Van Doesburg over het moederschap, e.a.

Doesburg over het moederschap
     In een interview zei de Antwerpse burgemeester Els Van Doesburg een en ander over het moederschap. Het begon met de Humo-journalist die vroeg hoe het ging met haar zoontje Marcel dat nu 15 maanden is.

 Onlangs zijn we met hem naar zee geweest, zegt Van Doesburg, en het was alsof ook ik de zee opnieuw voor het eerst zag. Ik zie de wereld mee door zijn verwonderde oogjes. Dat is het mooiste wat er is. Ik ben echt heel blij. Tegenwoordig eindig ik mijn speeches, zeker voor een overwegend vrouwelijk publiek, steevast met dezelfde oproep: ‘Niet twijfelen, mensen: maak baby’s! Zoveel als je kunt!’ (lacht)

      Van Doesburg vindt dat er veel te vaak gesproken wordt over de lasten van het ouderschap, te beginnen met de slapeloze nachten, en te weinig over het geluk van kinderen te zien opgroeien. Daarop is veel reactie gekomen. Frank D’hanis schreef:

 Als je geld genoeg hebt om een nanny, kinderopvang, pedagogische begeleiding, vakanties, hobby’s en dure scholen te betalen, zelf je werktijd mag invullen, een gigantisch huis en een rijke partner hebt, af en toe door een BV in Saint-Tropez wordt uitgenodigd, feminisme niet eens stiekem belachelijk vindt en gelooft in bloed, bodem en de Vlaamsche plicht tot voortplanting.

     Wie het hele interview gelezen heeft, zal wellicht vinden dat Van Doesburgs standpunt over het feminisme niet helemaal rechtvaardig wordt weergegeven. Zelf ben ik vooral geïntrigeerd door het niet aflatende miserabilisme van de auteur. Alsof moeders zonder nanny, kinderopvang, pedagogische begeleiding, vakanties, hobby’s, enzovoort niet gelukkig kunnen zijn door hun kinderen te zien opgroeien.
      Onze buurvrouw – haar man werkte als timmerman in een fabriek – had 11 kinderen, waarvan de jongste drie ongeveer van mijn leeftijd waren. Als kind gingen mijn broertjes en ik er graag spelen: ze hadden een clubhuis op zolder, een echte café-biljart, een muziekinstallatie, en een mooie collectie boeken van de christelijke coöperatieve uitgeverij D.A.P. Reinaert. Op woensdagen konden we naar Kapitein Zeppos kijken, want zij hadden wél een tv, en daarna zaten we aan de heel lange tafel, kregen pannenkoeken met een borrel, en zongen liedjes. We kregen er ook, en dat was minder, een lepel levertraan. Pas later leerde ik bij Louis-Paul Boon hoe miserabel dat bestaan was.
     Ik neem aan dat reactie van D’hanis dan nog gunstig afsteekt tegen andere reacties die veel onbeschofter waren, en die ik goddank zelf niet gezien heb. Maar Joël De Ceulaer wond er zich over op, en ook Jeroen Olyslaegers was er niet helemaal gelukkig mee, al heeft hij ook kritiek op Van Doesburg:

 Wat een burgermoeder niet hoeft te doen is haar moederschap te moraliseren en politiseren. Dat is het ambetante aan politiek; het maakt van alles politiek … Dus ook uw moederschap en uw geluk, mevrouw Van Doesburg. Tenminste: wanneer u dat geluk uit en het gebruikt om een punt te maken over deze samenleving. Vind ik sommige boze reacties op uw geluk er nogal over? Zeker. Soms zijn ze gewoon onbeschoft. Maar ze zijn wel politiek.

     Hier maakt Olyslaegers onvoldoende onderscheid tussen twee betekenissen van het woord politiek*. De ene betekenis bestaat uit ‘beleid’: het nemen van maatregelen, die meestal op verplichtingen of verbodsbepalingen neerkomen, of op subsidies die met verplichte belastingen worden betaald. De bierproducent moét op zijn flesjes bier de boodschap afdrukken: ‘Alcohol schaadt de gezondheid’, de roker mág geen sigaret of sigaar opsteken op een terras, en de burger betaalt verplicht mee voor de talencursus die ik en mijn vrouw volgen.
     Voor conservatieven zoals Van Doesburg heeft ‘politiek’ echter nog een andere betekenis. Socialisten zijn voor gelijkheid, liberalen zijn voor vrijheid, en conservatieven zijn voor een zinvol leven – iets wat maar half politiek is, en dat je beter niet afdwingt met verplichtingen, verboden en subsidies. Zo zijn conservatieven ervan overtuigd dat stabiele gezinnen voor de meeste mensen een redelijke garantie zijn op geluk, en dat het opvoeden van kinderen van hen meestal betere mensen maakt. Toen ik, op mijn 40ste, een zoon kreeg, zei mijn vader: ‘Nu zul je weten waarom je leeft.’ Van Doesburg zegt het zo:

 De hoeksteen van de samenleving is het gezin … Ik werd moeder op mijn 36ste en dat was een bevrijding. Ik was lang genoeg het absolute centrum van mijn eigen universum geweest. Het is een heel gezonde evolutie dat er iemand is om wie je onvoorwaardelijk meer geeft dan om jezelf. Dat begint bij je partner, en met een kind breid je die cirkel verder uit.

      Dat is, als je wil, een ‘politieke’ opvatting, maar het is geen partijpolitiek, het is geen middel om stemmen te winnen, en het is evenmin een veroordeling van mensen die, binnen de wet, een ander soort leven kiezen. Het is hoogstens een poging om de soft customs in bepaalde richting te sturen. Literatuur en film laten graag disfunctionele gezinnen zien omdat die, om Tolstoj te parafraseren, allemaal zo verduiveld origineel zijn in hun disfunctionaliteit. Dat is al zo sinds de Oude Grieken. Maar conservatieven als Van Doesburg willen ook wel eens praten over de gelukkige gezinnen die ‘allemaal op elkaar gelijken’.
      De klassieke conservatieven van de katholieke partij en van de latere christendemocratie geloofden ook heel sterk in de gezinswaarden. Maar ze streefden die na met een socialistisch middel: het kindergeld. Moderne conservatieven als Van Doesburg beseffen dat zulke socialistische middelen niet zonder nadelen zijn. Ik lees hier en daar dat N-VA een etatistische partij is. Ik zal dat, als libertair, niet tegenspreken. Maar Van Doesburgs enthousiaste getuigenis over haar geluk als moeder is daar géén voorbeeld van. 

* Zoals ook het woord ‘moraliseren’ twee verschillende betekenissen heeft: het propageren van een bepaald soort gedrag en het propageren van een bepaald soort opvattingen.

De nieuwe wereldkaart
     ‘De VN stemt voor wereldkaart met eerlijke verhoudigen,’ lees ik op vrt.nws. Dat is rijkelijk laat van de VN. Toen wij pas getrouwd waren, 43 jaar geleden, hebben we een wereldkaart opgehangen in onze slaapkamer, en dat was toen al die van de ‘eerlijke’ Gall-Peeters projectie, met een groot Afrika en een plat Rusland. Ik heb die kaart altijd lelijk gevonden – vooral Rusland.  De oppervlakten waren misschien juist berekend, maar de vormen geleken niet op de harmonieuze compositie van de wereldbol.
     Die kaart in de slaapkamer heeft overigens niet geholpen om mijn aardrijkskundige kennis te verbeteren. De provincies van België weet ik ongeveer liggen, alsook de landen van Europa voor de val van het Ijzeren Gordijn. Die stonden in de lagere school op het bord geschilderd, met duidelijke witte strepen. We moesten dat kennen voor het examen. Nu zou je denken dat we in het middelbaar nog méér landen zouden leren plaatsen. Misschien zouden we die zelfs leren tekenen, zoals toen mijn vader naar school ging. Maar het liep anders. We leerden over de verschillende klimaattypes en dat soort dingen. Op het examen kreeg je een neerslagdiagram en dan moest je raden over welk deel van de wereld het ging. Het gevolg is dat ik van alle Afrikaanse landen onder de Sahara eigelijk alleen Congo en Zuid-Afrika met zekerheid kan aanduiden.
     Dat de Gall-Peeters projectie een kwestie van ‘eerlijkheid’ is weet ik ook al lang – sinds 2001 om precies te zijn. We keken toen iedere week naar de televisieserie The West Wing, over de dagelijkse beslommeringen in het Witte Huis. Van Trump was nog geen sprake. Amerika werd geregeerd door Martin Sheen, een soort blanke Obama. En hij vond dat zijn staf jaarlijks een dag een pedagogische studiedag moest volgen, met progressieve activisten als lesgevers. Voor de links-liberale medewerkers van de president was het hun eerste kennismaking met woke. Ze kregen onder andere te maken  met de Organization of Cartographers for Social Equality. Als je naar het filmpje kijkt (zie hier) zul je zien dat de VN-kaart slechts een eerste stap is naar een volledig eerlijke kaart. 

 

 

 

Opkomst en ondergang van woke

      Ik voorspel dat er binnen twee eeuwen nog altijd studies zullen verschijnen over de opkomst en de ondergang van woke. Misschien is woke op dat moment een onooglijk hobbeltje in de curve van de geschiedenis geworden, maar waarom zouden toekomstige onderzoekers geen studies wijden aan onooglijke hobbeltjes? Ze doen het nu toch ook, en als de hyperspecialisatie verder toeneemt, zullen ze het in de toekomst nog vaker doen. In een moeite voorspel ik dat die toekomstige onderzoekers het net als nu niet eens zullen zijn over de definitie en het belang van woke, de gunstige dan wel kwalijke invloed ervan, en de redenen waarom de beweging is opgekomen en ondergegaan. Wie van polemiek houdt, zal ook binnen twee eeuwen aan zijn trekken komen.
     Voor die polemiek moet ik overigens geen 200 jaar wachten. Zo heb ik met enige nieuwsgierigheid kennis genomen van het meningsverschil tussen Nathan Cofnas en Richard Hanania. Onze kwaliteitskranten De Morgen (20/8) en De Standaard (29/8) brachten allebei een foto van van Cofnas, Hanania en ene Curtis Yarvin arm in arm. Die foto hoorde bij lange stukken over radicaal-rechtse ‘netwerken’ – het soort artikels dat altijd al het handelsmerk is geweest van slim-links. Te onzent werd het genre geïntroduceerd door Walter De Bock, de grootste linkse slimmerik van allemaal. Maar De Bock had meestal niet zulke mooie foto’s.
    Ik vind die netwerk-artikels heel vermoeiend en oninteressant*, maar vaak zijn de vermelde feiten wel correct en zijn de veralgemeningen die er rond geweven worden niet helemáál fout. Zo kun je inderdaad zeggen dat Hanania en Cofnas tot hetzelfde anti-woke kamp behoren. Als er zo’n kamp bestaat, dan behoor ik er ook toe. Maar dan moeten we minstens toegeven dat dat kamp –  evenmin als woke zelf – geen centraal comité of politiek bureau heeft, dat een eensgezind optreden dicteert. Hanania bijvoorbeeld schrijft ergens: ‘Als Cofnas en de zijnen werkelijk zouden overwinnen, zou dat waarschijnlijk betekenen dat we in een fascistisch regime terechtkomen.’  En Hanania bedoelt met dat ‘fascistisch regime’ niet iets om naar uit te kijken.
      Dat Hanania er geen bezwaar tegen heeft om gearmd met Cofnas op de foto te staan komt onder andere hierdoor dat hij zeker weet dat Cofnas niét werkelijk zal overwinnen. Dan is het makkelijker om tolerant te zijn. En Cofnas kan dan weer tolerant zijn omdat hij zeker weet dat hij met zijn ijzeren logica iedereen in het anti-woke kamp uiteindelijk zal kunnen overtuigen – als je het wat tijd geeft. Het is opmerkenswaard dat juist de zekerheid van het eigen gelijk aan eigen kant te hebben, binnen bepaalde perken en gedurende een zekere periode, tot tolerantie kan aanzetten. 
    De juiste volgorde van het debat is (1) Hanania’s boek The Origins of Woke (september 2023), (2) Cofnas’ antwoord (januari 2024), (3) Hanania’s antwoorden op Cofnas (februari 2024 en augustus 2026). Aangezien ik het boek van Hanania niet gelezen heb, en ook niet van plan ben om het te lezen, begin ik in medias res met het antwoord van Cofnas. Dat antwoord is geen peer reviewed artikel, veeleer een soort langgerekte column, met de vermakelijke titel: ‘Why We Need to Talk about the Right’s Stupidity Problem’. En de titel is niet alleen een lokkertje, want  Cofnas vertelt inderdaad heel uitgebreid over de domheid van rechts. Hij citeert onder andere onderzoek waaruit blijkt dat de gemiddelde racist een merkelijk lager IQ heeft dan de gemiddelde antiracist. Volledige zinnen zouden zo uit de pen van een linkse polemist kunnen komen. Zoals: ‘Dezelfde conservatieven die klagen over immigranten die slecht Engels praten, kennen zelf minder Engelse woorden dan hun progressieve tegenstanders.’ Ook weidt Cofnas uit over de superioriteit van de woke media in het brengen van interessante informatie. Mijn FB-vriend Petrus de Courtrai zal het graag horen.
     De ondertitel van het stuk geeft aan welke conclusie Cofnas uit die vaststelling trekt. Aangezien een groot deel van rechts zo vreselijk dom is, wordt het tijd om de slim-linkse elite te overtuigen en te rekruteren, en dat kan maar op één manier: 

Om de [intellectuele] elite voor zich te winnen, moet rechts de Grote Leugen ontmaskeren die aan de grondslag van woke ligt: de stelling dat iedereen gelijke capaciteiten heeft.**

     Oorspronkelijk was die stelling over de gelijke capaciteiten geen Grote Leugen. Het was een begrijpelijke misvatting van degenen die een rechtvaardige strijd voerden tegen rassendiscriminatie. Daarover schrijft Cofnas:

De burgerrechtenbeweging riep terecht veel sympathie op voor de benarde positie van zwarte Amerikanen, die lange tijd zwaar waren onderdrukt. Tegen de tijd dat in de jaren zestig de belangrijkste burgerrechtenwetten werden aangenomen, was vrijwel iedereen uit de gevestigde, respectabele kringen ervan overtuigd geraakt dat het gelijkstellen van de wettelijke rechten van zwart en blank het rassenprobleem zou oplossen.

     De redenering gaat als volgt. Sinds de Verlichting heeft de overtuiging dat alle mensen, en alle ‘rassen’, gelijke capaciteiten hebben, steeds meer veld gewonnen. Wanneer men in de jaren 50-60 vaststelt dat de zwarte bevolking, 100 jaar na de afschaffing van de slavernij, nog altijd armer is dan de blanke bevolking, dan moet dat aan discriminerende wetten liggen. Als die wetten worden afgeschaft, dan zal na enige tijd de zwarte en blanke bevolking even welvarend zijn.
      Maar in de jaren 60 wérd de wettelijke discriminatie afgeschaft en toch bleef de zwarte armoede bestaan. Men had dus nood aan nieuwe verklaringen –  white privilege, micro-agressie, verborgen, onbewust of structureel racisme – en nieuwe remedies – positieve discriminatie, identity politics, dekolonisering van de geesten, diversiteitstraining, verwijderen van foute standbeelden, antiracistische wiskunde, enzovoort.
      Volgens Cofnas zijn die nieuwe verklaringen en remedies ook logisch, zolang men een andere verklaring niet onder ogen wil zien: de verschillende capaciteiten van de verschillende bevolkingsgroepen. Woke is dus intellectueel superieur aan de liberale en conservatieve ideologie van ‘kleurenblindheid’ en trekt dáárom de intellectuele elite aan. Met andere woorden: woke heeft gelijk … behalve als het ongelijk zou hebben op één punt: dat van de gelijke capaciteiten. En dát is geen kwestie van politiek, maar van wetenschap. En die wetenschap kan worden ingezet om de elite te overtuigen.
     Het interessante van de redenering is dat ze niet alleen een verklaring biedt voor de doelstellingen van woke – een beter bestaan voor de minderheden – maar specifiek voor de excessen van de beweging die er volgens mij de essentie van uit maken. Hanania echter schijnt dat niet te zien, en wel omdat hij het argument van Cofnas verkeerd begrijpt. Hij schrijft:  ‘We kunnen zeggen dat Cofnas’ theorie uit een eenvoudige redenering in vier stappen bestaat:  

1.  Zwarte en witte mensen verschillen om genetische redenen van elkaar in cognitieve en gedragsmatige eigenschappen; die opvatting kunnen we rassenrealisme noemen
2. De gevestigde intellectuele wereld ontkent dit.
3. Als je rassenrealiteit ontkent, is het logisch dat je uitkomt bij een woke-linkse positie
4. Woke zal nooit worden verslagen zolang mensen geen rassenrealisten worden.

      Maar daarmee heeft Hanania de belangrijkste stap in de redenering gemist: de mogelijke verklaringen van de  welvaartverschillen tussen blank en zwart – die hij op andere plaatsen in zijn tekst wel goed aangeeft. Die verklaringen zijn

1. Legale discriminatie
2. Structureel racisme (als onderdeel van andere vormen van structurele discriminatie)
3. Culturele verschillen
4. Genetische verschillen
5. (Andere)***

      Daarmee kan het argument van Cofnas veel duidelijker worden weergegeven. Activistisch ingestelde mensen konden tot in de jaren 60 de legale discriminatie als boosdoener aanduiden, maar toen die verdwenen was, moesten ze kiezen tussen de hard-wetenschappelijke verklaring van de genetica, de sociologische verklaring van de cultuurverschillen, of de excessieve verklaring van het structureel racisme. Genetische en culturele verschillen kun je niet met regeringsmaatregelen of met ‘actie’ bestrijden, dus werd logischerwijze voor het exces gekozen.
     De argumentatie van Cofnas is deels wetenschappelijk, deels strategisch; die van Hanania is uitsluitend strategisch. De wetenschap - of die genetische verschillen er nu zijn of niet – interesseert hem niet zo. Hij schrijft: 

Afgaand op mijn eigen ervaringen en op wat ik via-via opvang, zou ik zeggen dat misschien de helft van de slimste conservatieve en libertaire auteurs op zijn minst vermoeden dat er genetische IQ-verschillen tussen bevolkingsgroepen bestaan— of dat ze dat zelfs als vanzelfsprekend beschouwen.

     Je krijgt de indruk dat Hanania tot die helft behoort, maar dat hij het, zoals de meeste anderen van die helft, niet verstandig vindt om daar al te veel nadruk op te leggen. ‘Shut Up About Race and IQ’ is de titel van een van de essays****. Zijn keuze om in een discussie met Cofnas de zaak strategisch te bekijken is overigens terecht. Ook diens argumentatie gaat over de middelen om een doel te bereiken: woke verslaan. En hij wil dat in de eerste plaats bereiken door de ideeënstrijd te winnen.
      Hanania gelooft dat je door gepraat over ras en IQ alleen het dom-racisme versterkt terwijl je geen enkele verstandige wokist zult kunnen overtuigen. Woke heeft zijn wortels niet in een verkeerde wetenschap, maar in emoties: 

Het is niet zo dat mensen eerst een wetenschappelijke theorie over ongelijkheid ontwikkelen en vervolgens op basis daarvan maatregelen gaan steunen om die ongelijkheid te verkleinen. Het begint andersom: ze hebben eerst een afkeer van ongelijkheid en nemen vervolgens de wetenschappelijke theorieën over die hun goed uitkomen — meestal pas achteraf.

     Volgens Hanania heeft Cofnas

 … een verkeerd beeld van de manier waarop ideeën in de loop van de tijd veranderen … Zijn onderliggende beeld van historische verandering is dat we allemaal deel uitmaken van een soort debatclub, en dat de zaken evolueren doordat de ene verzameling ideeën de andere rechtstreeks verslaat. Maar volgens mij boeken activistische bewegingen vooral succes door langs hun tegenstanders heen te praten. Mensen raken enthousiast over een idee — individuele vrijheid, nationalisme, de communistische revolutie — en weten op basis daarvan getalenteerde en energieke mensen te mobiliseren. Uiteindelijk winnen ze daarmee terrein. Wanneer ze wel ingaan op de belangrijkste argumenten van hun tegenstanders, doen ze dat meestal slechts indirect en impliciet. Hun uiteindelijke doel is niet zozeer om de tegenstander in een intellectueel debat te overtuigen, maar om hem op het politieke strijdtoneel te verslaan.

     In dié ruzie tussen Cofnas en Hanania wil ik mij niet moeien*****. Wel geef ik Hanania gelijk als hij stelt dat het beter is om woke in bedwang te houden dan om het te verpletteren, dat woke slechts één van de vele politieke problemen van vandaag is, en dat een eenzijdige fixatie op woke kan leiden tot rechtspopulisme.
     Woke is overigens niet alléén slechts één van de politieke problemen van vandaag, het is ook slechts één van de verschijningsvormen van elitair activisme. Mocht je woke kunnen verslaan met hard-wetenschappelijke argumenten, dan komt het activisme terug op een ander terrein waar hard-wetenschappelijke argumenten minder zwaar wegen. Er is keuze genoeg: het klimaat, de dierenrechten, Palestina, de datacenters …  Er komt geen grote, definitieve omslag in de krachtsverhoudingen. Daarom is de ‘hereditarian revolution’ die Cofnas predikt net géén ‘revolutie’, althans niet in de maatschappelijke zin van het woord******.
     En nog iets anders. Cofnas kan gelijk hebben dat de aanhangers van woke tot het intelligentere deel van de bevolking behoren, maar dat betekent nog niet dat ze openstaan voor een discussie met wetenschappelijke argumenten. Sommige overtuigingen en praktijken van woke zijn zo absurd en fanatiek – weg met Zwarte Piet, de genderneutrale voornaamwoorden, de ‘witte’ in plaats van ‘blanke’ mensen – dat elke rationaliteit zoek is. Hoogstens kun je zeggen dat de intelligentste aanhangers dat zelf allemaal niet geloven en alleen meedoen uit lafheid, luiheid, opportunisme, onverschilligheid, naïviteit en – soms – wereldvreemdheid. Men kan ook met een hoog IQ nogal wereldvreemd zijn. Zou dat eigenlijk niet het geval zijn met Cofnas? Hij redeneert zuiverder dan Hanania, maar Hanania kent zijn wereld.
      Eén argument dat Hanania niét gebruikt is het volgende.  Om te werken zou de strategie van Cofnas moeten worden omgekeerd: éérst woke verslaan zodat het rassenrealisme daarna acceptabel wordt. De intellectuele elite heeft – net als ik – geen benul van de nieuwste bevindingen in de genetica, en weet  misschien nog net dat Cofnas in die materie een minderheidspositie inneemt, of heeft ergens gelezen dat zijn stellingen ‘definitief weerlegd’ zijn. Waarom zou men dan een een onwelgevallige definitief weerlegde minderheidspositie volgen in een hoogst technische materie die men niet zelf kan onderzoeken?
     Bij mijn weten is het biologisch-genetisch onderzoek vandaag nog niet ver genoeg gevorderd om definitieve besluiten te trekken over ras en ancestrale populaties. Als dat waar is, dan is de strategie van Cofnas voorbarig. Dan moet men wachten tot het onderzoek verder gevorderd is. Omgekeerd is het ook mogelijk dat het onderzoek wel ver genoeg gevorderd is, maar houden de topwetenschappers zich op de vlakte, vermijden ze land- en zeemijnen, weigeren ze de logische conclusies uit hun eigen onderzoek te trekken, en stemmen ze hun openlijke uitspraken af op de woke vooroordelen van de intellectuele elite. Dan zou je eerst de vooroordelen van de intellectuele elite op een ándere manier moeten kunnen wegnemen voor de genetische wetenschap zich ondubbelzinnig durft uitspreken.
     En hoe zou Cofnas dat aanpakken?

* Over complottheorieën van slimlinks, zie mijn stukje hier.

** Cofnas verwijt liberalen en conservatieven dat ze geen bruikbare definitie van ‘woke’ hebben. Zijn eigen definitie vind ik onbevredigend, maar ze heeft het voordeel dat woke-aanhangers ermee akkoord zullen gaan.  ‘Wokism is what happens when people are serious about the equality thesis.’ Zelf heb ik verschillende keren iets geschreven over die defintie, o.a. hier en hier. Over de aard en de geschiedenis van woke heb ik op mijn blog een essay overgenomen van Paul Graham (hier)

*** De categorie van de ‘andere’ verklaringen laat ik hier buiten beschouwing. Mijn eigen mening, als leek, is dat de drie verklaringen – genetica, cultuur, structurele discriminatie – elkaar niet uitsluiten en elkaar zelfs kunnen beïnvloeden. Cultuurverschillen kunnen IQ-verschillen als oorzaak of als gevolg hebben, zoals ze ook oorzaak en gevolg kunnen zijn van discriminatie. ‘Stucturele discriminatie’ is wat Charles Murray ‘soft custom noemt’ en hij schrijf daarover: ‘My speculative proposition here is that once legal prohibitions and hard custom ar no longer an issue, soft custom has a short half-life.’ 

**** Hanania geeft het toe: voor iemand die vindt dat men beter over ras en IQ zou zwijgen, schrijft hij er zelf opvallend vaak over. Hij behoort tot de ‘individuals who love to talk about race and IQ, in addition to talking about talking about race and IQ, and talking about talking about talking about race and IQ.’

*****  Hoe het komt dat een bepaalde ideologie op een bepaald moment veel invloed krijgt, is een ingewikkeld vraagstuk. Natuurlijk hangt het af van de mogelijkheid om talentvolle en energieke individuelen te mobiliseren maar dat hangt op zijn beurt af van andere factoren, met inbegrip van wat wetenschappers beweren of ontdekken – Adam Smith, Darwin, Marx, Keynes, Watson en Crick, Robert Trivers … Voor wat de praktische politiek betreft, heeft Hanania natuurlijk gelijk. Elke spindoctor zal je uitleggen dat het weerleggen van argumenten weinig oplevert. Gelukkig heb ik met de praktische politiek niets te maken.*

****** Het begrip ‘hereditarian revolution’ kan zowel naar naar een maatschappelijke revolutie als naar een zuiver wetenschappelijke revolutie verwijzen. In het tweede geval zou het betekenen dat de gedragswetenschappen meer op biologie gaan steunen, zoals biologie op chemie steunt, chemie op fysica, en fysica op wiskunde. 

 

Enkele films en series

Ook de afgelopen maand heb ik ’s avonds wel eens naar een film of serie gekeken

 True Detective Sz 2 (2015)
     Het tweede seizoen van True Detective kreeg minder goede kritieken dan de andere. Toch is het, door omstandigheden, het seizoen dat ik twee keer heb gezien. Vince Vaughn speelt zijn rol van gangster erg gemaniëreerd, met een beperkt repertoire aan mimiek en gestiek. Ik veronderstel dat de meesten van ons een beperkt repertoire hebben, en bij sommigen is dat repertoire wat nadrukkelijker aanwezig. Karikaturen komen voor zowel in de film als in het leven.
     In de vierde aflevering komt er een heel opwindende shoot-out. Zoiets valt mij altijd op, omdat ik in het algemeen niet van shoot-outs in films hou. De eerste seconden van de scène zijn het sterkst, als de politiebende over straat wandelt, nog voor één schot is gelost (hier). Ik heb daarna de shoot-out in Peaky Blinders S4E5 opnieuw bekeken (hier), maar die was niet zo mooi als in mijn herinnering. Het waren vooral 15 seconden die in mijn geheugen waren blijven hangen: in het fragment 3:00-3:15.

 

Sugar (2024-2026)

     Men moet geen fan zijn van Collin Farrell om hem te appreciëren in de neo-noir reeks Sugar. Critici prezen de serie, vooral het eerste seizoen, om haar verfijnde ‘stijl’. Ik begrijp dat. Farrel draagt mooie kostuums, rijdt met een mooie wagen en woont op een mooi appartement. Dat is aangenaam om naar te kijken. Het gaat niet om een cinematografische stijl zoals als neorealisme of nouvelle vague; veeleer om wat men aanduidt met het woord design. 

 

Il Falsario (2025)

     Over een Italiaanse kunstvervalser Toni die in de jaren ‘70 terechtkomt in het gangstermilieu. Het waren de anni di piombo – de loden jaren – : corruptie in de politieke wereld, in het Vaticaan, terrorisme van extreemlinks, terrorisme van extreemrechts ... Wanneer de christendemocratische leider Aldo Moro wordt ontvoerd door de Rode Brigades, moet Toni een vervalst communiqué opstellen.
     Een aantal critici vonden de film mislukt omdat er geen personages in voorkwamen waar je enige sympathie voor kon opbrengen. Dat was niet mijn indruk. De relatie tussen Toni en zijn jeugdvrienden –  een priester en een geradicaliseerde arbeider – vond ik best gevoelig uitgewerkt. 

 

Ace in the Hole (1951)

     Van grootmeester Billy Wilder. Een ambitieuze journalist, Kirk Douglas, wil ten koste van alles munt slaan uit een dramatisch ongeval. De film bevat geen personages waar ik enige sympathie voor kan opbrengen. 

 

Nouvelle vague (2025)

     Over het maken van A bout de souffle (1960). Ik heb die klassieker twee keer gezien, en de film óver de klassieker vier keer. Bij het typen van deze regels, realiseer ik mij dat ik vanavond een vijfde keer zal kijken. Feelgood voor filmliefhebbers. Ik citeer even wat ik schreef toen de film uitkwam en besproken werd in De Standaard: 

Ik ben er zeker van dat Ruben Aerts een groot filmliefhebber is, maar in zijn recensies kan hij dat goed verbergen. Als hij een film prijst of afkraakt,  doet hij dat altijd om de verkeerde redenen. Maar zijn lof voor de nieuwe film van Linklater Nouvelle Vague is anders. Hier kun je niet meer twijfelen: hij heeft van die film genoten.

 

Summertime (1955)

     David Lean, Katherine Hepburn, Venetië … what’s not to like. Desalniettemin, vóór het midden van de film al gestopt met kijken. 

 

The Tailor of Panana (2001)

      John Boorman, John le Carré, Geoffrey Rush, spionage, de edele kunst van het kleermaken … Desalniettemin, ook hier vóór het midden van de film gestopt met kijken. Rush, die de kleermaker is van hooggeplaatste politici in Panama, zit in financiële moeilijkheden. Hij maakt een MI-6 agent – een onuitstaanbare Pierce Brosnan – wijs dat hij op de hoogte is van geheime regeringsplannen, en hij wil die voor veel geld verkopen. Dan wil ik toch liever niet weten hoe dat verder afloopt. Zou ik die andere versie van het verhaal, Our Man in Havana (1959) nog een kans geven? 

     En ja, toen ik achteraf las dat de oude Harold Pinter en de jonge Daniel Radcliffe elk een kleine rol in de film hadden, heb ik even teruggespoeld uit nieuwsgierigheid.

 

Song Sung Blue (2025)

     Biografische film, eigenlijk een soort weekendfilm, niet over Neil Diamond, maar over een Neil Diamond-tributeband. Mijn vrouw vond de optredens te bombastisch. Ze liet mij videoclips zien van de echte Neil Diamond, met optredens die inderdaad veel ingetogener zijn. ChatGPT vertelt mij dan weer dat er op Youtube vooral filmpjes te zien zijn van de látere optredens van de artiest, terwijl zijn vroegere optredens wél bombastischer waren. 

 

Return to Dust (Yin ru chen yan) (2022)

     Het Chinese platteland. Een oudere man en vrouw vinden steun bij elkaar nadat ze door hun familie zijn verstoten. Later moeten ze toezien hoe hun woning vanwege een bureaucratische regel vernietigd wordt. De vrouw verdrinkt en de man pleegt – zo kunnen we vermoeden – zelfmoord. De in China vertoonde versie is optimistischer en eindigt met een korte tekst: ‘Ma Youtie verhuisde naar zijn nieuwe appartement in de winter van 2011 en begon een nieuw leven met de hulp van de regering en de goedhartige dorpelingen.’ Deze zin is gecensureerd in de Westerse versie van de film. 

 

Brooklyn (2015)

     Ierland in de jaren 50. Eilis, een jonge vrouw vertrekt naar Amerika om daar een nieuw leven op te bouwen. Mijn vrouw heeft zoals altijd het boek gelezen en had zich de Ierse situatie armoediger voorgesteld. Ze vond dat je nu amper begreep waarom Eilis uit Ierland weg moest. De enthousiaste critici begrijp ik niet. Ze noemen de film ‘klassiek gemaakt’. Dat is waar. Hij bevat geloof ik geen enkele originele ‘vondst’. Als de regisseur een notitieboekje heeft waarin hij zijn invallen noteert, dan moet het dit keer blanco zijn geweest. 

 

In the Hand of Dante (2025)

     Hedendaagse gangsters zijn op zoek naar het manuscript van Dantes Commedia, aangevuld met fragmenten uit Dantes leven. ‘Vondsten’ genoeg, maar geen film. 

 

Priscilla (2023)

     Kort na elkaar Priscilla en Elvis (2022) opnieuw bekeken. Ik was verrast dat Priscilla zoveel beter was. 

 

A Serious Man (2009)

     Een joodse professor krijgt te maken met de ene tegenslag na de andere. Van de Coen-broers. Zéér joods en zéér mooi. 

 

Saturday Night Live (2024)

     Ik heb hier al iets geschreven over die film. De film nu opnieuw bekeken met mijn zoon, en hem voortdurend uitgelegd wie die mensen waren: Chevy Chase, Dan Ackroyd, John Belushi … Voor het eerst beseft dat Jim Belushi niet dezelfde persoon is als John Belushi, en dat het die laatste is die meespeelt in The Blues Brothers (1980). 

 

Cape Fear (2026)

      Mij bij deze serie voortdurend afgevraagd of ik de oorspronkelijke thriller van 1962, met Robert Mitchum, ooit gezien heb. Verwar ik die film niet met The Night of the Hunter (1955)? En heb ik dié wel gezien. Ik ben echter heel zeker dat ik de Cape Fear van 1991 niét gezien heb, en de reclamespots wel.

 

The Devil Wears Prada 2 (2026)

     Iets minder, maar alweer charmant.

 

The Sunset Limited (2011)

     Verfilmd toneel naar een script van Cormac McCarthy. Eén kamer, twee acteurs. Een leerling zei mij 15 jaar geleden dat het de beste film was die hij ooit had gezien. Ik was dus al 15 jaar aan het wachten op een gelegenheid om om die mededeling te controleren. Conclusie: een goede film, maar ik geloof dat mijn oudleerling er ondertussen al betere heeft gezien. (Zie ook hier.)

A Hidden Life (2019)
     Het was weer enige tijd geleden dat ik nog een film van Terence Malick had gezien en nu had mijn vrouw A Hidden Life ontdekt hij bij het aanbod van VRT-Max. Een diepgelovige Duitse boer tijdens de Tweede Wereldoorlog weigert om de eed van trouw af te leggen aan de Führer. Omdat het over een boer ging, wist ik dat we ons aan prachtige natuurbeelden mochten verwachten, en omdat het Terence Malick was, wist ik dat we ons aan een poëtische impressie mochten verwachten. Een gewone film bestaat uit een 50-tal scènes op één locatie en binnen één tijdsperiode. Mijn indruk na de film was dat we enkele honderden korte scènes hadden gezien. Maar mijn chatbot heeft mij uitgelegd waarom dat een slechte karakterisering is.

 Bij een conventionele publieksfilm heb je vaak: scène → scène → scène → volgende plotontwikkeling. Bij Malick is het eerder: moment → beeld → beweging → fragment van gesprek → natuurbeeld → voice-over → ander moment →herinnering → terug naar de handeling. De grenzen tussen scènes worden daardoor veel minder duidelijk.

    Dat is inderdaad veel preciezer. Het resultaat van die werkwijze is eerder lyrisch dan dramatisch. De enige scène die bij mij dramatisch overkwam was een monoloog van Bruno Ganz die als rechter een laatste poging waagt om de gelovige boer tot een meer opportunistische houding te verleiden, een beetje zoals de duivel dat deed met Jezus in de woestijn. 
     De indruk dat de film uit honderden fragmenten bestaat houdt trouwens niet lang aan. Na enkele uren beginnen de fragmenten in je herinnering samen te klonteren tot scènes en sequenties. 

Fauci - covid - racisme

      De zaak Fauci heeft een oude discussie weer doen opflakkeren. Waar was het SARS-CoV-2-virus ontstaan? Sommigen beweerden dat de virusvariant ontstaan was op een Chinese markt waar wilde ratten en honden als vlees worden verkocht; anderen waren er zeker van dat het uit een Chinees laboratorium was ontsnapt.
      Lieden die het niet konden weten maakten op de sociale media ruzie met andere lieden die het ook niet konden weten. En toevallig: wie in het laboratoriumlek geloofde, geloofde niet in de vaccins, en wie in de vaccins geloofde, geloofde niet in het laboratoriumlek. Als je het vandaag aan Chat-GPT vraagt is de waarschijnlijkheid van de markthypothese 55 à 70 procent en die van het laboratoriumincident 20 à 30 procent.
     Wat mij bij de discussie – en bij andere corona-discussies – opviel waren de wonderlijke argumenten die werden aangehaald. Apoorva Mandavilli, wetenschapsjournaliste bij de New York Times, postte in 2021:

Vroeg of laat zullen we stoppen met spreken over het laboratoriumlek en toegeven dat dat verhaal voortkomt uit racisme. Maar zover zijn we helaas nog niet.

     Het antwoord van Nelli Bowles van The Free Press vond ik grappig: ‘Hoe kan het nu racistischer zijn om te zeggen dat de ziekte in een Chinees onderzoekslabortarium ontstaan is in plaats van op een Chinese markt waar vieze dieren worden verkocht om op te eten?’

 

Verzamelde kortjes

Sophie Straat’s neofascisme
     Bij een optreden in Genk riep de Nederlandse zangeres Sophie Straat vanop het podium: ‘Ik leef in een neofascistisch kutland, en jullie eigenlijk ook.’ Een bedenking. Wat bedoelt ze hier precies met eigenlijk? Dat Vlaanderen eigenlijk nog altijd iets minder neofascistisch is dan Nederland.  Of moeten we het vergelijken met een zinnetje als: ‘We leven hier eigenlijk in een neocommunistisch kutland.’

De harteloosheid van Knack
         In mijn postbus zie ik volgende kop van Knack verschijnen: ‘Geen eclipsbril in huis? Zo kijkt u veilig naar de zonsverduistering.’ Maar toen ik de kop aanklikte, bleek dat het artikel zich achter een betaalmuur bevond. Knack liet hier dus uit inhaligheid de kans liggen om duizenden, misschien zelfs tienduizenden, Vlamingen te behoeden voor permanente blindheid!

Mamdani’s gesubsidieerde supermarkten
     Men spreekt veel kwaad van Doorbraak, terwijl het toch erg goede stukken heeft. Dat over Mamdani die 5 gesubsidieerde supermarkten in New York wil invoeren, heb ik graag gelezen (zie hier). Ik weet niet of ik met een stuk over dat onderwerp even nuchter was gebleven. 

Socialisme 2.0 in de VS
     Socialisme 1.0 bestond in de VS vooral uit de kleine maar invloedrijke communistische partij. Nu gaat het om een nieuwe generatie politici die actief zijn binnen de Democratische partij. Wat Roeland Termote schrijft in De Standaard (21/8) lijkt de situatie goed samen te vatten: ‘De meeste socialistische politici staan het sterkst bij stedelijke kiezers met een hoog opleidingsniveau, maar een laag inkomen.’

The Economist en De Standaard 
    Gisteren maakte ik mij vrolijk over een stuk in De Standaard: ‘The Economist opent aanval op topeconoom Daren Acemoglu.’ Vandaag zie ik dat  het Engelse weekblad een stuk brengt over Yuval Noah Harari die tekortkomingen ziet in de visie van Elon Must. Zou het niet enig zijn als De Standaard nu een stuk zou schrijven met als kop : ‘The Economist opent aanval op topondernemer Elon Musk.’

‘Links’ en ‘rechts’
     Ondanks al hun tekortkomingen vind ik de begrippen ‘links’ en ‘rechts’ nog altijd bruikbaar om over politiek te spreken. Zou men bijvoorbeeld niet kunnen zeggen, om ons tot 1976 te beperken, dat Rocky een rechtse film, en Taxi Driver een linkse film is?

 

Hamsun en Reve
     Ben ik nu de enige die vind dat er wel wat gelijkenis in toon is tussen Honger (1890) van Kunt Hamsun en De avonden (1947) van Gerard Reve? 

Inflatie
     Voor inflatie worden verschillende verklaringen gegeven. Eén ervan is dat er teveel geld gecreëerd wordt vergeleken met het aantal goederen en diensten. Ik las laatst een andere verklaring in de vorm van een meme: ‘Inflatie: oligopolies die in concurrentie zijn wie de hoogste prijs kan vragen.’ Het lijkt mij logisch dat oligopolies – met een beperkt aantal bedrijven – hogere prijzen kunnen vragen dan op een echt vrije markt. Maar als ze met elkaar in concurrentie gaan, dan is het om de láágste prijs te kunnen aanbieden. Dat ze die prijs graag zo hoog mogelijk hebben, heeft er niets mee te maken. Dat is ook zo op een vrije markt.

De Standaard opent aanval op AI*
     ‘Chatbots lijken misschien gratis,’ schrijft Ruben Mooijman (DS 22/8). ‘Maar we betalen ze dus dubbel en dwars terug via het woonkrediet.’ Die formulering zou de indruk kunnen wekken dat een deel van wat we aan interesten betalen naar de AI-industrie afvloeit. Maar zo is het natuurlijk niet. Het gaat erom dat voor de investering in AI veel geld wordt geleend, waardoor het aanbod aan geld kleiner wordt en de rente dus hoger. In de vooringenomen taal van Mooijman wordt dat:

Om de steeds megalomanere datacenters te kunnen blijven financieren die de AI-industrie denkt nodig te hebben, wordt er tegen de sterren op geleend.

     Ik moet denken aan de megalomanen die indertijd overal ter wereld spoorwegen hebben aangelegd. In elk geval: we moeten hopen dat Mooijman geen gelijk krijgt, dat de datacenters een goede investering zijn en geen uiting van megalomanie, en dat de AI-industrie dat geld allemaal kan terugbetalen. Anders is de verhoogde hypotheekrente het minste van onze problemen.

* Mijn titel verwijst naar een kop in De Standaard: The Economist opent de aanval op topeconoom Daren Acemoglu. 

Subsidies voor opera
        ‘Als we geen subsidies krijgen, moeten we voor tickets prijzen vragen van 500 euro of meer,’ zegt Jan Vandenhouwe, artistiek directeur van Opera Ballet Vlaanderen.’ (DS 21/8).  Nu kosten die tickets tussen 26 en 140 euro. Het nadeel van niet de reële kostprijs in het ticket te verrekenen is dat de gewone economische wetten niet meer opgaan. Algemeen directeur Benedikt Spierings geeft een mooi voorbeeld: 

 Een extra voorstelling kost meer dan ze oplevert. Daarom kunnen we van succestitels als ‘Carmen’ minder opvoeringen plannen dan er een publiek voor is.

     In het algmeen zou men, na het maken van de vaste kosten, meer winst moeten maken naarmate men meer voorstellingen organiseert. In de 19de eeuw kon je makkelijker rijk worden met toneelstukken en opera’s dan met romans. Je moest heel wat investeren in een productie en als je na enkele voorstellingen moest stoppen, maakte je verlies. Maar als je het stuk maandenlang kon laten opvoeren, zat je op rozen.

 Clement en Laurent
     Wie vorige week veel op de sociale media heeft gescrold maakt veel kans om volgende geestige koppen te hebben zien voorbijkomen: ‘Belgian car salesman becomes prince after royal parentage confirmed’ (BCC) of ‘… after DNA test proves royal parentage.’
     Dat is een prachtig voorbeeld van Angelsaksische humor, en de truc, als je wil, bestaat erin om géén humoristisch effect na te streven. De humor is een neveneffect van de zakelijkheid en bondigheid. De kop is bij wijze van spreken niet kwaad bedoeld. Daarbij moet je voor ogen houden dat het Britse of Amerikaanse publiek nog nooit gehoord heeft van prins Laurent, Wendy Van Wanten en hun liefdeskind, en dus best wat achtergrondinformatie kan gebruiken. Mocht Het Laatste Nieuws de kop ‘Autohandelaar wordt prins na DNA-test’ brengen, dan zou dat grove satire zijn.
    Zelf was ik overigens gerustgesteld toen ik op Het Nieuws vernam dat Clément weliswaar prins werd, maar niet als mogelijke troonopvolger in aanmerking kwam. We weten sinds Willem de Veroveraar hoe het kan lopen als een bastaard op de troon komt. 

De scholierenstaking van vorig jaar

Net nu het schooljaar herbegint vind ik een oud stukje terug over de scholierenstaking van vorig schooljaar dat ergens in een ander blogstukje verstopt was.

      Theoloog Hans Geybels (DS 21/1) steunt de scholierenstaking. ‘Mijn zoon van veertien gaat staken en ik steun hem daarin.’ Die vaderlijke trots siert hem. Ik ken een moeder wier dochter niet staakt, en die er als lid van de leerlingenraad in geslaagd is om de staking in haar school te vermijden. Die moeder is daar ook trots op.

      Geybels en ik denken verschillend over allerlei zaken. Zo schrijft hij:

‘Als leerlingen beter aanvoelen dan de meeste inrichtende onderwijsinstanties dat er te veel staatsinmenging is in het onderwijs, dan is er iets mis.’

      Maar is dat ‘aanvoelen’ de reden waarom leerlingen willen staken? Of is het omdat ze gehoord hebben dat ze vrije dagen zouden verliezen, omdat ze de opwinding van een stakingsdag verkiezen boven een doordeweekse same-old-same-old schooldag, omdat ze van hun leraren iets gehoord hebben over de waarde van lange deliberaties, of omdat ze niet gewapend zijn tegen drogredenen als ‘er moet iets gedaan worden aan het lerarentekort en daarom moeten de pedagogische studiedagen behouden blijven.’ Ik heb op twitter een paar stakingsoproepen van leerlingen gezien, en die jongens leken mij van het type dat ‘zijn voet in brand zou steken om een dag geen les te moeten volgen.’ 
     In elk geval, toen ik veertien jaar was, voelde ik in de verste verte niet aan wat er fout kon lopen in het nationaal onderwijsbeleid, en toen mijn zoon veertien jaar was, had hij in dat aanvoelen niet meer vorderingen gemaakt dan ik op zijn leeftijd. Mijn zoon had een uitgesproken oordeel over wat er op het menu moest staan in het schoolrestaurant, en over welke leraren goed of slecht les gaven, maar over algemeen onderwijsbeleid zou hij mij hebben nagepraat, totdat hij op zijn zestiende bij mijn wijsheden vraagtekens ging zetten – een neiging tot kritisch en zelfkritisch scepticisme die mij deugd deed toen ik ze vaststelde.
     Er zijn ook zaken waar Geybels en ik hetzelfde over denken. Hij heeft een hekel aan oppervlakkige invulboekjes. Ik ook. Hij betreurt de nadruk die in het verleden werd gelegd op ‘vaardigheden’. Ik ook. Hij beweert dat de kwaliteit van het onderwijs decennialang achteruit is gegaan. Dat beweer ik ook. Geybels wil net als Zuhal Demir ‘kwaliteitsvol onderwijs. ‘Alleen,’ zo schrijft hij, ‘lopen de meningen van de minster en die van mij over kwaliteit nogal uiteen.’
     Waar gaat het meningsverschil over?  Geybels vreest dat onze minister aanstuurt op ‘strenge scholen waar tucht en discipline heersen’, en dan doemt voor hem het angstaanjagende beeld op van de autoritaire Juf Bulstronk uit Matilda en van de sadistische directrice Dorothea Omber uit Harry Potter*. Ik heb begrip voor die angst. Ik heb ook zo’n angsten die voortkomen uit films. Uit Entre les murs (2006) bijvoorbeeld, of uit de Netflix-serie Adolescence (2025). Wij kunnen allemaal akkoord gaan dat een school het juiste evenwicht moet vinden tussen vrijheid en discipline. De vraag is in welke richting de meeste scholen vandaag afwijken. Zelf denk ik dat Demir gelijk heeft als ze het in de richting van meer discipline zoekt**. Maar het blijft een moeilijke discussie, en we kunnen ze niet oplossen door met angstaanjagende films te zwaaien.
      Verder is Geybels bang dat Demir het onderwijs stuurt in een eenzijdig technocratische richting. 

Geen algemene en brede vorming, maar nuttige kennis. De klemtoon ligt alleen op wiskunde, wetenschappen en taal. Volgens de minister dragen de levensbeschouwelijke vakken niet bij aan de kwaliteit van het onderwijs. In het verslag van de Onderwijscommissie van 8 januari beweert ze daarover: ‘Ik wil duidelijk meegeven dat dit voor mij geen prioriteit is. Ik heb andere katjes te geselen, die veel belangrijker zijn.’ Leerkrachten van levensbeschouwelijke vakken hoeven ook niet meer in de klassenraden te zitten, en ook lichamelijke opvoeding, kuntzinnige en literaire*** vakken verdwijnen naar de achtergrond.

     Ik interpreteer die uitspraak van Demir helemaal anders. In de eerste plaats wil ze de oude discussie over de levensbeschouwelijke vakken niet oprakelen: moet het vak Godsdienst autonoom blijven of opgaan in een breder vak Levensbeschouwing? Ten tweede wil ze de kwaliteitsverhoging niet gelijktijdig over de hele lijn doorvoeren, maar in een eerste fase in de genoemde vakken. De reden kan gedeeltelijk technocratisch zijn, maar het heeft zeker ook te maken met de meetbare ravages die in die vakken zijn aangericht. Ten derde is de vrijstelling van sommige leerkrachten om klassenraden bij te wonen een kwestie van gezond verstand. Die leerkrachten geven een beperkt aantal uren, moeten op te veel klassenraden aanwezig zijn, en hun vakken hebben weinig belang bij de toekenning van A-, B- of C-attesten****, en evenmin voor het kiezen van een verdere studiecarrière. Dat betekent helemaal niet dat die vakken niet belangrijk zijn.
     Geybels brengt nog een andere, veel moeilijker, kwestie ter sprake.

Worden leraren er in de toekomst werkelijk vrolijker van om door de staat geleide programma’s uit te voeren? Zonder eigen inspiratie, zonder de mogelijkheider iets van zichzelf in te leggen? …  Ik ben bezorgd over de controlerende wijze waarop het ministerie zich opdringt aan het werkveld. Nooit in het verleden is de inmenging op scholen zo groot … geweest … Zoals iedere ouder wil ik mijn kinderen de beste mogelijke opvoeding geven. Daarvoor denk ik terug aan mijn eigen schooltijd en aan de leraren die mij het meest zijn bijgebleven. Dat waren vaak degenen met een dikke, zelfgeschreven cursus (kennis!) met veel gezag (zonder autoritair te zijn), maar vooral degenen van wie ik voelde dat ze bevlogen waren, dat ze hun job graag deden omdat ze er nog een eigen invulling aan konden geven. Hun bevlogenheid gaf mij vleugels*****.

     Ik weet niet of ik als leraar ‘bevlogen’ was, veel ‘gezag’ had, of mijn leerlingen ‘vleugels gaf’. Zeker is dat ik heel dikke, zelfgeschreven cursussen gebruikte en dat ik mijn job alleen graag deed als ik mijn eigen invulling kon geven. Ik heb daar veel last mee gekregen van de kant van doorlichtingsteams en directieleden die vonden dat ik te veel afweek van de vakoverschrijdende eindtermen, te veel aandacht besteedde aan literatuur, de Algemeen-Pedagogische Richtlijnen in de wind sloeg, en de leerplannen alleen consulteerde om te weten wát ik moest geven, en niet om te weten hoe ik dat moest aanpakken. De tyrannieke inmenging die ik ondervond bracht er mij soms toe om tegen mijn zoon te zeggen: ‘Je mag later alles worden wat je wilt, maar als je voor het onderwijs kiest, sla ik je dood.’
     En nu denkt Geybels dat Demir die tirannieke inmenging nog verder wil opdrijven. Ik denk dat het anders is. Gedurende 50 jaar is vanuit het ministerie en vanuit de koepels een schadelijke onderwijsstijl opgedrongen aan scholen en leraren. Dat is een langzaam proces geweest, met af een toe een stroomversnelling, en met veel weerstand van leraren die koppig de oude kwaliteitsnormen nastreefden. Vandaag wil Demir met de haar kenmerkende voortvarendheid de tegenovergestelde richting uit. Ze wil zoals dat heet ‘de tanker keren’. Dat is ook een vorm van ‘inmenging’ en de uitdaging lijkt mij om die inmenging te verzoenen met tegelijk een grotere autonomie van de leraren. Dat moet mogelijk zijn als drie voorwaarden vervuld zijn. De discipline in de scholen moet verbeteren zodat leraren zich in het klaslokaal meer kunnen permitteren******. Doorlichtingsteams moeten focussen op resultaten en niet op het volgen van pedagogische regeltjes.  En je mag niet alle vakken tegelijk willen ‘hervormen’; begin met duidelijk omschreven domeinen zoals … wiskunde, wetenschappen en talen.
      Tot slot, mocht ik leraar zijn van een levensbeschouwelijk vak, dan zou ik het fijn vinden dat mijn vak met rust gelaten werd. Ik weet dat er collega’s zijn die daar anders over denken. Hoe meer richtlijnen ze krijgen voor hun vak, hoe meer ze gecontroleerd worden, hoe liever ze dat hebben. Ze beschouwen die richtlijnen en controle als een bewijs dat hun vak ernstig wordt genomen. Dat is iets wat ik nooit zal begrijpen.

* Scholen en directies zoals geschetst in de Matilda- en Harry Potter-films hebben misschien echt bestaan, maar ik heb er persoonlijk geen ervaring mee gehad. De scholen en klassen van mijn jeugd geleken meer op die van films als Doubt en The Holdovers. Voor een nog verder verleden denk ik aan The Browning Version en Goodbye Mr. Chips. 

** Over discipline op school, zie mijn stukjes hier en (terloops) hier. Over het Demir-plan waar de leerlingen tegen willen staken, zie mijn stukje hier. Mijn eerste bedenkingen bij de scholierenstaking staan hier.

*** Ik geloof niet dat er in het middelbaar ‘literaire vakken’ bestaan die onafhankelijk van de taalvakken worden onderwezen. 

**** Ik heb altijd gevonden dat mijn eigen vak Nederlands ook niet erg belangrijk was voor het toekennen van die attesten. 

***** Ik heb een aantal woorden en zinnen weggelaten die verwijzen naar kwesties die ik hier niet wil behandelen: de verhouding tussen ‘kennis’ en ‘vorming’, en de rol van ‘inspraak’. Voor wie naar mijn mening nieuwsgierig is: ik zie weinig voordelen in ‘inspraak’ en ik geloof dat ‘vorming’ op school grotendeels impliciet langs ‘kennisverwerving’ verloopt. Wel geloof ik dat de levensbeschouwelijke vakken bij die ‘vorming’ een aparte en belangrijke plaats innemen. Ik wil hier graag toegeven dat godsdienst het enige vak was waar ik in het middelbaar goede punten voor haalde. 

****** Een gedisciplineerde omgeving creëert ruimte voor types zoals John Keating in Dead Poets Society … waar ik nooit veel sympathie heb gehad.