juridisch formalisme overboord willen gooien. Dat neemt niet weg dat er zich inderdaad situaties kunnen voordoen die uitzonderingsmaatregelen vergen. 
     ‘De urgentie van de toestand’ inschatten is in de eerste plaats de taak van regeringen, inlichtingendiensten en ordehandhavers. Minister Theo Francken wil vanwege die urgentie van het straatgeweld een politie-onderdeel opgericht zien dat zich specialiseert in het beteugelen van rellen. Hij heeft gelijk. Hij vindt dat bij erge rellen FN303-geweren moeten worden gebruikt, een persluchtwapen waarmee je impactprojectielen kunt afvuren die efficiënter, veelzijdiger en minder gevaarlijk zouden zijn dan de klassieke ‘rubberkogels’. Ik heb daar geen bezwaar tegen op voorwaarde dat die proportioneel worden ingezet. Men gebruikte zulke projectielen-met-niet-dodelijke-impact al in 1979 toen in mijn geboortestad Wervik een verboden flamingantische betoging plaatsvond.
      Of die inzet in Wervik proportioneel was, weet ik niet. Daarover werd in het Parlement gediscussieerd. Maar het principe in een liberale democratie zou moeten zijn: de hevigheid van de politie-repressie wordt alleen bepaald door de hevigheid en redelijkheid of onredelijkheid van de relschoppers, en niet door de Zaak die als reden of excuus voor de rellen wordt naar voren geschoven, zoals daar zijn: de Covid-maatregelen, een nieuw asielcentrum, pijnlijke besparingen, of Trump die zijn verkiezingsnederlaag niet wil toegeven. 
      Als law abiding citizen kijk ik met afgrijzen maar zonder paniek naar wat er zich dezer dagen in Luik en Brussel afspeelt. Mijn vrouw moest zich vorige week vrijdag tussen het traangas een weg zoeken van het Centraal Station naar haar werk. Ook zij was niet in paniek. Maar van de beelden uit Frankrijk, waar het stadhuis van Limoges werd bestromd en in brand werd gestoken, word ik stil. Wat wordt dat als er bij de komende verkiezingen geen geloofwaardige kandidaat van het centrum opstaat en de electorale strijd wordt uitgevochten tussen Le Pen en Mélenchon? We weten wie die strijd zou winnen – Le Pen – maar we weten niet hoe hevig de reactie van de straat zou zijn.
     Aangezien ik niet in Brussel, Luik, Limoges of Parijs woon, ben ik niet al te bang dat ikzelf, mijn fiets of mijn auto het slachtoffer wordt van straatgeweld. Ik moet meer de algemene gevolgen vrezen. Bestaat het gevaar dat een linkse demagoog als Hedebouw of Mélenchon aan de macht komt in de slipstream van de rellen? Ik denk het niet. Bestaat het gevaar dat de rellen worden gebruikt als voorwendsel voor een rechtse staatsgreep? Dat gevaar is groter, maar het is geen noodzakelijk gevolg. Er zijn in het verre en recente verleden grote onlusten geweest zonder dat er een linkse of rechtse dictatuur uit voortkwam: de Long Hot Summer in de VS (1967: 80 doden), de rellen in Los Angeles rond de mishandeling van Rodney King (60 doden), de rellen in de Parijse voorsteden (2005 en 2023: 20.000 auto’s in brand), enzovoort.
       Om het gevaar van links en rechts extremisme in te dammen is het noodzakelijk om straatrellen de kop in te drukken met arrestaties, traangas, waterkanon, wapenstok en desnoods impactprojectielen. In theorie kan het ook nuttig zijn om organisaties die rechtstreeks bij die rellen betrokken zijn te verbieden, alhoewel ik daar weinig praktisch voordeel in zie, en veel democratisch-juridisch nadeel. In de huidige omstandigheden bijvoorbeeld lijkt het mij dat strafmaatregelen tegen de PVDA niet gerechtvaardigd kunnen worden aangezien er geen juridisch bewijs van directe betrokkenheid bestaat. Zelfs tijdens years of the troubles liet men Sinn Fein in Noord-Ierland min of meer als legale partij functioneren omdat haar betrokkenheid bij IRA-aanslagen, waarvan heel sterke vermoedens bestonden, juridisch niet kon worden bewezen.

                                                                            *** 

       Mijn laatste alinea hierboven kan door sommigen worden gelezen als een vergoelijking van de PVDA. Dat is niet mijn bedoeling. De PVDA faciliteert de straatrellen en neemt een dubbelzinnig standpunt in tegenover confrontaties met de politie. Ik kom daar in een volgend stukje op terug. Maar ondertussen wil ik iets zeggen over de periode dat de PVDA een ondubbelzinnig standpunt innam tegenover dergelijke confrontaties, en dat in gunstige zin. Dat is de periode die ik het best gekend heb omdat ik ikzelf sympathiserend en later militant lid van de organisatie was. Het is ook de periode dat de partij met enthousiasme de doctrine predikte van het ‘gerechtvaardigde massageweld.’

                                                                               ***

     Mijn zoon – die moeilijk kan geloven dat zijn libertaire vader ooit communist was – ontdekte onlangs op zolder de brief waarmee ik als partijlid geschorst werd. De brief dateert van 14 april 1987 en begint met de woorden ‘Devant ta silence suite à notre note du mois de février …’ Ik denk niet dat er daarna nog een officieel ontslag is gevolgd, maar het is in elk geval niet meer goed gekomen.
      In de tijd van mijn lidmaatschap was de partij nog uitdrukkelijk communistisch, in de leninistische betekenis van het woord, en dat hield in dat revolutionair geweld een geloofspunt was. Communisten kwamen aan de macht met geweld, en dat was nog maar het begin. De echte geweldorgie begon meestal nadát men de macht had overgenomen, met de instelling van de ‘dictatuur van het proletariaat.’ Ik geloof dat de Vietnamese revolutie een van de weinige was, waarvan het geweld vóór de machtsovername dat van na de machtsovername overtrof.
      De communistische rechtvaardiging van geweld was in de eerste plaats rationeel. Geweld werd voorgesteld als een onvermijdelijk antwoord op het geweld van de onderdrukkende klasse. Zelfs Lenins oktoberrevolutie – lees novemberstaatsgreep – werd voorgesteld als een een soort zelfverdediging om een extreemrechtse staatsgreep vóór te zijn. Voor een mystieke verdediging van politiek geweld moet je bij Sorel, Fanon of Marinetti zijn, alhoewel je aanzetten daartoe vindt bij Lenin, Mao en zelfs Marx met zijn ‘geweld als vroedvrouw van de geschiedenis.’
     Ik behoorde niet tot de hogere regionen van de partij, maar ik geloof niet dat er daar in mijn tijd concrete plannen werden gesmeed om de gewapende revolutie voor te bereiden. Die zou pas binnen 10-15-20-jaar plaatsvinden, wat voor de tieners, twintigers en dertigers die toen de partij uitmaakten oneindig lang leek. (Ik zag onlangs op Manifiesta een aantal van de stichtende leden, nu tachtigers, voorbijschuifelen).
     In die tijd werd partijleden aangeraden om hun legerdienst bij de paracommando’s te doen om op die manier militaire kennis op te doen, maar dat was dus met het oog op de verre toekomst*. De partij bereidde zich wel voor op een bestaan in de clandestiniteit. Leden gebruikten schuilnamen, partijrichtlijnen moesten gelezen en daarna verbrand worden, en er waren ongetwijfeld andere maatregelen waar ik niet van op de hoogte was, met onderduikadressen etcetera.
     Door haar orthodox leninistisch-maoïstische standpunten over het revolutionaire geweld, nam Amada-PVDA binnen de extreemlinkse ecologie een heel eigen positie in. Men bakende zich in de eerste plaats af van de Kommunistische Partij omdat die het integrale socialisme langs parlementaire weg wilde bereiken. Dat was de ergst mogelijke afwijking, dat was revisionisme.
     Daarnaast had je het trotskisme dat weliswaar een buitenparlementaire machtsovername nastreefde, maar het militaire aspect ervan minimaliseerde. Ik herinner mij een meeting in het het partijlokaal van de trotskistische Revolutionaire Arbeidersliga. Men had een spreker van de maoïstische concurrentie uitgenodigd voor een tegensprekelijk debat – wat omgekeerd ondenkbaar was. Aangezien ik een das droeg, kwam een van de organisatoren mij vragen of ik misschien de spreker van Amada was. Vous n’êtes pas l’orateur d'Amada par hasard? Nee, dat was ik niet, en wat later kwam Ludo Martens binnen om vanaf hun eigen podium die trotskisten duidelijk te maken hoe échte communisten de revolutie zagen verlopen. De trotskist die naast mij in het publiek zat zei achteraf: ‘Eh bin, vous autres, vous êtes vraiment des militaristes, hein?’ Aangezien ik toen nog paracommando was, had ik moeten antwoorden: ‘Vous ne croyez pas si bien dire.’ Of misschien had ik moeten vragen: ‘Et le commandant-en-chef Trotski, il n’était pas militariste, lui?’ Maar ik heb niets gezegd.

     Naast het revisionisme van de KP en het trotskisme van de RAL, had men nog het ‘foquisme’ dat in ons land weliswaar niet door een politieke groupuscule was vertegenwoordigd, maar dat als leidraad gold voor veel Zuid-Amerikaanse guerrilla-bewegingen. Het foquisme van Che Guevara en Régis Debray leerde dat je niet moest wachten tot de massa’s revolutionair bewustzijn hadden, maar dat je hun bewustzijn kon stimuleren door zelf militaire acties te initiëren, zogenaamde ‘brandhaarden’.  Amada-PVDA noemde die werkwijze ‘kleinburgerlijk**’ en stelde daartegenover de strategie van Mao’s volksoorlog, waarbij het Rode Leger eerst de boeren politiek bewustzijn bijbracht, om daarna pas tot omsingeling van de steden over te gaan. Voor een buitenstaander moet die discussie belachelijk overgekomen zijn. Hoe kon je de Boliviaanse jungle of het Chinese platteland met de Belgische kust, polders, leemstreek, Condroz of Ardennen vergelijken? Partijleider Ludo Martens zou op die vraag hebben geantwoord dat het niet ging om de concrete geografische en urbanistische omstandigheden, maar om de universele principes: eerst politieke bewustwording, dan pas militaire actie.
     Wél actueel in het geïndustrialiseerde Europa van de jaren 70-80 was het linkse terrorisme van de Baader-Meinhoff Gruppe in Duitsland, van de Brigate Rosse in Italië, van Action Directe in Frankrijk en van de Cellules Communistes Combattantes in België. De PVDA veroordeelde dat terrorisme als een ‘verkeerde strategie’. Het geweld was om te beginnen te kleinschalig. Revolutionair geweld moest niet komen van individuen of kleine groepjes, maar van de grote massa. Met dat kleinschalige, ‘individuele’ geweld konden de revolutionairen zich alleen ‘isoleren’ van de massa’s. Ten tweede was het geweld voorbarig. Eerst moest er een revolutionair klimaat zijn, met politiek bewuste massa’s en een sterke organisatie die leiding kon geven. In elke andere context was het geweld ‘zinloos’. Bovendien, en daarmee samenhangend, kon voorbarig revolutionair geweld in het voordeel uitdraaien van de ‘fascistische’ krachten binnen de bourgeoisie. Die konden het linkse geweld aangrijpen om de politie te versterken, repressieve wetten goed te keuren en linkse organisaties te verbieden. De PVDA was er dan ook van overtuigd dat de links-terroristische groepen achter de schermen werden gemanipuleerd door de CIA om een tegenreactie uit te lokken.

     De lezer zal opmerken dat de PVDA bij dat alles vergat om het geweld als dusdanig te verwerpen. Dat geweld was alleen slecht als het geïsoleerd, voorbarig of gemanipuleerd was. Dat verklaart waarom de PVDA wel met sympathie keek naar andere vormen van terrorisme zoals de bomaanslagen door de IRA, en de gijzelnemingen door Palestijnse organisaties als het Volksfront voor de Bevrijding van Palestina onder leiding van George Habash en het Democratisch Volksfront voor de Bevrijding van Palestina onder leiding Nayef Hawatmeh, twee organisaties die zich op de maoïstische volksoorlog-theorie beriepen. Wie het verschil wil weten tussen die twee Volksfronten zij verwezen naar de uitleg die Monty Python daarover geeft in Life of Brian***.

                                                                    ***

     Nu, al die ‘standpunten’ over de gewapende-revolutie-binnen-20-jaar, over het foquisme van Che Guevara en over links-terrorisme behoren tot de ‘theorie’, die werd uiteengezet in de partijkrant, interne studieteksten en vormingsvergaderingen. Hoe zat dat in de praktijk? Dat is een moeilijke kwestie. Het zou een mooi onderwerp zijn voor een masterproef in de Geschiedenis of de Politicologie.
     Bij rellen in de marge van stakingen en betogingen was de partij een groot voorstander van ‘radicalisering’, en een belangrijk onderdeel daarvan was – naast het vasthouden aan het ‘eisenprogramma’ en het verwerpen van compromissen – het gebruik van ‘gerechtvaardigd massageweld.’ Je kon dat niet forceren. Als West-Vlaamse textielarbeiders een brave staking ondernamen, dan moest je hen niet oproepen om de boel kort en klein te slaan. Had je daarentegen onder de stakers een grote groep – zij het nog altijd een minderheid –  die bereid was om geweld te gebruiken, dan was de partij daar heel enthousiast over en riep op tot meer van dat. Dat gold zeker als het om mijnwerkers of havenarbeiders ging, maar een boerenbetoging zoals die die in 1971 een spoor van vernieling door Brussel trok was ook goed.
     Een belangrijk moment in de geschiedenis van de partij was de havenarbeidersstaking in 1973. Dat de vakbonden de staking niet organiseerden of erkenden maakte de weg vrij voor extreemlinks om de staking te recupereren. Daarbij was er hevige concurrentie tussen de traditionele Kommunistische Partij en de recent ontstane Amada-partij. De KP riep op om in ‘kalmte en waardigheid’ op straat te komen, zodat zoveel mogelijk mensen binnen de syndicale en politieke wereld de staking zouden steunen. Amada richtte haar inspanningen op de radicale groep onder de dokwerkers, riep op tot verboden betogingen en stuurde aan op confrontaties met de politie. Uiteindelijk werden heel wat Amada-leden veroordeeld tot gevangenisstraffen, voor hun deelname aan gewelddadige incidenten, zoals de vernieling van een politiewagen, maar in werkelijkheid vooral omdat ze tot dat soort gewelddaden hadden aangespoord via pamfletten en megafoon.
       Bij alle gewelddadige incidenten – of het nu om arbeiders, scholieren, studenten of boeren ging – nam de partij het altijd op voor de relschoppers en tegen de politie en rijkswacht. Het geweld van de actievoerders werd voorgesteld als wettige zelfverdediging; over vernielingen van geparkeerde auto’s, frietkramen, en winkelruiten werd liever gezwegen. Dat was een verschijnsel in de marge, begrijpelijke uiting van frustratie, of het werk van politieprovocateurs. Het was beter om daarop niet te veel kritiek te geven zodat de radicale en opgewonden sfeer niet bedorven werd door kleinzielig gezeur.
     Het was overigens uitzonderlijk dat partijleden, zoals in de havenarbeidersstaking, het voortouw namen in de rellen. Veel partijleden waren buitenstaanders die niet zelf in de mijn, aan de haven of op de scheepswerven werkten. Ze bevonden zich op vreemd terrein en dan is het niet zo makkelijk om haantje de voorste spelen. Als de partijleden daarentegen wel arbeiders van het stakende bedrijf zelf waren, dan moesten ze extra voorzichtig zijn zodat ze niet door de politie werden opgepakt, en zodat ze verder hun ‘opvoedende’ of ‘organiserende’ taak konden uitvoeren.  Dat was een goede reden om bij gevechten op de achtergrond te blijven.
     Dat was niet de enige reden. Veel partijleden in de jaren 70-80 waren jongens en meisjes uit brave gezinnen die aan de universiteit het revolutionaire licht hadden gezien, en die nog nooit op café of in een duister straatje hadden gevochten. Het waren, als het op geweld aankwam, van nature bangeriken. De partij heeft tussen 1975-1980 geprobeerd er wat meer flinkheid in te krijgen. Het was de tijd van de confrontaties met extreem-rechts door het organiseren van tegenbetogingen. Partijleden werden verplicht om een motorhelm te kopen en die in een plastic zak mee te dragen bij dat soort acties, zodat dat die op het gepaste moment konden worden opgezet. Er werden intern karate-oefeningen georganiseerd. Er werd aangeleerd om brutaal te zijn tegen de politie. Ik hoorde ooit een partijleider luid roepen tegen een politie-agent: ‘Je hebt zeker nog nooit slaag gekregen van een van Amada.’
     Maar die hevige periode duurde maar enkele jaren. De motorhelmen verdwenen. Het geweld moest van de massa’s komen, en niet van de partijleden. ‘Bij zulke stakingen als die van Zwartberg in 1966’ zei Ludo Martens tegen de partijleden, ‘denkt elke arbeider die thuis een geweer heeft maar aan één ding: dat geweer gaan halen en op de politie schieten. Maar als een van jullie door iemand een geweer wordt aangeboden, dan mag je zeker zijn dat je met een politie-provocateur te maken hebt.’
      Het begrip massa’s werd door de partij overigens breed, en soms met de nodige ironie geïnterpreteerd. Ik herinner mij een actie aan de poort van een universitaire aula. Binnen zou een meeting doorgaan van ‘extreem-rechts’, en het Antifascistisch Front had volk opgetrommeld om dat te beletten. Een student, die geen lid was van de partij en die geloof ik later iets hoogs zou worden in de diplomatie, was bezig een raam te bewerken met een ijzeren staaf. Een partijkader stootte mij aan en zei met een brede glimlach : ‘Kijk, dat is nu wat ik noem gerechtvaardigd geweld van de massa’s.’

     Bij dat alles bestond de partijstrategie, op enkele uitzonderingen na, niet uit het oproepen tot of het  organiseren van geweld. De truc was om op te roepen tot acties waarbij geweld van de ordediensten verwacht kon worden zodat tegengeweld noodzakelijk leek. In Leuven heb ik dat van dichtbij meegemaakt. Als een betoging verboden was, werd opgeroepen om tóch te betogen. Als een betoging overdag wél toegelaten was, werd opgeroepen om ’s avond een fakkeltocht te houden. Als een bepaald parcours was opgelegd, werd opgeroepen om een ander parcours te volgen. En het beste was natuurlijk om iets te bezetten want dat was altijd illegaal.
      Ik heb nog vage herinneringen aan een gevecht op de trappen van het studentencentrum ’t Stuc in Leuven waarbij ik mij volgens een grote foto in Het Nieuwsblad in de frontlinie bevond. Dat was op 20 februari 1980. De rijkswacht was naar ’t Stuc getrokken om de apparatuur van Radio Scorpio, die geen zendvergunning had, in beslag te nemen. Daarop zond de radio een noodoproep uit, en activistische studenten, o.a. van de PVDA, trokken naar het ’t Stuc om de deur te barricaderen, waarop dan weer politieversterking moest aanrukken om de bezetting met veel geduw, getrek en enkele rake klappen ongedaan te maken.
     Bij dat soort acties maakte de PVDA zich geen illusies meer dat er een plaatselijk revolutionair klimaat aan het ontstaan was. Studenten waren geen havenarbeiders, en de partij was zich enigszins aan het bevrijden van haar tunnelvisie. Ze had ‘die Tür zur Realität aufgestoßen,’ zoals de Duitse zusterpartij dat noemde – voor ze zichzelf ontbond. Maar ook zonder revolutionair klimaat waren zulke acties van burgerlijke ongehoorzaamheid, met geweld ‘als zelfverdediging’, nuttig. Je kon er mensen de marxistische inzichten mee bijbrengen over de rol van het repressie-apparaat****. Als men bij zulke kleine acties al met politiegeweld te maken had, wat zou dat dan zijn als men echt grote maatschappelijke veranderingen nastreefde! Daar moest men eens over nadenken en er dan de nodige conclusies uit trekken. Mensen die die inzichten verworven en die conclusies getrokken hadden, waren altijd welkom bij de PVDA.

                                                                ***

     Als we de periode van 1970 tot 1987 in zijn geheel overschouwen, tekenen zich enkele krachtlijnen af. De PVDA – en haar voorlopers Mijnwerkersmacht en Amada – droomde openlijk van een machtsovername op termijn van 10-15-20-jaar. Die toekomstige machtsovername kon, als toegeving aan de conventionele moraal, worden voorgesteld als noodzakelijke zelfverdediging tegen de burgerij die anders het fascisme zou installeren. Maar er werden geen of weinig praktische voorbereidingen getroffen om die gewelddadige machtsovername voor te bereiden.
     In de dagelijkse werking van de partij nam het geweld ook al geen grote plaats in. Bij sommige stakingen riep de partij op tot gewelddadig verzet tegen politie en rijkswacht, vooral als zulk verzet kon rekenen op de steun van een belangrijk deel – daarom nog geen meerderheid – van de stakers. Men zag  dergelijke kleinschalige confrontaties ook niet als een ‘oefening’; daarvoor was het echte werk nog te ver verwijderd in de toekomst. De confrontaties moesten veeleer een voedingsbodem vormen voor het radicale inzicht dat op termijn een Grote Revolutie nodig was om een rechtvaardige socialistische samenleving mogelijk te maken. 

    Bij de gewelddadige confrontaties hielden de partijleden zelf zich veeleer op de achtergrond. Een uitzondering was de periode 1975-1980 toen de leden verondersteld werden het voorbeeld te geven, vooral bij schermutselingen tegen  extreem-rechts dat ‘in de kiem moest worden gesmoord.’ In de mate dat het Vlaams Belang van vandaag de opvolger is van dat extreem-rechts van toen, heeft die strategie niet veel opgeleverd.      

                                                                ***

    Dat was een proeve van historiek. In een vervolgstukje zal ik iets zeggen over het huidige straatgeweld en op de huidige houding van de PVDA.
 

* Eigenlijk zat het met die paracommando-opleiding nog ingewikkelder in elkaar. Gehypnotiseerd door Chinese propaganda was de partij midden de jaren ’70 gaan geloven dat de Russische ‘verraders van het communisme’ op het punt stonden om West-Europa binnen te vallen. De bevolking zou dan heldhaftig weerstand bieden, en de échte communisten moesten van die weerstand de leiding op zich nemen. Zo zouden ze de valse communisten kunnen verjagen en daarna het échte communisme vestigen. Het klinkt (en is) belachelijk, maar met de nodige technische terminologie, de historische verwijzingen en de wilskrachtige retoriek van Ludo Martens klonk het allemaal aannemelijk. 

 

** Bij de orthodoxe marxisten krijgt alles een keurige klassenanalyse. De politierepressie is het geweld van de ‘burgerij’. Het vandalisme was het het werk van het ‘lumpenproletariat’.  Het foquisme is het geweld volgens de ideologie van de kleinburgerij. De volksoorlog is het geweld van het bondgenootschap tussen boeren en arbeiders. Het terrorisme … enzovoort. Enige tijd geleden kwam een van de stichtende leden van de PVDA nog eens op de kwestie terug. Zie hier. 

 

*** Monty Python over de ‘Volksfronten’ zie hier, alhoewel de satire beter toepasbaar is op de extreemlinkse ecologie in het West-Europa van 50 jaar geleden. Toen men ooit Habash de ‘Che Guevara van de Woestijn’ noemde, zei hij dat hij liever de ‘Mao Tse-Tung van de Arabische massa’s’ was. De twee organisaties, het Volksfront en het Democratisch Volksfront bestaan nog altijd en hebben allebei deelgenomen aan de Hamas-raid van 7 oktober. 

**** Over politierepressie en ‘bewustwording’, zie ook mijn stukje hier.