Israël-stukjes schrijven
Er zijn lezers die mijn stukjes niet meer willen lezen omdat ze uit mijn Israël-commentaren – terecht – besluiten dat ik meer sympathie heb voor Israël dan voor Hamas. Dat kan ik alleen betreuren want ik heb liever veel lezers. Of ik krijg de vraag of ik niet beschaamd ben. Op die vraag weet ik het antwoord: nee. Ik kan beschaamd zijn over mijn gedrag van nu, of over mijn meningen van vroeger, maar ik kan niet beschaamd zijn over een mening die ik nu aanhang.
Het is eigenaardig dat het juist over zulke buitenlandse kwesties is dat men zo heftig reageert. Hedendaags links wil Israël nog het liefst voortdurend op de agenda van de gemeenteraad plaatsen, in plaats van, zoals het hoort, over de straatverlichting ruzie te maken. Het is alsof men zich meer door opwinding laat meeslepen naarmate de oorzaak van de opwinding verder verwijderd is.
Je had het vroeger met Vietnam. En dáárvoor met de Spaanse burgeroorlog. Ik denk aan dat gedicht van Yeats. Ook in zijn tijd ging het op vergaderingen over ‘Roman or Russian or Spanish politics’. Hij luisterde naar de redenaars. ‘And maybe what they say is true,’ schrijft hij, maar zelf denkt de dichter aan iets wat meer in de romantische sfeer ligt: ‘that girl standing there.’
De kwestie is natuurlijk dat de Vietnamese jungle-soldaten, de Italiaanse zwarthemden, de Russische rood-gardisten en de Spaanse Republikeinen (of fascisten) evengoed in de romantische sfeer zitten, ver verheven boven het gehakketak over de begroting, de organisatie van de gezondheidszorg en de verdeling van de subsidies. Het bloedvergieten op grote schaal roept emoties op van medelijden, afgrijzen, bewondering of wraaklust. Met een beetje ideologische inspiratie, kun je er een confrontatie in zien tussen de grote principes van Goed en Kwaad, belichaamd in de twee kampen. Als je enkele boeken leest, liefst niet te veel, en liefst van dezelfde strekking, doorzie je het geheel van geschiedenis, achtergrond, motieven en toekomst van het conflict. Je zou je voor minder door opwinding laten meeslepen.
Zelf moet ik mij geweld aandoen om iets over Israël-Palestina te schrijven. Er zijn geen grote principes waar ik op kan terugvallen. Er is niemand om te bewonderen en met alleen medelijden en afgrijzen kom ik niet ver. Alles gebeurt zo ver weg. Al mijn kennis komt uit wat ik lees, er is niets wat ik kan toetsen aan eigen ervaring. Ik weet niet welke bronnen ik mag geloven. Om het nog moeilijker te maken: in mijn eigen libertaire stam heb je pro- en anti-Israël mensen.
Ik zou er dus liever niets over schrijven. Maar ik weet op voorhand dat mij dat evenmin zal lukken. Ik zou dan om te beginnen ook geen stukken over Israël-Palestina mogen lézen. Zelfs geen koppen in de krant. Vooral geen koppen in de krant.
Abortus
In het huidige debat heb je amper voor- en tegenstanders van abortus. Er is alleen ruzie over de termijn waarbinnen abortus mag worden toegepast. De termijn is nu 12 weken na de conceptie. De verlengers willen de termijn op 18 weken brengen terwijl de beperkers, dat zijn vooral de christendemocraten, slechts een verlenging tot 14 weken willen.
De verlengers willen onder andere rekening houden met de late beslissers. Ik begrijp dat, alhoewel er naar het schijnt weinig late beslissers zijn. Maar wat gaat er om in de geest van de beperkers? Zouden ze ze liever álle abortus verboden zien, en aanvaarden ze de 14 weken slechts als een noodzakelijk kwaad? Ik denk het niet. Zowel de verlengers als de beperkers zijn deep down gradualisten, die de foetus maand na maand meer als een mens zien, maar die buiten hun intuïtie, weinig argumenten hebben om een scherpe grens te trekken. En die intuïtie kan beïnvloed zijn door godsdienst, traditie, feminisme, kennis van de geschiedenis, eigen ervaring, een sociologische kijk op kansarmoede, enzovoort.
Soms krijgen we een inkijk in de intuïtie van de beperkers. Sammy Mahdi bijvoorbeeld heeft een bezwaar tegen late abortussen waarbij ‘de baby in stukken moet worden gebroken’. Reynebeau (DS 24/6) maakt korte metten met die uitspraak door ze met vier sterke woorden te omschrijven: (1) horror, (2) retoriek, (3) radicalisme, (4) demagogie. Maar dat neemt geloof ik niet weg dat de foetus bij een late abortus inderdaad in stukken wordt gebroken. En ik vind dat zoiets in het debat minstens even zwaar mag wegen als bijvoorbeeld de langere abortustermijn die in Nederland gangbaar is.
AI op school
Wouter Duyck citeert op x.com een studie over het onderwijs in China en de invloed van AI-gebruik erop. Huiswerk werd ongeveer 20 % beter, en werd gemaakt in ongeveer 20 % minder tijd. Bij een examen achteraf zonder AI werden de resultaten ongeveer 20 % slechter. ’t Is droevig natuurlijk, maar dat die 20 % drie keer terugkeert, dat maakt het ook een beetje grappig.
Alternatief vs verburgerlijkt
Beeld je een groep vrienden in die elkaar kennen van het middelbaar. Misschien heten ze Vincent, Paul, François en Jean. Aan de universiteit en ook later blijven ze contact onderhouden. Ze gaan wel eens samen op vakantie. En dan komen de vrouwen, de carrière, de eerste kinderen. Vincent, Paul en François kiezen voor het burgerleven. Ze stemmen N-VA. Jean kiest een alternatief lief, een alternatieve levenstijl en wordt een groen-linkse kiezer. Wat is nu het meest voor de hand liggende scenario: de verburgerlijkte groep wil de alternatieve Jean niet meer uitnodigen, of de alternatieve Jean wil op die uitnodigingen niet meer ingaan?
Of neem het lied van Jacques Brel Les bourgeois. De bohémiens Pierre, Jo-Jo en Jacques kijken neer op de notarissen die uit het restaurant Les trois faisans komen, en de notarissen kijken neer op de ‘jeunes peigne-culs’ in de kroeg van La Montalan. Maar wie van hen kijkt neer vanop de hoogste ladder?
Het trolley-probleem in Windows Bay
De horror komedie Windows Bay – een serie van Apple TV – is verre van slecht, maar ik had er na de veelbelovende eerste aflevering meer van verwacht.
Naar het einde toe staan enkele personage voor een dilemma dat in de moraalfilosofie bekend staat als het trolley-probleem, het tramprobleem dus. Het ziet er zo uit. Een op hol geslagen tram zal vijf mensen verpletteren. Jij kunt hem met een hendel van richting doen veranderen, maar dan zal hij één mens verpletteren. Moet je de hendel overhalen?
Het utilitaristische Mr. Spock-antwoord kijkt naar de gevolgen: ja, je moet de hendel overhalen want the needs of the many outweigh the needs of the few. Dat is de gevolgenethiek. Het andere antwoord kijkt naar het principe: dat je het leven van één mens nooit, om geen enkele reden, mag opofferen. Dat is de gebods- en verbodsethiek. Zo bekeken is de gevolgenethiek rationeel, en de gebods- en verbodsethiek dogmatisch, intuïtief en emotioneel. Kant heeft, dat is bekend, een rationeel fundament uitgewerkt voor de gebods- en verbodsethiek, maar het is een uitleg die niet ‘blijft hangen’. Ik heb die uitleg nog uit het hoofd geleerd voor een examen van moraalfilosofie, maar ben die ondertussen vergeten en heb die trouwens niet nodig.
Ook de meeste mensen die nog nooit van Kant gehoord hebben, voelen de kracht van het simpele, dogmatische, emotionele, intuïtieve verbod. Ze kunnen de rationele afweging niet weerleggen, maar ze wantrouwen mensen die die afweging hanteren. Iemand die bereid is een leven op te offeren om vijf andere levens te redden, is misschien ook bereid om een leven op te offeren voor heel andere redenen. Aan mijn leerlingen legde ik uit dat Agamemnon besluit zijn dochter Iphigenia op te offeren voor het welzijn van zijn leger, maar dat die rationele afweging niet zijn enige drijfveer is. Politieke ambitie en lafheid spelen een even grote rol. Zelfs áls zijn afweging rationeel is, blijft de Agamemnon van Euripides een schurk.
Het trolley-probleem komt in een of andere vorm vaak voor in films en series, meestal met een tijdbom in de hoofdrol die duizenden slachtoffers zou kunnen maken Tom Cruise moet kiezen tussen het redden van zijn geliefde of het ontmantelen van de bom. Wat moet Tom doen? Kiefer Sutherland moet een terrorist onder druk zetten om te weten te komen wáár de bom zich bevindt. Mag Kiefer daarvoor desnoods het onschuldige dochtertje van de terrorist doodschieten? Typisch voor die films en series is dat de keuze – in tegenstelling tot in de Griekse tragedies – uiteindelijk vermeden wordt. Kiefer zal het dochtertje niet doodschieten. En zelfs als Tom kiest voor zijn geliefde, zal de bom toch niet ontploffen.
Het leuke in Windows Bay is dat het trolley-probleem ook echt ter sprake wordt gebracht. De burgemeester legt het uit aan zijn assistente om de situatie te verduidelijken. De assistente kiest onmiddellijk voor de gebods-en verbods-ethiek. Ze zal niemand opofferen: ‘The runaway trolley is life. The lever is me.’ Het is niet de redenering van Kant, maar het is mooi gezegd. Die voorthollende trein is het leven zoals het is, met alle onvermijdelijke rampen die erbij horen. Maar dat geeft mij niet het recht (of de plicht) om zelf een ramp te veroorzaken. En natuurlijk wordt ook in déze serie de ultieme keuze en de consequenties ervan vermeden. Zonder iets te verklappen: het trolley-dilemma wordt in extremis vervangen door een ander dilemma.
Namen onthouden
Met het klimmen der jaren wordt ons geheugen zwakker. Het onthouden van namen is het eerste dat moeilijkheden oplevert. Mijn vader oefende zijn geheugen door van oude films de namen van alle acteurs een voor een op te roepen. Ik zou dat beter ook kunnen doen, want het wordt dramatisch. Vroeger kon ik wel eens een naam vergeten, maar als ik toen na pijniging van de hersenen de eerste letter gevonden had, wist ik meteen de hele naam. Vandaag volstaat zelfs de voornaam niet om de familienaam te vinden. En daar is nu nog iets bijgekomen. Als ik naar een film kijk, kan ik de namen van de personages niet onthouden. Als de personages in beeld zijn is dat niet erg, maar als er in hun afwezigheid óver hen gesproken wordt, weet ik nooit over wie het gaat. Vroeger had ik dat alleen met Russische toneelstukken waar naar dezelfde persoon afwisselend met vier namen wordt verwezen: koosnaam, voornaam, patroniem en familienaam.
Drone-wappies
Het woord ‘wappie’ is naar het schijnt ontstaan in de Amsterdamse gabberscene. ‘Helemaal wappie zijn’ betekende toen dat iemand onder invloed was van drank of drugs. Daarna kreeg het betekenis van ‘gek’, ‘gaga’, ‘mataglap’, etc. En nog later heeft het een polemische betekenis gekregen. Men is het gaan gebruiken voor iemand die een consensus van experten verwerpt. Wappies geloven niet dat het klimaat opwarmt of dat menselijke CO2 er iets mee te maken heeft. Andere wappies geloofden niet dat Covid een ernstige epidemie was waarvoor we ons beter konden laten vaccineren. De klimaatwappies kun je verwijzen naar de IPCC-rapporten. De Covid-wappies werden indertijd door Maarten Boudry, met minder goede redenen lijkt mij, verwezen naar het Imperial College London.
Bij Poetin-verstehers, antimilitaristen en Theo Francken-haters heb je nog een ander soort wappies: de drone-negationisten. Ze kregen de wind in de zeilen met de Pano-reportage die aantoonde dat sommige drone-foto’s verkeerd waren geïnterpreteerd. In elk geval kunnen die wappies vandaag verwezen worden naar het nieuwste rapport van het International Institute for Strategic Studies(IISS) dat de Russische drone-campagne tussen augustus 2024 en februari 2026 analyseert.
God, wat heb ik die IISS-rapporten gehaat toen we die binnen de jonge PVDA moesten bestuderen om zo een beter zicht te krijgen op het Russische ‘sociaalimperialisme’.
Verjongen en verouderen
Ik ben altijd geïntrigeerd door films waarin men make-up of andere trucjes toepast om acteurs te verjongen of te verouderen. In verhalen die zich over een langere periode uitstrekken, of die flashbacks gebruiken, is dat soms nodig. In oude films is het resultaat, vind ik, beter geslaagd voor mannen dan voor vrouwen. Maar het blijft iets raars. Neem nu de film Kind Hearts and Coronets, een film van 1949, maar ik zou hem tien jaar ouder geschat hebben. Alec Guinness speelt acht verschillende rollen. De acteur was toen 35 jaar, en hij moet vooral rollen spelen van 50-, 60-, en 70-jarigen. Maar in geen enkele van die rollen lijkt hij op de Alec Guinness die hij echt zou worden als 50-, 60- of 70-jarige. Ethelred d’Ascoyne in Kind Hearts and Coronets lijkt in niets op Obi Wan Kenobi in Star Wars.
Fuga’s en partita’s
In het muziek beluisteren hou ik van afwisseling. Als ik vier uur na elkaar naar fuga’s geluisterd heb, is het tijd voor enkele partita’s.
Schoen
Meestal herinner ik mij mijn dromen niet, maar dit keer wel: een van mijn schoenen was stuk.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten