Trump en Mussolini

     Er verschenen kort na elkaar twee stukken waarin Trump werd vergeleken met de Italiaanse dictator Mussolini, een van historicus Brecht Declercq en een van filosofe Tinneke Beeckman. De auteurs verwijzen niet naar Mussolini met polemische bedoelingen, zoals dat gebruikelijk is, maar proberen uit de vergelijking enig inzicht te halen. 

                                                                          *** 

    Declercq bijt zich vast in de wispelturigheid van Mussolini en Trump. Politiek is voor hen geen kwestie van doctrine, schrijft Declercq ‘maar van wil, krachtsverhoudingen en opportuniteit.’ Daar zit iets in. Maar tegelijk zou je denken dat de mééste succesvolle politici – loodgieters als Jean-Luc Dehaene bijvoorbeeld – zich laten leiden door ‘wil, krachtsverhoudingen en opportuniteit’ en niet door  ‘doctrines’.
     We moeten hier echter denken aan een graadverschil. De meeste politici hebben wel degelijk enig idee in welke richting de samenleving zou moeten evolueren. Mussolini had zo’n idee achter zich gelaten, Trump heeft zo’n idee nooit gehad. 

De ‘koers' van Trump en Mussolini is: … niet de bestemming telt, maar de beweging zelf, het gevoel dat er schot in de zaak komt …  Het gevolg [is] een beleid dat voortdurend van richting [kan] veranderen. Voor de aanhangers [is] dat geen afknapper maar een genot om naar te kijken. [Iemand neemt] het heft in handen, de anderen moesten maar reageren en voortdurend hun pionnen verzetten.

     Je ziet dat ook bij de Europese Trump-bewonderaars. Trump trekt naar Davos en schudt aan de boom. Wat hij precies zegt doet niet ter zake. Maar men geniet van de verbijstering die hij bij de Europese leiders nalaat. Wat een stumperds! Trump gaf weer iedereen het nakijken!
     In mijn jeugd heb ik mij ooit door zo’n energiek activisme aangetrokken gevoeld. Ik kan mij dat nu niet meer voorstellen. Als je dat ideaal doortrekt, denk ik nu, kom je in de slechtste van de mogelijke werelden terecht: oorlog om de oorlog, zoals Marinetti propageerde, en revolutie om de revolutie, wat Mao als het hoogste ideaal zag.

                                                                        ***

      Tinneke Beeckman gaat verder door op de vergelijking van Declercq. Waar die laatste vooral voorbeelden gaf uit het buitenlands beleid, neemt zij de grote ideologieën voor haar rekening. De reactionairen willen terug naar het verleden, de conservatieven willen de verandering temperen door tradities, de liberalen willen de individuele vrijheid vergroten, en de socialisten willen de gelijkheid hier op aarde realiseren*. Maar wat wilde Mussolini realiseren? Wat wil Trump realiseren? Make Italy Great Again? Make America Great Again? Maar hoe moet die Italiaanse of Amerikaanse grootheid worden opgevuld? Met het verleden, met tradities, met gelijkheid, met vrijheid? Mussolini wou uit dat menu geen duidelijke keuze maken en Trump evenmin.

                                                                       ***

     Nu vraagt de lezer: is de meest opvallende gelijkenis (en het grootste gevaar) niet dat Mussolini en Trump allebei de liberale democratie verwerpen**? Mussolini heeft dat gedaan door een staatsgreep te plegen. Trump, zo lees ik bij een warmbloedige maar verstandige FB-vriend, heeft de VS omgevormd tot een fascistoïde staat 

die een deel van de eigen bevolking terroriseert en protesterende burgers neerschiet en … onder het mom van rechtshandhaving de instellingen van een democratische rechtsstaat ontmantelt, kritische stemmen van burgers, journalisten, academici en kunstenaars smoort en het hele systeem van checks-and-balances ondermijnt.

     Of de karakterisering van Trump-Amerika hier correct en evenwichtig is, laat ik in het midden, maar het verwerpen van de liberale democratie vloeit niet rechtstreeks voort uit het kenmerk dat Declercq en Beeckman in Mussolini en Trump analyseerden. Ook fanatieke reactionairen, conservatieven, socialisten en liberalen kunnen om hun ideaal te realiseren de liberaal-democratische grenzen willen overschrijden.

* Beeckman had hier nog het nazisme kunnen aan toevoegen met zijn ideaal van raszuiverheid.

** Mussolini poneerde daarbij de supprematie van de staat boven het individu; veel Europeanen vrezen veeleer dat Trump de macht van de staat zal beperken waardoor het recht van de sterkste vrij spel krijgt.