Marx en Darwin (en Adam Smith)

Marx en Darwin (en Adam Smith)
     In zijn grafrede voor Karl Marx (1818-1883) maakte Friedrich Engels een vergelijking tussen het historisch materialisme en de evolutieleer. 

 Zoals Darwin de wet van de ontwikkeling van de organische natuur heeft ontdekt, zo ontdekte Marx de ontwikkelingswet van de menselijke geschiedenis: het tot dusver onder ideologische woekerplanten verborgen feit dat de mensheid allereerst moet eten, drinken, wonen en zich kleden, voordat zij politiek, wetenschap, kunst, religie etc. kan beoefenen; dat dus de productie van de directe stoffelijke levensmiddelen, en daarmee de op verschillende tijdstippen bereikte trap van economische ontwikkeling van een volk of tijdperk, de basis vormt waaruit de staatsinstellingen, de rechtsopvattingen, de kunst en zelfs de godsdienstige voorstellingen zich hebben ontwikkeld en waaruit zij dus ook verklaard moeten worden — en niet omgekeerd, zoals tot nu toe gebeurde.

     De gelijkenissen tussen de twee theorieën kunnen niet worden ontkend. Het zijn allebei uiterst eenvoudige theorieën die verklaren waarom iets evolueert: het leven op aarde bij Darwin en de mensenmaatschappij bij Marx. Het zijn allebei onweerlegbare theorieën. Als je de theorie van Marx of Darwin één keer gehoord hebt, kun je er eigenlijk niet aan twijfelen dat ze waar moét zijn. Je kunt in de hele natuur geen dier vinden dat niet op enige manier ‘aangepast’ is aan zijn niche, want zo’n variant maakt geen kans om de struggle for life te overleven, en je kunt in de hele geschiedenis geen filosoof vinden die niet allereerst moest eten, drinken, wonen en zich kleden.
     Een andere gelijkenis is dat Marx en Darwin een revolutie in het denken betekenden. Vóór Darwin kon alleen een Goddelijk plan de verscheidenheid in de dierenwereld verklaren. Dat plan werd nu vervangen door willekeurige mutaties die achteraf door de omgeving zelf werden geselecteerd of weggeselecteerd. Vóór Marx kon je de evolutie in de ideeënwereld alleen verklaren door de willekeurige gedachten van grote denkers die hun ideeën rechtstreeks van God kregen of omdat er een appel op hun hoofd was gevallen. Die grote denkers werden nu vervangen door een materieel kader dat de ideeënwereld mogelijk maakte en begrensde.
     Maar die gelijkenis brengt ons ook bij twee verschillen. Darwin heeft het oude idee over de diersoorten vollédig verdrongen. Geen enkele bioloog werkt nog met het idee van een voorafgaand plan. Er is geen sprake van om het oude plan-idee te combineren met het nieuwe mutatie-idee. Maar bij Marx is het niet zo gegaan. Het historisch materialisme heeft het oude idee van individuele inspiratie niet vollédig kunnen verdringen, zelfs niet onder de eigen aanhangers. Ook de strengste marxist geeft toe dat er een wederzijdse beïnvloeding is tussen de materiële wereld en de ideeënwereld. Je vindt echter geen darwinist die ervan uitgaat dat er een wederzijdse beïnvloeding is tussen de willekeurige mutaties enerzijds en een of ander onderliggend plan anderzijds.
      Een tweede verschil betreft de rol van de ‘willekeur’ in de verklaringen. Hier zijn Marx en Darwin bijna elkaars tegengestelde. Darwin brengt willekeur binnen langs zijn idee van mutaties, Marx probeert willekeur uit te sluiten door individuele inspiratie een kleinere rol toe te bedelen. Hij is en blijft een leerling van Hegel die gelooft in een grandioos schema dat de wereldgeschiedenis regelt. Darwin van zijn kant is meer verwant aan Adam Smith. Nozick neemt Darwins evolutieleer op in zijn lijst van ‘invisible hand explanations.’ 

*

    Ik heb voor de zekerheid ook eens aan Grok hoe dat zit met de verschillen en de gelijkenissen tussen het marxisme en het darwinisme. Het antwoord dat ik kreeg was degelijk maar leek in geen enkel opzicht op mijn bedenkingen. Ik vond dat geruststellend.