Een 'vredesinitiatief' rond Oekraïne

     ‘115 burgers,’ lees ik op De Wereld Morgen, ‘richten zich in een open brief tot politici en beleidsmakers met de oproep om ‘diplomatie een kans te geven’ zodat de oorlog in Oekraïne kan stoppen. Ik heb, zoals dat gaat, snel naar beneden gescrold waar de namen staan van de bekendste ondertekenaars: Johan Depoortere, Walter Zinzen, Ng Sauw Thjoi, Philippe Van Parijs, Ludo De Witte, Ludo Abicht, Mieke Vogels, Lucas Catherine, Paul Van Rompuy, Brigitte Raskin, Patrick Deboosere, Charles Ducal, Tom Sauer, Reginald Moreels, Lode Vanoost, Ludo De Brabander, Dominique Willaert, Marc Cabus, Robrecht Vanderbeeken. 
     Dat zijn inderdaad bekende namen, want zelfs iemand als ik moet er maar één van opzoeken op Wikipedia; de andere namen ken of herken ik. Van sommigen begrijp ik niet dat ze zo’n brief hebben kunnen ondertekenen. Van anderen begrijp ik het maar al te goed. Bij een eerste lectuur zijn er twee zinnen die het meest mijn ergernis wekken. 

‘Het antwoord van de Europese Unie en de NAVO is escalatie met drone- en raketaanvallen diep in Rusland’ ... Steeds grotere delen van de bevolking in Europa hebben genoeg van de offers die hun worden gevraagd om Oekraïne met miljarden te blijven steunen …’

     Mijn lezers weten dat ik meestal niet uit verontwaardiging schrijf. Het ligt niet in mijn aard, past niet bij mijn leeftijd, en zet de poort open naar selectiviteit en hypocrisie. Als ik dan toch door verontwaardiging overvallen wordt, haal ik spreekwoordelijk diep adem en tel tot tien. Bij het lezen van die brief deed ik dat ook: er een nachtje over slapen, en dan rustig eens lezen, zin per zin, bij een kop koffie en met het rustige gemoed dat mijn ochtenden kenmerkt. Eens kijken wat er in de brief staat.

 

‘Red Oekraïne, stop de oorlog’

 

Dat is een heel goede titel, waar ik volledig akkoord mee kan gaan.

 

‘Alles wijst erop dat de oorlog in Oekraïne op een keerpunt is beland … Oekraïne zit in de hoek waar de klappen.’

 

     Deze stelling wordt gestaafd met enkele onweerlegbare feiten: de moeilijke positie van de VS door de Iran-oorlog, de hoge brandstofprijzen waar Poetin van profiteert, de verlamming van de Oekraïense havens, de winter zonder verwarming waar de burgers tegen aankijken. Dat is allemaal waar. Maar ik betwijfel of dat een evenwichtige SWOT-analyse is van zowel de Russische als de Oekraïense positie.

     Ik kijk sinds het begin van de oorlog met ongeveer evenveel argwaan naar berichtgeving over hoe zwak Rusland, of hoe zwak Oekraïne, eigenlijk wel niet is.  Die rapporten over de strategische zwaktes van Rusland komen vaak van bronnen die Oekraïne welgezind zijn. Ik vrees dan met wensdenken te maken te hebben. Ik vraag mij soms af of, anderzijds, de berichten die de Oekraïense zwaktes in de verf zetten niet eveneens door wensdenken zijn beïnvloed. Misschien hopen sommigen dat Oekraïne zo zwak is dat het om vrede zal moeten smeken. Misschien.

     In elk geval is de dramatische situatie van Oekraïne wel een argument, maar geen voldoende argument, om voor capitulatie te pleiten. Er zijn in de geschiedenis wel meer voorbeelden van landen die er in een oorlog heel slecht voor stonden en toch niet gecapituleerd hebben. 

 

‘De ongemakkelijke waarheid is dat Europa sinds de invasie van Oekraïne minstens evenveel neertelde voor Russische energieleveranties als het aan steun voor Oekraïne leverde.’

 

     Dit is inderdaad een ongemakkelijke waarheid. So what? Het is van de briefschrijvers niet meer dan een goedkope sneer naar het ‘hypocriete’ Europa maar verder past die sneer heel slecht in de rest van de argumentatie. Er zijn twee manieren waarop Europa Oekraïne kan helpen: door rechtstreeks steun te verlenen en door de handel met Rusland verder te beperken. Die tweede manier werkt minder goed omdat andere landen wel handel blijven drijven met Rusland.  Als ik moest kiézen tussen de handel verder afbouwen en de steun verder opdrijven – twee maatregelen die offers vragen van de Europese bevolking – zou ik voor het laatste kiezen.

 

‘Het antwoord van de Europese Unie en de NAVO is escalatie met drone- en raketaanvallen diep in Rusland.’

 

     Dit is een onbeschaamde overname van de Russische versie van het conflict. Boven alle laaggebergte van feiten en interpretaties aangaande de oorlog in Oekraïne steekt er één feit als de Himalaya boven alles uit: Rusland is Oekraïne binnengevallen, niet omgekeerd, en het was niet omdat Rusland een inval van Oekraïne moest vrezen. Veel ondertekenaars van de brief zullen dat erkennen. De Russische propaganda doet er echter alles aan om dat feit te verbergen. Daarom wordt de conflict geframed als een oorlog die het Westen voert tegen Rusland, met Oekraïne als proxy. De zin van de open brief kan alleen binnen deze waanzinnige interpretatie worden begrepen.

     Maar het is niet Europa noch de Navo die de drone-en raketaanvallen diep in Rusland beslist of plant. Het zijn de Oekraïense regering en legerleiding die zulke zaken beslist en plant. Of denkt iemand dat Ursula von der Leyen of Mark Rutte er bij Zelensky op aandringt om meer drone- en raketaanvallen diep in Rusland uit te voeren?  Hoogstens geven ze hun fiat, en worden Westerse inlichtingen en materieel gebruikt om de aanvallen uit te voeren. 

 

‘Het ontbreekt [Europa] aan strategie zowel voor het doel als voor de middelen.’

 

     Over de strategie van de oorlog heb ik niets te melden. Alleen dit: de strategie die de Russen volgen om de bevolking te demoraliseren door bombardementen van woningen en infrastructuur heeft historisch gezien een heel slechte track record. 

 

‘Premier De Wever zei terecht dat we ooit weer normale betrekkingen moeten aanknopen met Rusland … Laat De Wever en zijn coalitiepartners de daad bij het woord voeren en bondgenoten zoeken om de EU van koers te doen veranderen … De Wever zei ook dat een nederlaag van Rusland niet waarschijnlijk en ook niet wenselijk is.’

 

     Bart De Wever wordt tot drie maal toe correct maar selectief geciteerd. Daar is een reden voor. Als conservatief politicus voelt De Wever zich ook in de Oekraïne-kwestie minder aangetrokken door het wensdenken van veel linksliberalen. Maar nooit heeft hij de vermindering van de Oekraïne-steun bepleit, of heeft hij onderhandelingen voorgesteld als alternatief voor militaire steun.

     Het is overigens een eigenaardig gezagsargument om juist uitspraken van De Wever aan te halen in een brief met zoveel ondertekenaars van linkse signatuur. Ik geloof dat sommige van hen, zoals Tom Sauer, oprecht blij zijn met elk standpunt dat, al is het maar heel gedeeltelijk, in zijn richting opschuift. Maar voor de linkse ondertekenaars lijkt het mij een truc om De Wever te ontmaskeren: ‘we eisen de daad bij het woord’ en ‘De Wever doet alsof hij voor onderhandelingen is, maar ondertussen zet hij onverminderd de militaire steun verder.’ De laatste zeven woorden zijn gelukkig waar. 

 

‘Met dat land [Rusland] delen we immers dezelfde landmassa en het alternatief voor normale betrekkingen is eeuwigdurende oorlog.’ 

 

     Dat we eenzelfde landmassa delen met Rusland is een uitstekend argument voor waakzaamheid en voor de uitbouw van een Europese defensie, zeker nu het land met de Oekraïne-oorlog zijn imperialisme, zijn agressiviteit en zijn militarisme bewezen heeft. Zolang het roer in Rusland niet wordt omgegooid is een koude oorlog onvermijdelijk. Zo’n koude oorlog sluit economische en diplomatieke betrekkingen niet uit. Ook moet die ‘oorlog’ niet eeuwigdurend zijn. Er is geen enkel bezwaar tegen Europees-Russische gesprekken over ontwapening, maar dan aan de twee kanten.

 

‘Steeds grotere delen van de bevolking in Europa hebben genoeg van de offers die hun worden gevraagd om Oekraïne met miljarden te blijven steunen, terwijl ze tegelijk de militaire uitgaven in hun eigen land tot ongeziene hoogten zien groeien ten koste van sociale voorzieningen, onderwijs en gezondheidszorg.’

 

     Na het gezagsargument De Wever krijgen we het populistisch argument van de offers van de bevolking. Het woord populistisch is hier geloof ik niet misplaatst, aangezien het argument vooral naar voren wordt geschoven door partijen als die van Tom Van Grieken, Marine Le Pen, Alice Weidel … Het is overigens waar dat elk beleid afwegingen vereist, en dat daardoor altijd iets wordt opgeofferd ten voordele van iets anders. Dat geldt voor geopolitieke veiligheid, binnenlandse veiligheid, justitie, klimaat, asielmigratie. Alle middelen die daar naartoe gaan, kunnen niet worden besteed aan ‘sociale voorzieningen, onderwijs en gezondheidszorg.’ 

     En die ‘ongeziene hoogten’ van de militaire uitgaven … De Belgische Defensie-uitgaven lagen tussen 1950 en 1990 rond de 3 procent van het BBP, en dat was in een tijd dat onze veiligheid nog vooral gegarandeerd werd door de VS. In 1952 bijvoorbeeld waren de Defensie-uitgaven hoger dan de pensioenuitgaven: 4,92 tegenover 4,40 procent van het BBP.

     Na 1990 – men begrijpt waarom – is een scherpe daling van de Defensie-uitgaven ingezet zodat ze tussen 2011-2024 neigden naar 1 procent van het BBP. In 2025 stegen ze weer naar 2 procent (terwijl de hoogte van de pensioenuitgaven ondertussen meer dan 13 procent is). De huidige Defensie-uitgaven zijn dus niet ‘ongezien’. 
     We kunnen ons zelfs afvragen of 2 procent hoog genoeg is als de Amerikanen hun traditionele engagement tegenover Europa verder afbouwen. Aan de andere kant, als Rusland zich uiteindelijk verzoenend opstelt in Oekraïne, zijn economie demilitariseert en zijn hybride aanvallen op Europa stopt – tiens, daarover staat niets in de brief – dan kunnen we op termijn die 2 procent weer afbouwen.

 

‘Het alternatief [voor een veranderde EU-koers] is de totale vernietiging van Oekraïne.’

 

     De totale vernietiging? Betekent dit dat Poetin een losgeslagen en irrationele tiran is die bereid is om het ‘broedervolk van Oekraïne’ totaal te vernietigen? En is hij daartoe in staat is? Ik weet dat niet. Maar de totale vernietiging als alternatief voor ogen houden is een slechte manier om aan onderhandelingen te beginnen. Dan kun je alleen maar capituleren. Niet voor niets wordt de totale vernietiging altijd als dreigement gebruikt. Het was de toon die Hendrik V volgens Shakespeare aansloeg in zijn martiale toespraak: ‘I will not leave the half-achieved Harfleur / Till in her ashes she lie burièd …’ En dan volgen nog wat sadistische details. Het was ook de toon van generaal Westmoreland (of iemand anders) die Vietnam zou terugbombarderen naar het stenen tijdperk. Over Trump die Iran al minstens zeven keer bedreigd heeft met total annihilation zullen we maar zwijgen.
     Nu, Poetin zelf heeft geloof ik het dreigement van Hendrik, Westmoreland en Trump nog niét gebruikt, maar hij heeft het in zekere zin niet nodig als er in het Westen voldoende briefschrijvers zijn die er wel mee zwaaien. 

 

‘Steeds meer Oekraïners verkiezen een lelijke vrede boven een eindeloze oorlog.’

 

     Het is als provocatie verwoord, maar ’t is juist. Als er een onderhandelde vrede komt, wat ik hoop, zal het een lelijke vrede zijn, vanuit het standpunt van de Oekraïeners en vanuit het standpunt van de rechtvaardigheid. Ik heb laatst nog in een heel andere context geschreven dat compromissen altijd verachtelijk zijn. En ik zal de briefschrijvers nu niet lastig vallen met de vraag hóe lelijk de vrede mag zijn. Het is niet aan hen of aan mij om dat uit te maken, maar aan de Oekraïeners. In plaats daarvan heb ik een kleine vraag in de marge: hoevelen van de briefschrijvers zouden een manifest ondertekenen waarin de zin voorkomt: ‘Steeds meer Palestijnen verkiezen een lelijke vrede boven een eindeloze oorlog.’ 

 

***

 

       De open brief besluit met een oproep om deel te nemen aan de ‘vredesbetoging’ van 22 november onder het motto: Voor welzijn, tegen oorlog! Welfare not Warfare. Hoezeer ik ook voor welzijn en tegen oorlog ben, ik zal er niet bij zijn. Ik heb mij daarentegen eens goed laten gaan en hierboven en in de titel een woord tussen polemische aanhalingstekens gezet, een plaagstoot die ik meestal probeer te vermijden.