Strak vijfjarenplan voor het klimaat, e.a.

Strak vijfjarenplan voor het klimaat
      Lieven Sioen maakt zich zorgen dat Europa zijn CO2-uitstoot minder snel zou afbouwen (DS 11/2). Hij haalt terecht aan dat ‘zelfs erg liberale economen’ in een koolstoftaks de effciëntse manier zien ‘om een economie klimaatneutraal te maken.’ Als klimaatneutraliteit de overheersende ambitie is moet die koolstoftaks inderdaad zo hoog mogelijk zijn. Als die klimaatneutraliteit echter tegen andere ambities moet worden afgewogen, ziet de zaak er anders uit.
     Sioen gebruikt echter ook een erg discutabel argument.

Nochtans vormden net ambitieuze regelgeving en strakke langetermijnplanning de strategie waarmee China het groen technologisch leiderschap van Europa overnam. De Green Deal heet daar gewoon vijfjarenplan.

       Ik betwijfel of strakke vijfjarenplannen de oplossing zijn. In elk geval, de ‘erg liberale economen’ die een koolstoftaks bepleiten, doen dat precies om die strakke planning te vermijden.

Park Chan-wook over het kapitalisme
       Over No Other Choice, de laatste film van Park Chan-wook, schreef ik eerder: ‘Wie wil kan in het verhaal een satire op het kapitalisme zien, maar je wordt daar op geen enkel moment toe verplicht.’ En nu lees ik in een kort interview in De Standaard (11/2) wat de regisseur er zelf van vindt:

 Ik kan niemand verbieden om de film als antikapitalistisch te bestempelen, maar ik vraag mij vooral af of het veel zin heeft om tegen het kapitalisme tekeer te gaan. Ik zie niet zo gauw wat we er dan voor in de plaats zouden willen. Ik wilde vooral laten zien dat het systeem zijn mankementen heeft.

     Wat die mankementen zijn, wordt in de film duidelijk gemaakt. Man-su, het hoofdpersonage in de film, heeft van de productie van hoogwaardig papier zijn passie gemaakt. Terwijl hij als arbeider in een papierfabriek werkte, heeft hij zich door avondonderwijs moeizaam bijgeschoold tot papier-ingenieur. En dan wordt hij wegens fusies en en verregaande automatisering met AI afgedankt. Hij wordt in de tweede helft van zijn leven het slachtoffer van de creative destruction die hem in de eerste helft van zijn leven tot welstand heeft gebracht. Daarom begint hij andere ingenieurs te vermoorden om zelf weer een betrekking te krijgen.
      Wordt Man-su nu door het monsterachtig systeem gedwongen om zelf een monster te worden en aan het moorden te slaan? Zoals Antonio Ricci in Ladri di biciclette gedwongen wordt om een fiets te stelen? Park Chan-wook vindt dat een ‘erg gemakkelijk verwijt.’

 Man-su kiest er helemaal zelf voor om zich zo te gedragen. Wat hem overkomt praat dat niet goed. Hij weet dat hij ook tijdelijk rekken kan gaan vullen, dat hij desnoods zijn huis kan verkopen en soberder kan gaan leven.  Je kunt het systeem wel met de vinger wijzen, maar uiteindelijk blijf je zelf verantwoordelijk voor wat je doet.

        Wat een gemoraliseer! Je gelooft je oren niet! Hoe unzeitgemäss! Behoort een regisseur met zulke ouderwetse ideeën eigenlijk wel tot de cultuursector? Heeft hij dan niets geleerd van zijn hippe collega’s in Hollywood?

Deportaties ... naar Rusland
     Laatst schreef de voortreffelijke Paul Cordy in zijn dagelijkse FB-post over het McCarthyisme in het Amerika van de jaren 50. Het McCarthyisme, schreef hij, was de twééde Red Scare, want na Wereldoorlog I was men in de Verenigde Staten al eens in paniek geweest voor het Rode Gevaar. Wat ik niet wist was de manier waarop dat gevaar in die tijd werd bezworen. Gevaarlijke communisten werden gedeporteerd … naar Rusland – een erg wrede straf. Ik ken al heel mijn leven het argument: ‘Als het onder het communisme zoveel beter is, waarom ga je er dan niet wonen?’  Ik wist niet dat de praktische Amerikanen het argument ooit in de praktijk hebben gebracht.

‘Vechten’
     De burgemeester van Minneapolis en de gouverneur van Minnesota worden gedagvaard voor een Grand Jury omdat ze hebben opgeroepen om te ‘vechten’ tegen de uitwijzing van illegalen. Men wil nagaan of dat van de burgemeester en de gouverneur geen ‘oproep tot geweld’ inhield. Dat is natuurlijk een waanzinnige beschuldiging omdat iedereen weet dat ‘vechten’ in een politieke context een metaforische betekenis heeft. Men ‘vecht’ voor beter onderwijs. Men ‘vecht’ voor een begroting in evenwicht. Men ‘vecht’ om in Brussel een regering tot stand te brengen. Mag ik desalniettemin voorstellen om de krijgshaftige metafoor in het vervolg niet meer te gebruiken. Dat is iets waar ik voor wil … ach nee.

Samenzwering – consensus – welvaartstaat
     Een extremist ziet overal een verstikkende consensus, behalve in zijn eigen kleine dissidente hoekje. En als die extremist ook nog eens fanatiek is, kan hij die consensus enkel verklaren als een gevolg van lobbywerk, samenzwering en propaganda. De extremistische klimaatmens ziet overal subsidies voor fossiele brandstoffen. Die subsidies worden in stand gehouden door het lobbywerk van de petroleumindustrie.  De extremist aan de andere kant van de straat ziet overal maatregelen die de CO2-uitstoot nodeloos beperken. Die zijn er gekomen door de machinaties van subsidieslurpende think tanks en van bedrijven die windmolens, zonnecellen, batterijen en elektische auto’s produceren.
      Zelf ben ik een libertariër. Dat is in de huidige constellatie een extreem standpunt. Ik denk dat de herverdelende welvaartstaat de welvaart veeleer afremt dan bevordert. Maar rondom mij stel ik vast dat ongeveer iedereen het tegenovergestelde denkt, van De Wever die de welvaartstaat wil ‘redden’ tot de PVDA die de hele economie tot een sociale sector wil omvormen. Waar komt dié verstikkende consensus vandaan?
      Eén antwoord bestaat erin om te wijzen op de vele bureacratieën – politieke en andere – die bij het bestaan van de welvaartstaat garen spinnen: de mutualiteiten, de vakbonden die werkloosheidsvergoedingen uitkeren, een groot deel van het ambtenarenapparaat, de politici die hun electoraat goedkope en gratis voorzieningen beloven.  Die instanties zijn zo omvangrijk, wijdvertakt en met elkaar verbonden dat samenzweren niet eens nodig is om de idee van welvaartstaat als orthodoxie op te leggen. Op dagen dat ik slecht gehumeurd ben, is dat de uitleg die ik zelf ook geloof.
      Maar meestal ben ik goed gehumeurd. Dan denk ik niét dat de consensus over de welvaartstaat het gevolg is van de druk die egoïstische bureaucratieën uitoefenen. Een groot deel van de bevolking zelf ziet heel wat reële voordelen in de welvaartstaat. Een staat die – in ruil voor torenhoge belastingen – voor je zorgt van je wieg tot je graf, heeft voor veel mensen iets aantrekkelijks. Ze betwijfelen of een vrijere economie vergelijkbare of grotere voordelen zou kunnen bieden. Ikzelf denk van wel, maar ik begrijp de twijfel. Zo zeker ben ik nu ook weer niet van mijn stuk. Ik kijk dus met een zekere gelijkmoedigheid naar de consensus van publiek, politiek, bureaucratie en media. Ik ben al blij als men iets doet aan die onderdelen van het welvaartstaatssysteem die overduidelijk het tegenovergestelde bewerkstelligen dan waar ze voor bedoeld zijn.

2 + 2 = 5: Orwell, de film
     De linkse filmregisseur Raoul Peck heeft een lange documentaire gemaakt waarin hij de ideeën van Orwell toetst aan de hedendaagse politiek. De titel 2 + 2 = 5 verwijst naar Orwells kritiek op totalitaire regimes die geen objectieve waarheid erkennen en berichten, slogans, en analyses alleen afstemmen op het nut dat ze opbrengen. De ene keer zeggen de totalitaire dictators  ‘2 + 2 = 4’, een volgende keer ‘2 + 2 = 3’ en nog een andere keer ‘2 + 2 = 5’ . Die drie uitspraken staan voor hen op gelijke hoogte. De objectieve waarheid van de eerste uitspraak heeft geen voorrang op de twee ‘alternatieven’. De objectieve waarheid heeft geen waarde op zich. De objectieve waarheid bestaat niet.
     De regisseur lijkt die kritiek van Orwell verkeerd te begrijpen. Hij denkt dat het een kritiek is op politieke leugens. Maar politieke leugens zijn van alle tijden en komen zowel in democratische als totalitaire regimes voor. De kritiek van Orwell gaat specifiek over de totalitaire leugen zoals hij onder het stalinisme werd toegepast. Die leugen 

1. is schaamteloos – ook als die door feiten wordt tegengesproken die iedereen zelf kan controleren
2.  gaat terug op een relativistische ideologie of filosofie die objectieve waarheid ontkent
3. wordt met dwang opgelegd.

     De regisseur heeft gelijk om het schaamteloze liegen van Trump in verband te brengen met Orwells dystopie. Dié vergelijking is alvast terecht. Het tweede kenmerk, namelijk het relativisme – waar het Orwell echt om te doen is – is iets moeilijker. Het is een kwestie waar ik hier liever niet op inga*. Erg belangrijk is echter het derde kenmerk: de leugen wordt met dwang opgelegd en wordt ‘waarheid’ genoemd. Daar wil ik wél iets over zeggen.
     De film klaagt aan dat er op de sociale media leugens worden verspreid, dat eigenaars van de sociale media zoals Zuckerberg niets doen om die leugens tegen te houden, en dat de overheid zelf tekort schiet om die leugens in de kiem te smoren**. Maar een instantie die de macht krijgt om leugens in de kiem te smoren, heeft ook de macht om de waarheid in de kiem te smoren. Er bestaat een naam voor zo’n instantie: Big Brother, en die naam werd door Orwell zelf gemunt.
     2 + 2 is niets meer dan een beeld voor een eenvoudige waarheid. In werkelijkheid is de waarheid vaak niet eenvoudig en gaat het om sommen waarvan men niet weet of 3, 4 of 5 de uitkomst is. Er bestaat dan misschien een juiste uitkomst en een objectieve waarheid, maar niemand heeft ze in pacht. 

2 + 2 = 5: de korte versie
     In een vrije maatschappij valt de boodschap ‘2 + 2 = 5’ onder het beginsel van de vrije meningsuiting. Niemand mag ze verbieden, en niemand mag verbieden dat ze wordt tegengesproken.

 

* Ideologieën die objectieve waarheid ontkennen of relativeren vinden we terug bij allerlei soorten mensen, van diepzinnige filosofen als Richard Rorty tot eenvoudige kerkjuristen als Rik Torfs, van de marxisten met hun proletarische waarheid tot de nazis met hun Arische wetenschap, en de wokies met hun standpoint theory. Rorty gaat in zijn boek Contigency, Irony and Solidarity dieper in op het relativisme dat wordt opgeroepen door het 2 + 2 = 5-probleem. Zie daarover mijn blogje hier.

** De eis om leugenachtige informatie te censureren wordt in de film overgebracht door Alexandria Ocrasio-Cortez.